Not: Tüysüz şeftali ile tüylü şeftali tabiat bakımından aynı şeylerdir. Bkz, Sakızlı İsa Efendi: "...Bunun tabiatı dahi öbür şeftali tabiatındadır."
Şeftali / Hûh (Prunus persica)
Şeftali hem soğuk ve nemli
O ateşli sıtmaya begayet
Hem sıcak mizaca kuvvet vere o
Bel suyunu eyleye adamda bol
Lakin karında kura kur kur revan eder
Eski şarap defeder onu hemen
[Tutmacı - Tabiatname]

Mahiyeti Hakkında: Bilinen meyvedir.
Tabiatı Hakkında: İkinci derecenin sonlarında soğuk ve birinci derecede nemlidir, sonlarına yakın olur.
Hassaları Hakkında: Onun neminin çürümeye sürati olur ve yumuşatıcıdır ve onda biraz tutuculuk/büzücülük(kabız) vardır ve kurutulmuşu yani kurusu daha tutucu/büzücüdür ve onda akıntıyı men kuvveti vardır ve koruğu tutucudur/büzücüdür(kâbıddır).
Zinet Hakkında: Denildi ki onun yaprağı ile yakı olunsa tüy dökücünün(nûrenin) kötü kokusunu cidden keser.
Baş Organları Hakkında: Yaprağının suyu kulağa damlatılsa kurtunu katleder ve yağı yarım baş ağrısına faydalı olur ve kezalik sıcak veyahut soğuk olan kulak ağrısına dahi faydalı olur.
Gıda Organları Hakkında: Onun olgunu mideye iyi olur ve onda yemeğe iştah verici kuvvet vardır ve gayrı nesne üzerine yenilmek layık olmaz, zira yemek üzere yenilse (diğerleri sindirilene dek) kendi bozulmuş olup altındaki yemeği dahi ifsat eder, belki onun yenilmesi yemekten önce olur. Ve kurutulmuşu geç hazmolandır ve gıdası çoktur velakin iyi değildir.
Boşaltım Organları Hakkında: Yaprağı ile göbek yakı olunsa karında olan kurtları katleder ve kezalik çiçeğinin ve yaprağının özsuyu dahi kurtları katleder. Ve olgun şeftali karnı yumuşatıcı ve koruğu tutucu/büzücü olur. Ve bazıları dediler ki şehveti ziyade eder ve onun kullanım miktarı tabipin rey eylediği maslahat hasebiyle olur ve benzer ki onun kullanımı sıcak ve kuru bedenlerde olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb Cilt 2]

Şeftalinin tabiatı soğuk ve nemlidir, mideye gayetle yoğundur. Ondan hasıl olan hılt gayet habistir(pistir) ve bütün sıtma sınıflarının atası ve anasıdır. Ama bilhassa adamın haşa şerefli huzurdan ağzı ve nefesi kokar olsa onu yemek ile gider.
[Ahmet Şeyhzâde - Tabîbnâme]

Soğuktur ikincide, nemlidir birincide, tezcek çürür. Dengelidir ve bunda bir parça tutuculuk/büzücülük(kabz) vardır ve tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) ziyadedir hamının ve suyu ve yaprağının suyu katleder kurtları kulaktan ve karından yakı etmek ile ve içmek ile ve vaciptir takdimi yemek üstüne ve bu gıdası çok olan bişeydir, gıdası ise iyi değildir.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıb]

Dahi şeftali tabiatı yaş ve soğuk
Bu def edicidir harareti eğer sıtma hararet verse
Veli güzel değil gah gah tutana (Sıtma arada sırada tutuyorsa güzel değil?)
Sorgun söğüdü alkolü (arakı) eştir ona
[Nazmu't-Tabâyi']

Şeftali soğuk ve nemlidir, sıcak mideye iyidir, balgamı artırır, geç hazmolur.
[Mebâhis-i Emrâz]

Eğer şeftali yaprağını dövüp göbeğine vursalar, ve eğer şeftali yaprağını yahut çiçeğini dövüp sıkıp suyunu içseler içeride olan kurdu ve yılanı ve solucanları dahi kıra, helak ede.

Tüffâh-ı Fârisî: Şeftalidir. Hûh diye hı babında zikrolunur.
Hûh: Şeftalidir Türkçe'de; tüffâh Farsça. Alası çekirdekten tez ayrılıp yapışmış olmaya. Ama bazıları çekirdeğine yapışık olan tez hazmolur demişler. Elhasıl şeftalinin tabiatı ikinci derecede soğuk ve nemlidir ve bazıları evvelin son derecesinde soğuk ve nemlidir, yumuşatıcıdır derler. Ama bazıları pişmişi yumuşatıcı, çiği azıcık tutucudur/büzücüdür(kâbızdur) demişler. Sıcak midelilere muvafıktır. Ama kekremsi olan şeftali tutucudur/büzücüdür(kâbızdur), eğer kurutsalar tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) dahi ziyade olur. Pişmişi yeseler mideden ve yürekten akan fazlalılıkları/atık-fazlalık maddelerini keser. Kurusu geç hazmolandır. Tazesi ve pişmişi yemek iştahını getirir. Sıcak ve kuru mizaçlılara muvafıktır, cinsel güçlerini ziyade eder. Muhrika sıtmalara şeftali yedirmekten havfedeler, ama bazı nüshalara ve İhtiyarat-ı Bedi'de dahi şeftali hummâ-yı muhrikaya faydalıdır ve hararetini giderip ve susuzluğunu keser demişler. Ve bunun midede fesadı dahi vardır, ama zerdali kadar değildir. Ama gıdası zerdaliden yoğundur ve nemi tez çürür ve balgam tevellüt ettiricidir ve yemekten evvel yiyeler derler. Soğuk mizaçlılar bundan çok yeseler sonra zencefil macunu yiyeler yahut bal yiyeler yahut reyhan şarabı içeler. Eğer bunun yaprağını yahut çiçeğini dövüp suyunu azıcık içseler veyahut göbek üzerine yakı eyleseler yürekte olan habbü’l-kar ki ona namazbur kurdu derler, dışarı çıkarır. Ve durraki şeftali diye dal babında zikrolunur.

Durrâkîn: Durraki, yani tüysüz şeftalidir. Bunun tabiatı dahi öbür şeftali tabiatındadır. Hı babında hûh diye zikrolunmuştur.

Varakü’l-hûh: Şeftali yaprağıdır Türkçe'de. Şeftali yaprağının tabiatı Erbiyağsus sözü üzere sıcak ve kurudur. Erçiganis sözü üzere dövüp göbeğe kosalar kurtları öldürür ve yürek sancısına ve yakı dedikleri doluluk nevine dahi müfittir. İbni Sina sözü üzere suyunu kulağa damlatsalar kulak kurtlarını öldürür. Mesih sözü üzere şeftali yaprağı, eğer çiçeği yumuşatıcıdır, yapışkan balgam hıltlarını ishal eder. İbni Sina sözü üzere tüy dökücünün(nûrenin) rayihasını ve hassasını alır. Ve eğer dövüp bal ile iki dirhemini içseler cümle bedenden soğuk yelleri eritir/çözer. İki dirhemden ziyadesi bağırsağa zarar eder, azıcık servi kozalağı ve nar kabuğu ıslah eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Hûh: Şeftalidir. Eğer yaprağını dövüp göbeğe vursalar içteki kurtları öldüre çıkara. Olmuş şeftali yemek mideye iyidir. İçi yumuşatır. Hamı içi tutar/büzer(kabz ider). Eğer kurutsalar tutuculuğunu/büzücülüğünü(kabzı) ziyade eder. Eğer kurumuşunu pişirip suyunu içseler midede ve karında artık hıltları gidere. Kurusu geç hazmolur. Yaşı soğuktur. Ve kurusu yoğun balgam eyler. Midede tez azar. Eğer yaprağını ve nar çiçeğini (Bir başka kayıtta: "ya çiçeğini", "nar" değil) dövüp sıkıp suyunu içseler namazbur kurdunu ve içte olan yılanları çıkara. Eğer yaprağıyla tüy dökücü(hırızma) vurulan yere ovsalar rayihasını gidere. Eğer safravi kişiler yese cimayı ziyade eyleye. Ve ağız kokusunu iyi eyleye. Ve iki günde bir sıtma tutan kişi yese fayda ede. Evet çok yemeyeler. Bir aydan iki aydan sonra elbette sıtma eyler.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Hûh: Şeftalidir. Yemişi ve ağacı dahi bilinendir. Fars elması(tüffâh-ı Fârisî) derler, iki türlüdür: Birisinin derisi ince ve nazik olur ve bazısı kızıl ve bazısı sarı ve bazısı sarı ile kızıl olur. Bir sınıfının dahi derisi irirek ve üstü ince ufak tüylü olup onun dahi bazısı beyaz ve bazısı kızıl olur. Beyazına Farsçada şeftali derler. Kitap sahibi der: "Bizim vilayetimizde o makulesine tüylü yani tüylü şeftali derler ve Şam-ı Şerif'te durrakın derler." Şeftali ağacının cümlesi eczasıda acılık ve azıcık tutuculuk/büzücülük vardır. Ama yemişi ziyade sululuk ve azıcık hararetten terkip olunmuştur. Tabiatı birinci derecede soğuk ve nemlidir, nemi ziyadecedir. Onun içindir ki bu makule terkip olmakla tez fasit olur ve mideyi ağır eder ve sıtmalar peyda eder.

Evla budur ki yemekten sonra yemeyeler zira yemek üzerine gelir ve mideyi ağır eder ve yemeği tağyir edip onun fasit(bozulmuş) olmasıyla yemek dahi fasit olur. Evla budur ki mide fasit hıltlardan hali olup midede yoğun kıvamlı/kalın yaşlık ve fasit çürümek olmayıp mide bu makulelerden pak olunca yiyeler. Eğer yaprağını dövüp göbeğe yakı etseler karında olan solucanları ne makule olursa olsun katleyleye. Kuru marazlara müptela olan kimseler yemişinden yeseler zarar etmeye. İyisi odur ki ağacında tamam kemalini bulup lezzeti tatlı olup kokusu hoş olup asla acılığı olmaya ama şol ki ham ola veyahut acı ola, yaramazdır. Karnı tutucu ve şişirici ve geğirticidir. Şeftalinin kuru olmuşu yani kurutulmuşu geç ve güç hazmolur ama çok gıda verir. Eğer çiçeğinin goncalarından ve yaprağından alıp dövüp suyunu sıkıp şeker ile lezzetli edip iki vukıyye miktarını içseler habbü'l-kar dedikleri değirmi kurtları ve solucanları ishal ile çıkara.

Eğer çiçeğini lahana suyu ile yoğursalar siğilleri gidere. İbn Rıdvan nam tabip demiş ki eğer çiçeğinden bir denk miktarını avrat içse oğlanını düşüre. Bu babda zehirdir ama bu mertebede tesiri uzaktır. Eğer tüy dökücü(hırızma) rayihası olan bedeni yaprağının tazesiyle veyahut kurumuşunun dövülmüşü ile ovsalar tüy dökücü(hırızma) rayihasını gidere. Şeftali yemeğe iştah verir ve rayihası(kokusu) nefsi hoş eder ve kuvveti ve iştahı uyandırır ve mizaçları sıcak olan kimselere cimayı ziyade ettirir. Eğer şeftali suyundan sıcak sıtması olan kimselere ki sıtmaları damarlarının dışarısında veyahut içerüsinde safra galebesinden ola, sıtmaları ibtida edip harekete başladıkta içirseler fayda eyleye ama şeftali bir ay ve iki aydan sonra sıtmaları harekete getirir. Nitekim zerdalide dahi bu hal vardır ama şeftali sebebi ile olan sıtmanın titretmesi daha kavi ve uzatması ziyade olur. Zerdali sebebi ile olandan ise mizaçları zayıf olup mideleri soğuk olan kimseler şeftali zararını bal veyahut zencefil macunu yemek ile defedeler, defolunur. Tüylü şeftaliyi bazıları demişler ki soymayıp kabı ile yiyeler, kabının iriliği fasit olmasını menedip tağyir eder ama bu söz vakıaya mutabık değildir belki evla budur ki üstünü kazıyalar veyahut kabuğunu soyalar ve bu makule tüylü şeftali tüysüz olandan daha hafiftir ve mideden tez iner. Çekirdeğinin içinin yağı kulaklar ağrılarına ve basur dedikleri çıbanlara fayda eder. Eğer çiğneseler dişler kamaşmasını gidere. Eğer içinin üzerinde olan kabuğunu kurutup dövüp bir dirhem miktarını içseler ishali tutar.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]