Reyhan (Fesleğen) ve Çeşitleri
Botanik TAHMİNLER
🌿 1. Şâhisferem / Cem-siferem (Sultanü'r-Reyâhîn)
Modern Botanik Karşılığı: Ocimum basilicum var. majus (Büyük Yapraklı Tatlı Fesleğen / Lettuce-leaf Basil).

Metinlerde "büyük yapraklı, yeşilliği tam, sultanların fesleğeni" olarak geçer. Bu, yüksek oranda Linalool ve Estragol içeren bildiğimiz tatlı fesleğendir.

Linalool, modern tıpta da anksiyolitik (kaygı giderici) ve sedatif (uyutucu) olarak bilinir. İbni Sina ve Antaki'nin "Koklamak uyku getirir, dimağdaki süddeleri (tıkanıklıkları) açar, baş ağrısını keser" demesinin sebebi bu uçucu yağın kan-beyin bariyerini saniyeler içinde geçip sinir sistemini yatıştırmasıdır.

🌿 2. Habak-ı Sa'terî (Güveyi Otu Benzeri Fesleğen)
Modern Botanik Karşılığı: Ocimum minimum (Cüce Fesleğen / Bush Basil / Greek Basil).
Not: Bu botanik kimlik tartışmalıdır, yine çok güçlü bir diğer görüşe göre bu zaten reyhan denilen bitkinin ta kendisidir ki bazı metinlerde "hatunlar evlerde saksılarda dikerler" gibi geçmektedir. O yüzden muhtemelen



🌿 3. Reyhânü'l-Kâfûr / Kâfûrî (Kafur Fesleğeni)
Modern Botanik Karşılığı: Ocimum kilimandscharicum (Camphor Basil) veya Ocimum tenuiflorum (Kutsal Fesleğen / Tulsi)

"Ağaç gibidir, nar yaprağına benzer, yaşken de kuruyken de buram buram kafur kokar." Doğada yapraklarında doğrudan Kafur (Camphor) sentezleyen nadir fesleğen türleri vardır.

Kafur, solunum yollarını anında açan, yakıcı ve ferahlatıcı bir maddedir (bugünkü Vicks merhemlerinin ana maddesi). Yüksek dozda kafur koklamak nörotoksik etki yaratıp baş dönmesi yapabilir. Yine de bişeyin kafur GİBİ kokması her zaman soğuk mizaçlı etki edeceği anlamına gelmez. Görüldüğü üzre bu otun uçucu yağları arasında camphor yani kafur olduğu metinden anlaşılsa da soğuk mizaçlılar sürekli koklasa fayda eder diyor, demekki gerçekten kafur GİBİ kokuyormuş velakin tabiatı sıcakmış ki böyle demişler.

🌿 4. Reyhân-ı Dâvud / Üznü'l-fâr (Yaban Fesleğeni / Sıçan Kulağı)
Modern Botanik Karşılığı: Clinopodium vulgare (Yaban Fesleğeni / Wild Basil) veya Lamiaceae familyasından benzer tüylü bir yaban bitkisi.

🌿 5. Zamîrân (Su Yarpuzu Benzeri)
Modern Botanik Karşılığı: Mentha türleri (Nane cinsi) veya fesleğen ile nane melezi spesifik bir ot (Örn: Mentha aquatica - Su Nanesi).

Metinde Endülüs hekimlerinin buna "su yarpuzunun bir nevi, yaban nanesine benzer" dedikleri belirtilmiş. Bu bitkiler yoğun Mentol ve Pulegon içerir. Fesleğen başlığı altında verilmesi, antik dönemde aromatik nane/yarpuz gillerin de "Reyhân" (güzel kokulu otlar) üst kümesi içinde değerlendirilmesinden kaynaklanır.

🌿 6. Bezrü'r-Reyhân (Fesleğen Tohumu)
Modern Botanik Karşılığı: Tatlı fesleğenin olgunlaşmış tohumları (Basil Seeds / Sabja Seeds).

Klinik ve Farmakolojik Analizi: Metinlerdeki en büyük tıbbi şaheser! hehe. Hekimler tohumun "eski ishali kestiğini, bağırsak sıyrıklarına (ülser/tahriş) fayda ettiğini" söylüyor. Neden? Fesleğen tohumları su veya gül suyu ile ıslatıldığında (metinde aynen böyle diyor) dış yüzeyleri devasa bir müsilaj (jel) tabakasıyla kaplanır. Bu polisakkarit jel, tahriş olmuş bağırsak çeperini sıvı bir bant gibi sarar, iltihabı soğutur ve aşırı peristaltik hareketleri (ishali) durdurur.


Reyhan: Fesleğen dedikleridir. Sıcaktır kurudur, kalbi kuvvetli eder ve fayda eder basura. Islanmışını koklamak uyutucudur.
[Şerh-i Mûcez Fi't-Tıbb]
Mahiyeti Hakkında: Malum nebattır ve onun iki sınıfı olur, biri küçük ve biri yeşil olur. Boşaltım Organları Hakkında: Reyhan dövülüp basura sürülse faydalı olur. Ve yağı alınıp basura merhem kılınsa makatta arız olan şişkinliğe faydalı olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Sıcak ve kuru oldu yine reyhan dahi
Pak eder hayli beyni ey dost
Lakin ağırlandırır baş ağrıtır
Nilüfer kokusu onun defini kılar
[Tutmacı - Tabiatnâme]

Dövüp suyunu sancıya içirseler yok eder.
[Risale Fit-tıb]

Reyhan: Fesleğendir. Eğer sirkeyle karıştırsalar isiliğe ve balgami şişliklere ve nikrise vursalar ve yaramaz çıbanlara ve yüz felcine(lakveye) vursalar gidere. Eğer gül yağıyla karıştırsalar kadınlar önünden fitil gibi götürseler (vajinal fitil) rahim ağrısına fayda ede. Eğer akrep soktuğu yere vursalar fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Reyhanı çok koklasa, nuru ruşen eyleye. (Tahminler: Yüzü aydınlatma, yüzü parlatma veya görme gücünü-nurunu arttırma)
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Reyhan: Türkçede büyük fesleğendir
Şasferem: Kirmani yarpuz derler, habak-ı kirmani derler, bey yarpuzu dahi derler, ama buna bazı yerlerde Türkçede reyhan-ı Davud dahi demişler; İbni Baytar'ın sözü üzere yaprağı sedef otuna(sezaba) benzer, kış ve yaz çiçeği eksik olmaz. Tabiatı birinci derecede sıcak ve ikincide kurudur. Bazıları mutedil ve bazıları soğuk demişler. Beyinden fazlalıkları/atık-fazlalık maddeleri(fezelatı) çözer/eritir(tahlil eder). Tohumundan bir miskalini soğuk su ile içseler sıcaktan olan ishali giderir. Eğer sıcak mizaçlı kişiler soğuk su saçıp koklasalar beyin tıkanıklıklarını(süddelerini) açar ve ağız ağrılarını dahi giderir ve ağıza iyi koku getirir. Ve tutucudur/büzücüdür(kabızdır). Hususen yaprağı kabızlığa hafiftir(latiftir) ve ciğer ve göğsü balgamdan pak eder ve fil hastalığına dahi sürseler faydalıdır. Ve bu otun üzerine soğuk su serpip alnına sürtseler veyahut bağlasalar derhal uyku getirir ve ateş yanığına fayda eder. Muhammed Temimi'nin sözü, daima koklasalar beyne kuvvet verir ve çarpıntıya(hafakana) fayda eder. Ve şahisferem reyhanisini basura gayet faydalıdır derler ve öldürücü deva içenlere bu ottan içirseler faydalıdır ve baş ve yarım baş ağrısı(şakika) ıstırabına dahi faydalıdır, ama ezip burna çekeler. Eğer içseler ciğer ve dalak ve böbrek ağrısına dahi faydalıdır.
Ferv-i reyhan: Yassı yapraklı sıcak ve kuru fesleğendir. Eğer koklasalar soğuk hastalıklara faydalıdır.
Habak-ı sa'teri: Fesleğendir derler. İhtiyarat ve İbni Baytar, habak-ı Kirmani'dir ki şahisferem diye şında zikrolunur.
Reyhan-ı Davud: Sıçan kulağı otudur. Yaban fesleğenidir. Reyhan-ı Davud dahi derler. Üznü’l-far diye zikrolunmuştur.
Reyhanü’l-kafur: Bu dahi bir fesleğendir. Bizim gördüğümüz üzere kafur kokusuna benzer bir ottur. Ama İhtiyarat sahibinin sözü budur ki buna kafur-ı Yehudi ve şecere-i kafur dahi derler, Farsçada sus derler, ağaç çeşidindendir, Horasan’da çok olur, çiçeği hurma çiçeğine benzer ve yaprağı yaban maruluna benzer, yaprağı ve çiçeği kafur gibi kokar der. Bunu eğer yaş, eğer kuru iken elde ovalar kafur gibi kokar. Tabiatı ikincide sıcak ve kurudur. Eğer bunu çok koklasalar akıl karıştığını giderir. Eğer daima koklasalar başta olan yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hıltları çözer/eritir(tahlil eder). Ve her defa kokması gerçi soğuk mizaçlıya uygundur, ama sıcak mizaçlıya iyi değildir.
Uhlal kusta: Ehlal kusta dahi derler. Reyhanlar çeşididir, ama şiddetli ağır kokusu vardır. Evlerde ekerler, beyaz ile yeşil arasında bir reyhandır. Bunu dahi oğul otu(badrencbuye) fiilinde ve menfaatinde derler. Ehlal kusta: Reyhanlar çeşidindendir, uhlal kusta diye henüz zikrolundu.
Bezrüʼr-reyhan: Ufak fesleğen tohumudur ki ufak yapraklısına sa'teri derler. Yunancada ve Rumcada vasiliko derler; Farsçada tohm-ı şahisferem, tohm-ı şah-berem; Süryanicede zer'ad reyhana; Rumcada vasiliku ısporo; Yunancada efyur fensafiyun; Latince, Frenkçe ve İspanyolcada de semenza akinis. Bunun iyisi siyah ve dolu ve küçük yapraklı çeşidinin tohumu ve kokulusu olmaktır. Tabiatı sıcak ve kurudur. Bazıları hararet ve soğuklukta mutedildir dediler. Baş dönmesine(devvara) ki baş çegzinmeye derler, ona ve burun kanını tutmaya ve safra hareketine faydalıdır. Yarım dirhemini kavursalar bağırsak sıyrılmasına(sahcına) dahi faydalıdır, tabiatı tutar(kabız yapar). Bundan bir miskal soğuk su ve gül suyuyla ıslatıp bundan yutsalar ve bir miskalini keza kavurup ayva suyunda ıslatıp, bulunmazsa suda ıslatıp yutsalar eski ishali keser. Ama böbreğe azıcık ziyanı vardır, ama mercanköşk düzeltir. Bu ele girmezse merv tohumu buna bedeldir demişler.
Zamiran: Zamiran dahi derler. İhtiyarat sahibi şahisferem-i Şirazi derler. Minhac'ın sözü üzere Endülüs lisanı üzere zavmuran derler, su yarpuzunun bir çeşididir der. Yaban nanesine benzer derler. [Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Fesleğen dedikleridir. Sıcaktır kurudur, kalbi kuvvetli eder ve fayda eder basura ve koklamak ile ve şarap içmek ile. Su ile ıslanmışı uyutucudur. [Şerh-i Mûcez Fi't-Tıbb]
Eğer bir miktar reyhanı dövüp daha sonra hayada olan şişlik üzerine vursalar defede. [Hukemayi Tertibi Mualice]
Cem-siferem: Siprem ve siferem fesleğen manasınadır; Cem, Hazret-i Süleyman’ın ismidir. Cem-siferem, sultanü'r-reyahin demektir. Ve fesleğenin Arapçası davmerandır. Bazıları davmeran mir-aşıkan dedikleri ota ıtlak eder, lakin o söz daha doğru(esahh) değildir. Mahiyeti Hakkında: Cem-siferemin kuvveti köpek üzümü(ineb-i sa'leb) ile olan yavşan(şih) kuvvetine benzerdir. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Açıcıdır/fethedicidir(müfettihtir) ve bilhassa şişkinlik ve yelleri sakin eder. Beslenme Organları Hakkında: Midede olan yapışkan rutubetleri çözer/eritir(tahlil eder) ve çocukların midelerine cidden faydalı olur. Boşaltım Organları Hakkında: Rahimde olan yele faydalıdır. [İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Şahisferem: Kirman yarpuzudur. Yaprağı sedef otu(sezab) yaprağına benzer. Kışta ve yazda çiçeği durur. Eğer tohumundan bir miskal soğuk suyla içseler sıcaktan olan ishali keser. Baş ağrısına ve hararete gayet fayda ede. Eğer tohumundan bir miskalini ayva suyuyla kavurup içseler eski ishali kese. Eğer sıcak mizaçlı kişiler soğuk su saçıp koklasalar beyin tıkanıklıklarını aça ve ağız ağrılarına fayda ede ve uyku getire. [İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Reyhan: Habakların çok çeşitlerinin ismidir. Bazısı habaklarda zikrolundu. Ve bazısı bilinmez ancak bu isim ile ve bazısı kafuridir, ona kafuri yahut kafurü'l-yehudi derler. O bir ağaçtır, hacimde ve yaprakta nar ağacının yaprağı gibidir. Ancak onun gök ve beyaz çiçeği olur ve kokusu kafur gibidir. Fars dağlarında bulunur. Bir mahsus zamanı yoktur. İkincide sıcak ve kurudur. Eğer onunla buruna su çekseler(istinşak eyleseler) beyinde olan bozuk rutubetleri ve göğüste olan hıltları çözer/eritir(hall eder). Ve eğer baş ağrısına bağlasalar sakin eder ve şişlikleri çözer/eritir(hall eder). Ve eğer suyunu içseler tıkanıklıkları açar ve sarılığı(yerakanı) yok eder ve kanı bağlar. Ve eğer onun ezilmişini yaraya serpseler kanı tutar. Ve eğer hamamda onunla gusül eyleseler bedeni yumuşak eder ve kirleri yok eder. Ve onun çok kullanımı kanı yakar. Sirkencübin onun düzelticisidir. Şerbeti: Bir dirheme değindir ve suyundan yedi dirhem. Ve Süleymani'sine cemsifrem derler ve melikisine şahsifrem derler ve Yemani'sine kıtaf derler. Hamahım habaku's-Sudan'dır. Ve terencan o Mısır'da nane reyhanı demekle meşhurdur. Ve onu turp gibi yerler. Ve reyhan-ı kubur, merdsefrem. Ve reyhan, Mısır'da mersine yani asa ıtlak olunur.
Şah-ı Sifrem: Reyhanların sultanıdır. O, yeşil ve sarıya meyillidir ve yaprakları incedir. Mutlaka reyhan demekle malumdur. Evlerde ekerler. Ne zaman ki üzerine su serpseler kokusu kuvvetli olur. O birinci ve ikincide sıcaktır veya birincide soğuk ve kurudur veya mutedildir. Şişlikleri çözer/eritir(hall eder) ve çarpıntıyı ve mide zafiyetini ve yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri yok eder içmek ile ve dişler etinde olan hastalıkları defeder çiğnemek ile. Ve tohumu zehri yok eder ve diğer mizaçları özelliği ile mutedil eder. Ve ne zaman ki göze yapıştırsalar içinde olan bozukluğu çeker. Ve şırası şeker ile göğüste olan ağrıları ve astımı(nefes darlığı,"rebv") ve şiddetli baş ağrısını(sudeyi) yok eder. O, baş ağrıtıcıdır ve nezle getirir. Nilüfer düzelticisidir. Ve şerbeti: Ona değin ve tohumundan iki. [Davud-u Antaki - El Tezkire]