Tavşan (Erneb-i Berrî)
Kara Tavşanı(Erneb-i berri): Kuru yer tavşanıdır.
Büryan etseler hastalıktan başı titreyen kişi başını yese fayda ede.
Ne zaman küçük çocukların dişi dibine sürseler dişi biterken ağrımayı menede.
Ve eğer başını yaksalar ayının iç yağıyla kaşı kirpiği dökülen kişiye karıştırıp sürseler fayda ede.
O zahmeti gidere.
Ne zaman tavşan hayasını hayızdan kesilmiş hatun kişi üç gün içse yüklü olmaya.
Ve rahimden akan rutubeti gidere.
Ve sirkeyle içseler sara(epilepsi) hastalığına fayda ede.
Ve öldürücü otların zararını defede.
Ve sıcak kanıyla çığıdı ve sedef hastalığına(behak) ve ufacık kabarcığı vursalar gidere.
Ve bazı hekim der, gövdesi uyuşan kişi pişirse yese fayda ede der ve bağırsak çıbanlarına fayda ede.
Ve dahi bütünce bir çömleğe koyup göyündürseler külünden on güne değin günde iki dirhem yese böbreğinde ve mesanesinde taşı olan kişilere fayda ede gidere.
Ne zaman tavşanın karnını alsalar yaksalar gül yağıyla karıştırsalar kıl bitmez başa sürtseler kılı bite.
Ve eğer tavşanı bütünüyle kaynatsalar nikris olan ve eklemleri ağrıyan kişi suyuna girse otursa gayet fayda ede.
Ve döşeğe işeyen kişiye yirmi veya otuz gün hemen tavşan etini yedirseler o zahmeti gidere.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Tavşan piştiği suyu eklem ağrısına vuralar iyidir.
[İbdâ'i'l-A'râz]

Dahi kadın hamile olmak murad ederse tavşan beynini yese dahi bir miktarını fitile sürüp aşağıdan o mahalle sokup dura, ondan sonra kocasıyla cinsi münasebet olmak murad eyledikte kocası duymadan o fitili çıkara, cinsi münasebet ede.
İnşaallahu teala hamile olmak mukadderdir.
Dahi tavşan dişini ağrıyan diş üzerine kosa hoş olur.
Dahi ödünü bir kişiye içirseler şöyle uyuya ki burnuna sirke damlatıncaya kadar uyanmaya.
Dahi kanlı temriyeye ve sedef hastalığına(behak) sürseler giderir.
Tavşan hayasını sütüyle karıştırıp kulunca sürseler hoş olur.
Eğer tavşan kanını göze çekseler kıl bitirmeye.
[Havabi - Risâle fi't-Tıb]

Tavşan külü:
Bunun tedbiri budur ki tavşanı boğazlayıp baki ameli akrep külü gibi kılmaktır ve bundan şerbet iki dirhemdir.
Akrep külü tedbiri böyledir ki bir şişe ki kalın ola balçık ile sıvanıp içine akrepler konulup bir sıcak tandır içine konula ve akrep yağı tedbiri budur ki zeytinyağı içine diri akrepleri koyup üç hafta yazın güneşte koyalar ondan sonra kasığa süreler.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Kara tavşanının mayası yani kursağı peynir mayası(infeha) bölümünde zikrolunan fiilleri tamamen işler ve daha Hafif(latif) ve güzel olur, o fiilleri ziyade işler.

Süs Hakkında: Tavşanın kanı çili temizler.
Ve başını yakıp külü kullanılsa saçkıran(da'ü's-sa'lebe) hastalığına faydalı olur hususan deniz tavşanının başının külünde fayda ziyade olur.
Ve tavşanın karnı yani içinde mevcut olan pislikleri ile beraber işkembesi ve bağırsakları ve diğer iç organları alınıp bir tava içinde yani saç gibi bir nesne üstünde kavurma yoluyla yakılsa onun yanığı iyi deva olur ve başta tüy bitirir eğer o yanık ezip gül yağı ile kullanılır ise.
Dioskorides der ki ama derya tavşanı yalnız veyahut ısırgan ile kullanılsa o yanık tüyü yaratır.

Eklem Azaları Hakkında: Beyni merhem olarak olunsa hastalıklar akabinde sonradan olan titremeye(ra'şe) faydalı olur.

Baş Azaları Hakkında: Çocukların diş eti yani dişleri bitecek mahalli tavşan beyni ile ovulsa sürat ile dişlerini bilhassa bitirir ve bitirmesi ağrısız ve kolay olur.
Ve keza tavşan beyni tereyağı veyahut kaymak ile veyahut bal ile eritilse/çözülse yine bu fiili işler.
Ve tavşanın mayası sirke ile içilse sara(epilepsi) hastalığına açık faydası olur.

Atım/Boşaltım Azaları Hakkında: Hayızdan temizliğe dahil olan hatunlar tavşanın mayasını üç gün içse gebe kalmaktan meneder ve akan rutubetten rahmi temizler.
Ve kara tavşanının kanı kavrulmuş kullanılsa bağırsak sıyrılmasından meneder ve bağırsakta olan veremleri ve kronik ishali meneder.

Zehirler Hakkında: Kara tavşanının mayası sirke ile kullanılsa tamamen zehirlere panzehir olur.
Ve tavşanın kanı kavrulsa Ermeniyye oklarının zehrinden faydalı olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Kara Tavşanı(Erneb-i berri): Tavşan derler
Tavşanın alası siyaha meyilli olan çeşididir ve yabani tavşan, ki köpek ile avlarlar, evde beslenen çeşidinden yeğdir.
Bütün vahşinin yabanisi evde beslediklerinden yeğdir.
Zira evde beslenen bütün vahşiler ayrı tabiat bağlar.
Tıp kitapları bunu böyle beyan etmiştir.
İmdi tavşanın tabiatı sıcak ve kurudur.
Takvim Sahibi sözü üzere bunun kanını sedef hastalığına(behak) ve çile yakı eyleseler giderir.
İhtiyarat Sahibi sözü: büryan olmuş tavşan beynini hasta olup sonra el ve ayağına titreme(ra'şe) düşse yani titrese onlara yedirseler kurtulur.
Ve eğer beynini diş diplerine sürseler küçük çocuklar dişi tez bitire ve ağrısı var ise sakin ola.
Ve tavşan ayağını beraberinde taşıyan kadın hamile olmaya.
Eğer başını yakıp ayının iç yağıyla ve sirke ile saçkıran(da'ü's-sa'lebe) hastalığına sürseler fayda eder.
Ve mayasını tereyağıyla veya yağ veya bal ile eritip/çözüp sirke ile içseler sara(epilepsi) hastalığına faydalıdır.
Ve kadınlar hayızdan temizlendikten sonra mayasını üç gün sirke ile içseler hamile olmayalar.
Ve illa hamile olmayan kadınlar gene temizlendikten sonra kendilerinde taşısalar hamile olalar.
Ve bütün zehirli ve öldürücülerin panzehridir, engerek yılanına dahi tiryaktır.
Ve eğer tavşan kılından bedene buhur eyleseler o beden asla soğuktan zarar görmeye.
Bunun etini İbni Baytar sözü üzere gövdesi uyuşan kimselere ve bağırsak çıbanlarına vursalar fayda eder.
Ve bütün tavşanı bir çömleğe koyup tamam yandıktan sonra külünden on güne değin her gün iki dirhem yeseler böbrekte ve mesanede olan taş illetlerini giderir.
Ve tavşanın kanını çıkarıp ve yakıp külünü gül yağıyla karıştırıp kıl bitmez başa yakı eyleseler kıl bitire.
Ve bütün tavşanı kaynatıp suyuna girseler otursalar nikrise ki ayak ağrısıdır ve ekleme, Türkçe bendükşe derler, ağrısına gayet fayda eder.
Ve döşeğe işeyen kişiye yirmi otuz gün tavşan eti yedirseler ayrı döşeğine bevletmeye.
Ve pisliğini şarapla pişirip kulunç ashabına içirseler faydalıdır.
Eğer tavşan etini çok yeseler yoğun kıvamlı(galiz) kan hasıl eder.
Bunun suyu yani çorbası ve suyu nikrise ve ekleme tilki suyu faydasına yakın faydası vardır.
Eğer etini zeytinyağı ile pişirip ve dahi büryan edip yeseler faydalı ve evladır, ama bütünüyle tavşan eti uykusuzluk getirir, illa otlar islah eder.
Ve işkembesini ateş kömürü üstünde pişirip yeseler yakı dedikleri mide ağrısı olana fayda eder.
Eğer dahi vaki olmadıysa dahi defola.
Ve başını üstüpü içine sarıp ateşe gömüp büryan edip yeseler göz yaşını kese.
Tavşanın eti sevda getirir, illa ziyadece yağ kosalar islah eder.
Bedeli tilkidir ve suyunun bedeli dahi tilki suyudur.
Ama tilkinin eti ve suyu ekşidir.
Tavşan Başı: Tavşan başıdır.
Bunu dahi yakıp ve dövüp ve ayı yağıyla saçkıran(da'ü's-sa'lebe) hastalığına sürseler uygundur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Tavşan (Tavus): Meşhurdur.
Eğer etini ve yağını kavurma edip yeseler veya çorbasını içseler zatülcenbe fayda ede.
Eğer etini sedef otu suyuyla ve balla karıştırıp yeseler mide ağrılarına fayda ede.
Eğer etini ve iç yağını yeseler cinsi münasebeti ziyade eder.
Eğer ödünü sirkeyle karıştırıp zehirli canavarlar soktuğuna sürtseler gidere.
Eğer boğazlayıp iki gün kosalar ondan pişirip yeseler mideye gayet fayda ede.
Tez hazm ola.
Evet vacip budur ki, iki üç gün asakoyalar dura.
Ondan yiyeler.
Eğer ödünden sıcak suyla ve sirkencübinle içseler iç ağrısına ve ishal kesmeye gidere.
Eğer kanını anzerutla ve tuzla karıştırıp yaramaz çıbanlara sürtseler gidere.
Eğer kemiklerini göyündürüp ezip çığıda ve alaca(baras) hastalığına sürtseler gidere.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Tavşan(Erneb): Arapça erneb ve Türkçe tavşan.
O, bir hayvandır köpekten küçük.
Ve bir çeşidi var, siyahtır ve o kamildir.
Ve beyazı ki Türk olanıdır, iyisidir.
Ve kadınlar gibi hayız görür.
Ve o, bir yıl erkek olur ve bir yıl dişi olur.
Ve demişler, eğer korksa burgulasalar kanı çıkmaz.
Ve hamilelik süresi yetmiş gün olur.
Ve ekseri nisanda doğar.
Sıcaktır üçüncü derecenin evvelinde ve yaştır ikincide.
Ve siyah olanı kurudur.
Ve eğer onun derisinden gömlek edeler insanın bedenini sıcak tutar.
Ve hıltları mutedil eder.
Ve devamlı örtünseler basuru keser.
Ve onun yününü yakmak ile veya yakmadan kanı tutar.
Ve onun beyni külünü ayının iç yağı ile ve bal veya soğan suyuyla saçkıran(da'ü's-sa'lebe) hastalığını giderir ve yüreği sirke ile baş dönmesini ve mide fesatlığını ve süt bağlamayı içmek ile meneder.
Ve eğer bir kadın hayızdan temizlendikten sonra içse veya fercinde beraberinde taşısa hamile olmayı meneder.
Ve onun ödünü kaynatıp beraberinde taşısalar hamile eder.
Ve kanını cerahat eserine ve yine eski ağrılara sürseler giderir.
Ve eğer hepsini pişirseler eriyip/çözülünceye ve içseler mesanede olan ufak taşları eritir/çözer.
Ve eğer iki habbe beyninden iki okka süt ile bir haftaya değin her günde içseler yaşlanmayı meneder.
Ve eğer onun içini ve içindeki olan ile yaksalar ve gül yağı ile başa sürseler kılını bitirir.
Ve onun etini ve idrarını kullansalar döşeğe işemeyi meneder ve iç yağı ayağı yarılana iyidir.
Ve kemiğinin külü domuzcuk/lenf bezi şişlikleri(hanazir) marazını eritir/çözer(hall eder).
Ve idrarını göze çekseler gözü aydın eder.
Ve eğer sağ gözünü beraberinde taşısalar heybetli eder.
Ve tabiatı sıcak olanlara baş ağrısı getirir.
Sirke ile hindiba onun islah edicisidir.
Ve tavşanın denizde olanı dahi olur.
Ve o, balık gibi olur lakin başı taş gibidir.
Ve başı üstünde çöven yaprakları gibi bir şey vardır.
Zehir gibidir, kusma getirir ve insanın aklını bozar.
Ve onun ilacı kusmaktır.
Ve yine tavşan sütü ve arpa suyu ve ekşi yemişler ona faydalıdır.
Ve ondan beri olanın alameti odur ki uyuya.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Tavşan dedikleri canavar ernebin çoğulu eranib gelir.
İhtiyarat sözü üzere mayasını tereyağıyla veya bal ile eritip/çözüp sirke ile içseler sara(epilepsi) hastalığına faydalıdır ve büryan olmuş tavşan beynini titremeye(ra'şe) müptela olan kimseye yedirseler kurtulur ve kanını çile yakı eyleseler giderilir ve tavşan kılından bedene buhur eyleseler o beden asla soğuktan zarar görmeye.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Tavşan(Erneb): Tavşan dedikleri meşhur hayvandır.
Yabanisi meşhurdur.
Denizde olanı yani deryada ve sularda olanı dahi olur.
Yabanisine Yunanca lagüsrus derler.
Tabiatı sıcak ve kurudur.
Bir sınıfı dahi vardır ki beyazdır ki ona Türk tavşanı derler.
Onun harareti ziyade ve kuruluğu az olur.
Eğer beynini kebap edip yani susuz pişirip yeseler maraz sebebi ile olan aza titremesine fayda eyleye.
Eğer küçük çocukların diş etlerini onunla ovsalar başlangıçta dişleri biterken olan ağrılarına fayda eyleye.
Ve eğer bütün başını yakıp ayının iç yağıyla karıştırıp saç sakal döküldüğü yere sürseler iyi edip saç bitire.
Ve eğer mayasından iki miskal miktarını içseler kadın rahminden ve karnından yaşlıklar akmasını meneyleye.
Mayası, henüz nesne yememiş olan kuzu ve oğlak ve diğer hayvanlar kursağında peynir gibi bulunur.
Ve eğer sirke ile içseler sara(epilepsi) marazına fayda eyleye ve katledici olan devalar, hususan midede süt hazmolmayıp donup peynir gibi olmasına ve siyah yaramaz yılan sokmasına panzehir ola yani zehri defedip zarar ettirmeye.
Tavşan kanı sıcaktır, üzerine sürmekle yüzde olan leke ve sedef(behak) ve ufak çıbancıklar ki başta ve yüzde olur, içlerinden ak su çıkar ve bazısından çıkmaz, onları giderip temizler.
Ve eğer bütün tavşanı kebap edip ondan yeseler uyuşmaya fayda ede.
Hader diye his ve hareket kalmayıp uyuşmaya ve nesne duymamaya yani soğuk ve sıcak ve gayrıyı duymamaya derler.
Ve eğer tavada kavurup veyahut çömlekte kapayıp açmayıp pişirip ondan sonra bir nesne ile derhal bastırıp örtüp ondan sonra yeseler bağırsaklarda olan çıbanlara ve yaralara fayda eyleye.
Ve eğer cümlesini yakıp böbreklerinde taş olan kimseye üç miskale varınca miktarını içirseler fayda eyleye.
Ve eğer tavşanın karnını içinde olanıyla tencerede veyahut çömlekte susuz yaksalar ondan sonra ondan gül yağı ile ezseler başta kılları bitire.
Pişirilmişinin çorbası içinde oturmakla nikris ve eklemler ağrılarına fayda eder.
Tavşan etinden koyu ve siyah ve çökek ve yaramaz kokulu kan hasıl olur lakin tavşan eti sığırlar ve koçlar ve develer etinden yeğrektir.
Islahı budur ki yağlar ile ovalayalar veyahut su ve yıkanmış zeytinyağı ve dereotu ile ziyade muhkem pişireler.
Yıkanmış zeytinyağı odur ki zeytinyağını sıcak su içine koyup ve muhkem karıştırıp ondan sonra süzeler.
Ve eğer tavşan kebabını ederlerse su buharı üzere edeler.
Ve daima tavşan etini yiyenler ve diğer av etlerini yiyenler lazımdır ki kah kah sevdayı bedenlerinden çıkaralar ve mizaçları nefste rutubet üzere değil ise bedenine rutubet verir nesneler kullana.
Ve eğer nefste mizacı soğuk değil ise bedenine soğukluk verir nesneler kullana ama mizaçları nefste hararetli olanlara layık değildir ki ona yakın olalar yani yemeyeler.
Ve eğer yerlerse zikrolunduğu üzere tedbir ile pişirip hindiba ve sirke ile yiyip üzerine mayhoş nar sıkalar.
Tavşan kürkleri itidal üzere bedeni sıcak eder.
Samurdan sıcaklığı aşağıdır ve tilkiler kürkünden harareti azdır.
İyisi odur ki siyah ola ondan sonra iyisi beyazıdır zira kokusu hoştur.
Eğer tavşan terinden yarım dirhemden bir dirhem miktara dek içseler döşeğe işemeyi meneyleye keza daima etinden yeseler menede, hassalarındandır.
Eğer kadın hayızdan temizlendikten sonra mayasından üç gün her gün yarım dirhem miktarı içse gebe olmaktan meneyleye, tecrübe edilmiştir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Eğer tavşanın dişini ağrıyan dişin yanına kosalar, ağrısı sakin ola.
[A'cebü'l-Uccâb]

Tavşanın Faydaları: Yağını her kim başına tütsü eylese baş ağrısını gidere.
Tavşan beyni titremeye(ra'şe) fayda eder.
[Kitab-ı Tıbb]