Eklem Ağrıları (Veca'-ı Mefâsıl / Romatizma)
Mafsal, bendükşe, bendükçe hepsi eklem demektir.


Tavşanın piştiği suyu mafsal(eklem) ağrısına vuralar, iyidir.
[İbdâi'l-Araz]

Mafsal ağrısı ilaçlarını ve eklem ağrılarını ve bel sızılarını beyan eder. Eğer üzerlik tohumundan bir buçuk miskal dövmeden bütün olarak ağzına koyup suyla çalkalayıp yutsa, on iki geceye dek bu vecihle kullansa, bütün mafsallara faydalıdır. Eğer kaplumbağa kabuğunu mafsal ağrısına sürseler gide, menekşe yağı ve hıyarşembe dahi faydalıdır. Eğer çörek otunu yumuşak dövüp gül yağıyla sürtseler giderir. Eğer menekşe dibini kurutup ezip balla karıştırıp mafsalda olan ağrıya vursalar, faydalıdır ve tilki yağı sair yağlardan faydalıdır ve eklem ağrılarına da iyidir. Ve dahi böğürtlen yaprağını dövüp suyunu alıp gövdeye sürseler eklem ağrısını defede. Eğer kara çörek otunu dövüp bala karıştırıp günde bir dirhem kadarı yiye, sızılara iyidir.
Malum ola ki mafsal ağrısı yani eklem ağrısı demektir, bütün eklemlerde olur ama ayaklarda ve parmaklar ucunda olsa ona gut/damla hastalığı(nıkrîs) derler ve yan başında olsa dize ve topuğa inerse siyatik(ırku'n-nisâ) derler, cümlesi safra ve balgamdan mürekkeptir, az olur ki yalnız sevdadan ola ve kandan olursa alameti odur ki rengi kızıl olmak ve şişmek ve katı ağrıyıp sancımaktır.
Kandan olanın ;
Devası kan almak ve tabiatı menekşe şarabı ile, yumuşatıcı lavman ile telyin eylemektir ve safravide içilen şerbetler içilmek gerektir ve ağrıyan yere evvel sandal ve gül ve kişniş ve hindiba(kâsnî) gül suyuyla ve sirkeyle vuralar ve ağrısı katı olursa biraz afyon(efyûn) katalar ve ağrısı kesilince menekşe ve hatmi ve papatya(bâbûnec) vuralar
Safradan olanın;
Ve eğer safradan ise alameti rengi sarı olmaktır ve katı ağrımaktır ve kızmaktır. İlacı evvel kan almak ondan meyve kaynatmasına çiğdem(sûrincân) katıp içmektir. Eğer gıdası ve şerbetidir safravide zikrolanlardır.
Balgamdan olanın;
Ve eğer balgamdan olursa rengi ak olmaktır ve şişi az olmaktır ve sıcak nesneler hoş gelmektir ve kış günlerinde ağrısı ziyade ve yaz günlerinde noksan olmaktadır. Gıdalardan evvel birkaç gün şekerle ya balla nohut suyu ya yalnız bal ve erişte çorbası yiyeler. Tamam balgam fetih olunca çiğdem katılmış hapla ishal etmek gerek, zaruret olmayınca ki kuvvet zaaf ola, et vermeyeler ve bazı şerbetler vereler. Bir nice gün geçip madde boşaltıldıktan sonra güvercin eti ve dereotu ve nohut ve tarçın ile pişmiş ola yiyeler veya horoz çorbası yiyeler ve her gece gül macunu vereler, macun-ı felasife ve tiryak-ı faruk ve tiryak-ı erbaa yiyeler. Hamamdan çıkınca bal veya kekik yağı sürteler, hafifletilmiş hamama gire ve suyu sıcak ola ve çok terleye ve anzerut ile ya da tuz ile ağrıyan yeri ovalar.
Sevdadan olan;
Ve eğer sevdadan olursa alameti az ağrımak ve şişi katı olmaktır. İlacı sevdavi humma ilacıdır ve eğer soğuktan ve yelden olursa ilacı balgam ilacıdır, ve eğer hararetten ise safravi ilacıdır lakin bu iki ilaçta ishale ihtiyaç olmaz. Ama mafsal ağrısında müshilden, kusturmak yeğrektir ve içine çiğdem(sûrincân) katılmış lavman iyidir. Bütün ekşi ve sirkeli nesneler ve sirkencübin ve şarap ziyan eder ve bu marazın ilacındandır. Gıda az yemek ve et yememek ve taam yiyip tezcek hamama gitmek veya su içmek veya cima etmek veya hareket gayet zararlıdır.
...
Her mafsalda ki sızı ola, ilaçla olmazsa üzerine dağlama vura, iyi ola. Eğer eli ve ayağı tutsa ve ağrısa, o damar körelse ve sızlasa ve uyuşsa ilaç ile takayyüt oluna, zira ekser eklemler içinde olur ve bazı eklemler arasında şişer o müshil vereler. Eğer belinden aşağı olursa lavman edeler ve sıcak yağlar süreler ve istifrağ edeler ve çiğdem(sûrincân) hapı dahi iyidir ve ona mualice yukarısında yazılmıştır, onu edeler ve eğer gitmez ise eklemlerde kalırsa dağlama vuralar. Dize madde dökülse ve şişse sebebi safradan veya balgamdan olur. Eğer safradan olursa kızıl olur sancır, eğer balgamdan olursa ak olur. İlacı etli gıda vermeyeler, kuyruk yağıyla erişte vereler. Kızıl olursa yumuşatıcı yakılar vuralar, ne yerden yumuşarsa ondan açılır. Büyük fitil vermeyeler zira tehlikelidir ve hem merhemli fitil sinire ziyan eyler. Meğer fitil sokalar, ağzına basilikon merhemi vereler, berk bağlayalar ve mülayim tutalar. Eğer bir buçuk dirhem pelin ki afsentîndir, balla karıştırıp yeseler eklem ağrısını gidere ve sıcak mideyi kavi ede ve yaramaz hıltları süre çıkara demişler, her kim mercimek denli afyon(efyûn) yese her ağrıları sakin ede ve eski öksürüğe(su'leye) fayda eder. Eğer bir miskal ak çiğdemi(sûrincânı) dövüp beraber şekerle ve hafifçe safran ile içseler balgamı ve hıltı ishal edip gidere ve dahi mafsal ve gut(nıkrîs) ağrılarına vursalar, filhal sakin eyleye.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Mafsal ağrısı: (Mafsal dahi yaratılışı gereği beze eti gibi zayıftır.) Şol sebep ki müteessir olur, kabul edici uzuvdur ya yaratılışı gereği zayıflığı içindir ya mizacının kötülüğü içindir ve ekserisi soğuktur ya çekici-emen harareti içindir. (Çekici-emen hararet eğer gerçekte mizacının kötülüğüne dahilse, musannif onun dahil olmasında gizlilik mülahaza edip fertleri zikreyledi.) Hususa o hararete yardım eylese ağrı ve hareket ya uzvun alçakta vazı içindir şol yerde ki maddeler ona hareket eder tabiatıyla. (Onun için bu maraz ayaklarda ve kalçalarda olur.) Zamiri mafsal ağrısına raci olmak evladır yani bu maraz balgamdan ve safradan olmak ekserdir. Ondan sonra ham hılttan, ondan sonra kandan, ondan sonra safradan ve nadirde sevdadandır.
Maddeden evvel olan sebep gözeneklerin genişliğidir ya da gözeneklerin meydana gelmesidir ki o normalde olmaya ki sonradan meydana getire onu hareket, ya da seyreklik-latiflik ya incelik ya açıklık ve bu hıltların ekseri ikinci ve üçüncü hazmın fazlalığındandır. Şol sebep ki onun için çok olur mafsal ağrılarında bu odur ki mafsalın boşluğu vardır hapseder maddeleri ve hareketinin çokluğu vardır. Ve bu mafsallar soğukluğu için zayıf mizaçlıdır ve mafsallar uç azalardandır ve birinci idareciden uzaktır. Gah olur erişir hıltın mafsalda tutukluluğu, şuna taşlaşmış olur ve et biter ortalarında hususa mizacı sıcak olanların. (Zira mizacın hararetine yardımcı olur mafsalın hareketi harareti, öyleye mafsalda olan kan bağlanıp et olur.) Ve mafsal ağrıları şol hastalıklardandır ki ırsi olur. (Yani anne babada olunca evlatta dahi olur.) Maddenin çokluğunun sebebi ya gıdalardır ki maddeleri üreticidir ya kötü hazımdır ya hareketi terktir ya yemek üzerine harekettir (Hareket etmeyince atıklar çok olur ve yemek yediği gibi hareket edince gıda hazmolmadan azalara dökülür.) ve cimanın çokluğudur hususa yemek üzerine ve alışılmış boşaltımları (Alışılmış boşaltımlar; basur kanı ve hayız kanı ve kan alma ve mutad ishaldir. Bunlar terk olunacak azada atıklar çok olur.) hapsetmektir ve açlık üzere içmektir ve ekser mafsal ağrısı arız olana gut(nıkrîs) arız ola.
[Şerh-i Mücez fi't-Tıbb]

Eklem ve Kas Ağrıları: Eklem ağrıları turunç kabuğu yağı ile tedavi edilir. Turunç kabuğu yağı sinirleri ve eklemleri güçlendirmek için de kullanılır.
[Neşati Yağı]

Mafsal ağrıları yani eklem ağrısı bütün eklemlerde olur. Eğer ayaklarda olursa gut(nıkrîs) derler, eğer yan başında olursa ya dize ya topuğa inerse siyatik(ırku'n-nisâ) derler. Bütününün sebebi ya safra ya kandır ya balgamdır ya mürekkeptir. Az olur ki yalnız sevdadan ya balgamdan olur safra karışmış ola ya soğukluk ve balgamdan ya katı hararettendir. Kandan olan:
Kandan olursa alameti rengi kızıl olmak ve şişmek ve katı ağrıyıp katı sancımaktır. İlacı kan almak ve tabiatı mükerrer menekşe şarabı ile ya lavman ile telin eylemektir ve safraya diyeceğimiz şerbetleri içmektir ve gıdalar yemektir ve hiç et yememektir. Ve ağrır yere evvel sandal ve gül ve kişniş ve hindiba(kâsnî) gül suyu ile ve sirke ile vuralar. Ağrı katı olursa biraz afyon(efyûn) katıp vereler. Ağrı eksilince menekşe ve hatmi ve papatya(bâbûnec) ve melilot(iklîlü'l-melik) vereler.
Safradan olan:
Safradan olursa alameti rengi sarı olmak ve şişi az olmak ve katı kızmaktır. Az olur ki kanı karışmadan safradan olur. Bu sebeptendir ki ilacında evvel kan almak gerek, ondan sonra meyve kaynatmasına çiğdem(sûrincân) katıp içmek gerek. Evvel karnıyarık otu tohumu ile sirke ve it üzümü suyu ve kişniş suyu ve taze kabak ve hıyar ve marul vurmak gerek. On dört günden sonra ki biraz ağrı sakin olunca hatmi ve menekşe ve kepek papatya kaynatalar suyunu sıcacıkla ağrı yerine dökeler. Filcümle bu kısmın dahi ilacı gıdalara ve şerbette geri kalan nesnelerde ve şerbette safravi humma ilacıdır.
Balgamdan olan: Balgamdan olursa alameti rengi ak olmak ve şiş hasıl olduğu ya fasit nesneler yemektendir, yoğurt ve ayva ve kavun gibi ya sulu yemişler çok yemektendir zerdali ve şeftali ve üzüm ve hıyar gibi ya yoğun kıvamlı/kalın(galiz) ya pişkin nesneler yiyip ya birinde hıltlar çok olup damarlarda tıkanıklık hasıl olmaktır.
[Mebahis-i Emraz]

Eğer bir kimse çörek otunu mercimekle pişirip çorbasını yeseler sara(sar'a) ve felce(fâlice) dahi melankoliye(mâlihulyâya) ve meczuplara ve mafsal ağrısına ziyade faydalıdır. Ve dahi zeytinyağı sürünmek gevşek/güçsüz(süst) azalara ve dahi mafsal ağrılarına ziyade tecrübe edilmiştir, gaflet olunmaya. Şimdi her kim bir buçuk miskal üzerlik tohumunu bütünce ağzına koyup ve yine su ile çalkalayıp yutsalar siyatiğe(ırku'n-nisâya), mafsal ağrısına ziyade faydalıdır. Eğer on iki geceye dek kullanırlarsa nice faydasını bulalar, gayetle faydalıdır. Şimdi her kim kaplumbağa kanını alıp mafsal ağrısına sürseler defede. Eğer sinamekiyi dahi kullansalar defola. Ve dahi her kim üç günde bir dirhem sarısabır yeseler eklem ağrısını defede. Ve eğer kara çörek otunu dövüp ve bala karıştırıp günde bir dirhem kadarı sabah aç karnına yeseler bütün sızıları defede.
[Hükemây-ı Tertib-i Muâlece]

Ne zaman bir devada ishal ile tutuculuk/büzücülük(kabız) cem olsa, çiğdemde(sûrincânda) cem olduğu gibi, o devaların bütünü mafsal ağrılarına faydalı olur. Zira ishal edici kuvvet sürat edip maddeleri çekip cezbeder beraberinde götürür ve büzücü(kabız) kuvvet sürat edip maddelerin mecralarını(gözeneklerini) daraltır ve gözenekleri tutup büzüp daraltması sebebiyle o çekilip cezb ile dışarı atılan maddeler geri ekleme avdet(geri dönüş) eylemez ve kezalik başka mahalden(vücudun başka organlarından) mafsallara ağrı maddesi de dökülmez ve menfaati zahir olur.
Ada soğanı(İskil): Mafsal Aletlerinin Beyanında: Selim-selametli olan sinire azıcık zararı olur lakin sinir ağrılarına ve mafsal ağrılarına ve felce(fâlice) ve hassaten siyatiğe(ırku'n-nisâya) menfaati olur, kezalik sirkesinin ve şarabının dahi o ağrılara faydası olur.
Peynirin eskisi zeytinyağı ile veyahut domuzun tuzlanmış paçasının suyu ile ezip ve hallolunup mafsalında taşlaşma olan kimsenin mafsalına yakı olunsa taşlaşmış rutubeti ezasız kireç gibi ihraç eder. Tabiplerin sözleri üzere bu ilacın faydası cidden azim olur. Bazı nüshada "domuz" bedeline "sığır" vaki olmuştur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb Cilt 2]

Mafsal ağrısı ve siyatik(ırku'n-nisâ) ve gut(nıkrîs) marazlarını beyan eder. Bu dahi bir nezledir ki baştan mafsallara iner. Eğer arkaya iner ise ona sırt ağrısı derler. Eğer bele inerse bel ağrısı derler. Eğer dizlere iner ise siyatik(ırku'n-nisâ) derler. Eğer ağrı ayağa iner ise gut(nıkrîs) derler ve eğer omurlara iner ise mafsal ağrısı derler. Bu bütün marazlar soğuktan olur ve hararetten olur ve kuruluktan olur. Göreler eğer hararetten zahir olur ise ilacı sefalik damarından kan alalar ve halile kaynatması ve çiğdem kaynatması ve sinameki kaynatması ve şahtere kaynatması vereler. Ve gıdasını hafif(latif) edeler ve ekşilerden ve tuzlulardan ve yaş meyvelerden ve cimadan perhiz edeler ve gıdasını nohut aşı vereler. Ve eğer soğuktan hasıl olur ise her hafta kan alalar ve ıstamhiyun hapı vereler, sıcak lavman edeler ve badem yağı ile nohut suyu vereler. Ve dahi mafsal ağrısına ve siyatiğe ve guta ve bel ağrısına faydalı olan mürekkep devalar bunlardır: Sevitra macunu ve selisa macunu ve macun-ı felasife ve hürmüs macunu ve çiğdem macunu ve müntin hapı ve ankardiya macunu ve büzur macunu ve iyarc-ı erkaganis ve seyaduryetus macunu ve cevariş-i hindi ve kayser macunu ve mia yağı ve kubazü'l-melik ve iyarc-ı faykara ve tere tohumu yağı ve kelkenanec ve şeytarec hapı ve ezviye hapı. Ve dahi arka ağrısına faydalı olan bunlardır: İyarc-ı erkaganis ve necac hapı ve ravent hapı ve tere tohumu yağı ve kelkenanec yağı ve sütleğen(ferbiyun) yağı ve şeytarec hapı ve cevariş-i hindi ve habsü'l-hadid macunu ve ceviz reçeli mezkur olan maraza ziyade faydalıdır. Ve dahi bel ağrısına lavmanlar ziyade faydalıdır.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Mafsal ağrısı defi için kullanılır:
Papatya, bu Zeydan, ağaç kavunu yağı, karga ayağı, kedi otu, çitlembik yağı.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]

Hint yağı bitkisi(hırva) yaprağı: Guta(Nıkrîse) taze yaprağı katı faydalıdır. Ve mafsal ağrısına dahi yakı edeler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Eğer üzerlik tohumunu bir buçuk miskal dövmeden bütün ağza koysa suyuyla çalkasa yutsa siyatiğe(ırku'n-nisâya) ve mafsal ağrısına fayda eder. Uzun müddet on iki gecedir yani on iki gece kullana. Dereotu yağı mafsal ağrısına fayda eder. Baganüs yağı mafsallara fayda eder ve yanlar ağrısına fayda eder. Kiremit yağı mafsal ağrısına fayda eder ve siyatiğe fayda eder. Çitlembik yağı mafsal ağrısına fayda eder. Eğer Mekke sinamekisi kullanıp siyatiğe, mafsal ağrısını gidere, şerbeti dört dirhemden yedi dirhemedektir. Eğer çiğdemi guta(nıkrîse), mafsal ağrısına yakı etseler fayda eder. Gayet iyisi odur ki içi ve dışı ak ola, karası ve kızılı ziyan eder ve hem guta, mafsal ağrısını giderir. Ama kullanan gerektir ki o uzvu ara sıra nemlendirip tertip ede ta onun ziyanı değmeye ve hem şerbeti bir miskal ola şekeriyle içeler, bir dirhem safran bile olursa dahi yeğdir. Eğer bu dediklerimizi guta yakı etseler faydalı ola. Mafsallar için amber şol mafsallardır ki eğer damla inmiş veya balgam veya yel vardır ona fayda eder. Eğer agarikonu(gârikûn) anasonla içseler mafsal ağrısına fayda eder. Eğer pamuk tohumunu yaprağıyla yakı etseler soğuktan olan mafsal ağrısını giderir, gut ağrısını bile gidere ve daimi sızladığını keser. Eğer lahana suyunu ununa katalar sirkeyle yakı edeler guta mafsal ağrısına iyidir. Eğer menekşe dibini kurutup ezip bal ile karıştırıp mafsala vuralar gidere. Neft mafsal ağrısına iyidir. Sedefotu, sadef derler eklem ağrısına onu sürmek bal ile fayda eder. Tilki yağı bütün yağlardan yeğrektir, eklem ağrısına faydalıdır. Faydalı çavşır sıcaktır kurudur eklem ağrısına fayda eder. Faydalı enir sıcaktır kurudur soğuktan olan hastalığa faydalıdır, soğuk yelleri sürer gövdeden ve ağrısına fayda eder. Faydalı melilot(iklîlü'l-melik) eklem şişkinliği olsa yakı edince giderir. Sebfelic mideyi ve karaciğeri kavi eder ve bedenin gevşekliğini/güçsüzlüğünü(süstlüğünü) giderir, bunu yağla karıştırıp sürünce eklem ağrısına fayda eder. Faydalı hurma eklemleri yumuşatır meniyi ziyade kılar ama çok yiyince baş ağrıtır, ıslahı sirkencübin iledir. Faydalı zeytinyağı sıcaktır kurudur eklem ağrısına fayda eder. Faydalı sarısabır her kim üç güne değin günde bir dirhem yese eklem ağrısını gidere. Faydalı sığırkuyruğu sıcaktır kurudur eklemlere ve ayak ağrısına yarar.
[Kitab-ı Tıbb - İbn Baytar 2]

Mafsal ağrısı ve gut(nıkrîs) marazlarının devası ibtidada asandır, bazı iyi yağlar ile zail olur. Ve ama eski olsa sağlam olsa ilacı zordur. Bu takdirce ishal edici şeylere ve terbiye edilmiş şeylere ve terletici şeylere muhtaçtır. Ve Paracelsus(Parasulse) mafsal ağrısına tecrübe etti ki terbiye edilmiş cıva ve dahi bir tecrübe edilmiş müshildir devadır mafsal ağrısına ve çok kimse bu marazdan müshil ile halas buldu. O müshil budur: Çiğdem ve türbüt ve mahmude özü ve sinameki ve insan kafasının kemiği ve şeker ile. Bütün eczalar beraber olup ezip cümlesini istersen macun et istersen toz, bundan yarım dirhem verirsin her sabah yer çamı(kemâfîtus) suyu ile ve bu müshil kafidir mafsal ağrısına ve gut temizliğinde. Ama şol devalar ki mafsallara kuvvet vere ve o mafsallar madde akıntısına mani ola: Zâc ruhudur(Sülfürik asit) ve inci tuzudur ve dahi şol kaynatmalardır ki onda sinameki ve eğir ve felencmüşg dedikleri ottur kaynamış. Şol pelesenk yağı ki mafsal ağrısına dahi guta teskin eder yapılışı odur ki: Yanmış zâc ikiyüz dirhem, bal yüz yirmi dirhem, arak yüz yirmi dirhem, çitlembik zamkı kırk sekiz dirhem, mine çiçeği dedikleri ot yetmiş iki dirhem, biberiye altmış dirhem ve dere kenarlarında olan ufak değirmi taşlar ki yanmış ola altmış dirhem. Cümlesini bir yerde cem edip bir sıcak yerde üç gün çürütüp taaffün ettiresin sonra damıtırsın, imbik dibinde baki kalan tortuyu yakıp tuzunu çıkarıp o damıtılmış suda halledersin(eritirsin) sonra tekrar o suyu damıtırsın. Bu deva acayiplerdendir ve bütün mafsalları ve gutu teskin etmekte ve maddeleri eritmekte/çözmekte(tahlil etmekte). Bir hırkayı ıslatırsın o ağrıyan yere koyarsın ve kaldırırsın kuruyunca ameli tekrar edersin tamamen zail oluncaya kadar. Ve bu ilaç mafsalı temizler dilediğin gibi. Yapılışı odur ki: İnsan kemiğinin yağı, damıtma ile çıkmış kiremit yağı her birinden on iki dirhem. Çitlembik zamkı yağı, ardıç tohumu her birinden otuz altı dirhem. Cümlesini bir yerde karıştırıp su banyosunda damıtılır, dahi ağrıyan yere süreler, ağrı teskin eder ve maddeleri eritir/çözer(tahlil eder) hususa ki soğuktan ola. Sıtmaların devaları malum ola kim sıtma ya cıvavidir ya kükürtlüdür ya tuzludur ve bunlardan mürekkeptir. Cümlesi istifrağa muhtaçtır ve bu sıtmalara faydalı olanlardandır madeni türbüt ve cami müshili. Bunların tedbiri geçti ve maddeyi istifrağdan sonra bu toz kullanıla. O tozun yapılışı salyangozdur. Dahi dilediğin kadar alıp bir gece sirke içinde ıslatıp sonra içinde olan etini çıkarıp atarsın sonra o kapları yakarsın beyaz oluncaya dek. Sonra bundan sülüsan dirhem nöbeti vaktinde şaraptan bir şey ile verirsin yahut yağ ile. Sonra hasta olan kimse elbisesini örtünüp yatar ta ki terleyinceye dek. İki kerede üç kerede halas olur gayra muhtaç olmaz.
[Gayetü'l-Münteha]