🌿 Üzerlik (Harmel / Süffâ' / Peganum harmala)
Üzerliğe acem sebindan derler. Arap harmil derler. Sıcak ve kurudur. Dahi birçok miskal üzerlik tohumunu dövmeden su ile yutsalar bağırsağa olan yelli dağıtır ve balgamı, kara safrayı(sevdayı) ve safrayı dahi izale eder. Eğer üzerlik tohumundan bir buçuk miskal bütün ağzında tutsa, bir miktar ondan yutsa, göğüste olan maddeyi ve irini giderir ve bal şerbeti dahi iyidir, içe. Eğer üzerliği pişirip suyunu içseler, bel ağrılarına faydalıdır.

[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Tabiatı üçüncü derece sıcaktır. Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yapışkan hıltları keser ve sidik ile çıkarır. Bağırsaklarda(Em'âda) olan yelleri dağıtır/çözer(tahlil eder).

[Lehçetü'l-Lügat]

Üzerlik: Arapça adı harmeldir, sıcaktır kurudur, yaprağını dövüp ayak ağrısına vursalar fayda eder. Ve onun tohumu bağrı sıcak tutar. Ondan biraz yeseler dalak ağrısını giderir. Eğer onu dövüp, balla karıştırıp, dışarıdan yakı ederler ise dalağı onarır.

[Edviye-i Müfrede]

Ve eğer üzerlik tohumundan bir buçuk miskal tamam yutarlarsa göğüste olan ağrıyı ve diğer maddeleri defede, ziyade faydalıdır. İmdi her kim bir miktar üzerliği pişirip suyunu içseler bel ağrısına faydalıdır. İmdi her kim bir buçuk miskal üzerlik tohumunu bütünce ağzına koyup ve yine su ile çalkayıp yutsalar siyatiğe(ırku'n-nisâya), eklem ağrısına(veca'-ı mefâsıla) ziyade faydalıdır. Eğer on iki geceye dek kullanırlarsa nice faydasını bulalar, gayetle faydalıdır. Ve eğer bir buçuk dirhem üzerlik tohumunu ağzında çalkayıp yutsa göğsünde olan balgamı defede. Ve dahi her kim bir miskal üzerlik ıslatıp suyunu içseler kara safrayı(sevdayı) defedip olan kanı dahi safi eyleye.

[Hukemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]



Harmel: Üzerlik tohumu Türkçede; yaban sedefi nevinin tohumu Türkçede; ruta selusitris Latincede. Üzerlik tohumu iki nevi olur. Kırmızı ve beyaz olur ve her birinin başka ismi vardır. Beyaz nevine Arapça üzerlik(harmel-i Arabî) derler. Yaprağı söğüt yaprağı gibi uzunca olur, ama ondan küçürektir ve çiçeği ayniyle ak yasemin gibi kokar. Latinler galfa derler. Ve kızıl üzerlik ki orman üzerliği(harmel-i gâbî) derler. Bu nevi dağ sedefi(sezâb-ı kûhî) nevindendir. Latinlerin ruta selusitris dediği bu nevidir. Arapça dağ üzerliği(harmel-i kûhî) olarak malumdur. Alası siyaha meyilli ve kırmızı tohum olup ağır ve dolu olmaktır. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Bazıları dördüncü derecede dahi demişler, ama uzaktır. İsa'nın sözü ikincide sıcak ve kurudur. Eklem ağrılarına sürülse münasiptir. Ve eğer ezip bal ve tavuk ve keklik ödleri ve safran karıştırıp ve taze rezene suyu ile göze çekseler kuvvet verir. Ve münasip devalar ile solucan ve kabak çekirdeği/bağırsak kurdu(habbü'l-kar') dedikleri namaz-bur solucanını dahi taşra çıkarır ve kulunç hastalığına dahi faydalıdır. Ve siyatiğe(ırku'n-nisâya) ve yan başı ağrılarına bunun suyu ile sıvı yakı(natûl) edeler, fayda eder. Ve göğüs ve akciğer(öyken) balgamını pak eder ve bağırsakta olan yelleri dağıtır/çözer(tahlil eder) ve soğuk dimağa ve bedene dahi faydalıdır. Lakin baş dönmesi(sedr) ve baş ağrısı(sudâ') getirir. Ve bulantı verici(mugassî) ve sarhoş edicidir(müskirdür). Minhac'ın sözü üzere ekşi yemişler rubbu düzeltir. Takvim sahibinin sözü tarçın kabuğu(kırfe) ve tarçın düzeltir. Galenos'un sözü felce ve yüz felcine(lakveye) ve kasılmaya(teşennüce) ve böbrek ve mesane hastalıklarına faydalıdır. Ve yanmış safrayı ve yapışkan balgamı sürer, sidiği ve adet kanını akıtır. Eğer bunun ıslatılmışını(nakî'in) ederlerse kara safraya(sevdaya) faydalıdır, dağıtır/çözer(tahlil eder) ve sevdavi kanı safi eder ve her daim tabiatı yumuşatır. Habeşi'nin sözü şarap gibi sarhoşluk(sekr) verir. Meçhulün sözü rengi(levni) safi eder ve cinsel münasebeti tahrik edicidir(muharrik-i cimâ'dur) ve semizlik(kilo) getirir. İbni Vafıd'ın sözü üzerlik sarhoşluğu aşıklara muvafıktır, gayrı sarhoşluk gibi değildir. Ve eğer on iki gece bundan peyapey birer buçuk miskal toz(süfûf) edip yeseler siyatiğe(ırku'n-nisâya) fayda verir. Dioskorides'in sözü ayak ve baldır ve uylukta olan ağrıları dahi giderir, siyatiğe(ırku'n-nisâya) ve felç hastalığına faydalıdır. Bunun şerbet miktarı bir miskaldir. Ve Arap üzerliği(harmel-i Arabî) ki beyazdır. Bunun kökü it keseri köküne benzer, malumdur. O üzerlik kökünü süsen(îrsâ) yağı ile yani gök menekşe kökü ile fitil edip avrat vajinal fitil yapsa(kendüde götürse) rahim ağzını açar, gayet faydalıdır. Üzerliğin dövülmemişini iki miskal kadar içseler göğüste ve akciğerde(öykende) olan balgamı ve kara safrayı(sevdayı) ve bağırsak yellerini ve adet kanını yürütür. Ve eğer üzerliği bir çömleğe koyup üzerine üç bin dirhem şarap koyup dört bölükte bir bölüğü kalıncaya dek kaynayıp baki üç bölüğü kaldıkta on dirhemini sara tutan kişiye içirseler gayet münasiptir. Ve bir defa hamile olup gayrı hamile olmayan avrata dahi üç gün içirseler hamile ola, ama alameti budur ki içtiği vakit ve gayrı zamanda dahi kusturur. Ve bunun bir nevi vardır, yerden düşeni biter, menekşe çiçeği gibi çiçeği olur ki vakit olur yerden yukarı dört arşın kalkar ve başı sarımsak gibi olur. Bu nevin dahi gök süsen yağıyla avrat vajinal fitil yapsa rahim ağrısına muvafıktır.

[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Harmel
Üzerliktir. Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hıltları keser. Sidikle çıkarır. Eğer balla ve şarapla ezseler, tavuk ödünü ve safranı ve rezene suyunu katsalar ve göze dürtseler begayet cila vere. Kuvvetli eyleye. Eğer bir buçuk miskal içseler namaz-bur kurtlarını çıkara. Ve kuluncu defeyleye. Eğer sıksalar suyunu yan başı ağrısına dürtseler fayda ede. Ve eğer iki miskalini içseler ezmeden göğüste ve akciğerde(öykende) olan yapışkan balgamları ve kara safrayı(sevdayı) ve bağırsakta olan yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri çıkara. Adet kanını yürüte. Evet baş ağrıtır. Ve baş döndürür. Eğer ıslatsalar suyunu içseler kara safrayı(sevdayı) gidere. Ve kanı safi eyleye. Dimağ ve beden soğukluğunu gidere. Eğer on dirhem danesinden alsalar, tekrar tatlı suyla yıkasalar, kurutsalar, havanda dövseler, ince elekten eleseler, kırk dirhem kaynar su katsalar, avadan ezseler, otuz dirhem bal ve yirmi dirhem susam yağı(şîr-revgan) katıp içseler begayet kustura. Evet şarap gibi sarhoş eder. Eğer üzerlikten biraz çömleğe koysalar, üzerine üç bin dirhem şarap koysalar, şu kadar kaynatsalar ki dört payda bir payı gide, on dirhemini uçuk tutan kişiye içirseler begayet fayda ede. Eğer şu avratlar ki bir kez yüklü ola dahi artık olmaya. Üç gün içseler begayet fayda ede. Alameti budur ki kustura. Evet rengini güzel eyler. Ve cinsel münasebeti kuvvetli eder. Ve semirtir(kilo aldırır). Ve adet kanını ve sidiği yürütür. Ve aşkı olan kişilere fayda ede. Eğer on iki gecede her gece bir buçuk miskal ezmeden içseler siyatiği(ırku'n-nisâyı) gidere. Tecrübe edilmiştir. Bedeli dağ rezenesidir(kurdumânâdur). Bir dürlüsü dahi olur. Yaprağı dere otu(çivid) yaprağına benzer. Yere düşeni biter. Çiçeği menekşe çiçeği gibi olur. Vakit olur yerden yukarı dört arşın kalkar. Başı sarmaşık gibi olur. Eğer ezseler kökünü süsen yağıyla avratlar vajinal fitil(şâf) gibi kullansalar rahim ağrısına fayda ede. Eğer külücür unuyla yakı edip fercine vursalar açılmış rahimler ağrısına fayda eder.

[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]



Harmel: Türkçede üzerlik dedikleri nebattır. İki dürlüdür: Birisinin yaprağı söğüt yaprağı gibidir, küçüktür ve beyaza meyillidir, çiçeği yasemin çiçeği gibi beyazdır ve rayihası keskindir, ağırdır. Çiçekten sonra uzunca kap içinde tohumu olur. Ak üzerlik ve Arap üzerliği dedikleri bu nevidir. Birisinin dahi yaprağı değirmiliğe yakındır ve içinde tohum olacak kap dahi yuvarlaktır. Meşhur olan üzerlik budur. Kullanılsa murat sonraki olur. Farsçada üzerliğe isfend derler. Kuvveti hafiftir, üçüncü derecede sıcaktır. Yoğun kıvamlı/kalın(Galiz) ve koyu hıltları keser ve işetmekle çıkarır. Eğer üzerliği bal ve şarap ve tavuk ödü ve safran ve yeşil rezene suyu ile muhkem ezseler doluluktan olan göz zayıflığını gidere yani görmesine kuvvet vere. Kabak çekirdeği/bağırsak kurdu(Habbü’l-kar') dedikleri kurtları çıkarır, kuluncu ve siyatiği(ırku’n-nesâyı) ve kuyruk sokumu ağrısını giderir, hususen diğer müshil içip bedeni boşalttıktan sonra üzerlik suyu ile sıvı yakı(natûl) yani sıcak iken üzerine dökseler ziyade fayda eyleye ve göğüste ve akciğerde olan koyu balgamları eritip gidere ve bağırsaklarda olan yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri dağıtıp/çözüp(tahlil edip) giderir. Kara safra hıltını(Hılt-ı sevdayı) ve diğer türlü türlü balgamları çıkarmakta gayettir yani diğer deva bundan ziyade olamaz. Sara olan kimselere dahi gayette faydalıdır. Bu zikrolunan hastalıklar için üç miskal miktarına değin içeler. Ama mizacı sıcak olanlara vermeyeler. Dimağ soğukluğunu giderir ve bedeni kızdırır. Eğer içmekle ve eğer koklamakla ve eğer yağıyla yağlanmakla bu hassaları verir. Eğer içseler veyahut kullansalar adet kanını yürütür. Eğer su içinde ıslatıp suyunu içseler kara safrayı(sevdayı) erite ve kanı safi eyleye ve tabiatı yumuşata. Üzerlikte ziyade sarhoş edici kuvvet vardır ve gönlü döndürür. Düzelticisi, tutucu/büzücü(kâbız) nesneler ve üzerine yemişler rublarından kullanmaktır. Rub, defalarca beyan olunmuştur. Eğer üzerlikten bir kıyye yani on iki dirhem miktarı alıp tatlı su ile birkaç kere yıkayıp kurutsalar ondan sonra havan içinde dövüp ince ibrişim elekten eleyip üzerine kaynamış sudan dört kıyye miktarı döküp ağaç ile muhkem karıştırıp tamam karıştıkta seyrek bez içinden süzüp bezde kalanı yabana atıp süzülene üç kıyye bal ve susam yağından iki kıyye katıp kullanalalar, ziyade kustura ve incitmeye. Eğer üzerlikten bir avuç miktarı alıp bir çömlek içine koyup üzerine otuz rıtl şarap veyahut şıra koyup dört paydan bir payı gidinceye dek kaynatıp sara hastalığı olan kimseye her gün bir kıyye miktarını içirseler ziyade fayda eyleye. Eğer şu avrat ki bir kere gebe olup sonra gebe olmaktan kesilse o makule avrat ondan üç gün birbiri ardınca her gün içse geri gebe ola. İyi olup düzeldiğine alamet budur ki sonraki gününde kusa. Üzerlik gövde rengini güzel eder zira kanı saf eder. Ve yağını sürünmekle ve kendisinden içmekle cinsel münasebeti tahrik eder. Eğer dövülmüşünden birer buçuk miskal miktarını on iki gece sadesini yani nesne katılmayıp un gibi yeseler siyatiğe(ırku’n-nesâ) hastalığına fayda edip iyi eyleye. Eğer ak üzerlik kökünü dövüp bir miktar gök süsen yağı katıp ikisinden bir fitil edip vajinal fitil yapsalar(götürünseler) damarlar ağızlarını aça. Eğer delice unundan katsalar tesiri ziyade ola. Eğer üzerliği dövüp dere otu yağıyla karıştırıp göbek ve boş böğürler ve karın aşağısına sürseler veyahut içseler eskiden olan kuluncu dağıtıp/çözüp(tahlil edip) gidere ama üzerlik baş ağrıtıcı ve tasalandırıcı ve gönül döndürücüdür. Düzelticisi tutucu/büzücü(kâbız) yemişler emmekle ve yemişler rublarını içmekledir. Üzerlik bulunmasa bedeli kerevizdir ki frenk kimyonu dedikleri nebattır.

[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Eğer üzerlik tohumunu dövmeden bir buçuk miskali ağza koya suyuyla yuta cinsel münasebete kuvvet vere ve hem yiyince sidiği yürütür. Eğer üzerlik tohumunu her gün bir dirhem dövmeden suyuyla bir dirhem yutsalar cinselliğe kuvvet verir. Eğer üzerlik tohumunu bir buçuk miskal dövmeden suyuyla yutsa bağırsakta olan yelleri dağıtır, sevdavi ve safravi balgamı eritir.

[Kitab-ı Tıbb]