🌺 Papatya 🌺
Bâbûnec (Gerçek Tıbbi Papatya / Matricaria chamomilla)
Ukhuvân (Koyun Gözü / Tanacetum parthenium veya Leucanthemum)
Fırfîrî (Mor/Kırmızımsı) Papatya: Ekinezya (Echinacea) veya Mor Aster (Aster amellus)
"Menekşe renkli olandan bir dirhem miktarı içseler mesanede olan taşı kuvvetle çıkara. Onun içindir ki Yunancada o sınıfa unismi derler yani taş çıkarıcı demektir"
Mahiyeti Hakkında: Papatya(babünec) bir çeşit ottur ki onun renkleri ve çeşitleri olur, kiminin çiçeği sarı ve kiminin ak ve kiminin erguvani(fırfiri) olur. Ve bu ot meşhurdur, vaktinde toplanır, yaprağı ve çiçeği haplar kılınıp hıfz olunur, hacet vaktinde kullanılır ve kökü dahi kurutulur, hıfz olunur. Galenos dedi ki papatyanın kuvveti hafiflikte(letafette) gülün kuvvetine yakın olur ve sıcaktır ve harareti zeytinyağı harareti gibi mülayimdir ve sertliği olan yerlerde biter ve yol üzerlerinde biter ve ilkbahar vaktinde toplanıp hıfz olunur. Tabiatı Hakkında: Birinci derecede sıcak ve kuru olur. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Açıcı ve incelticidir, yoğunlaşmış olan maddeleri inceltir ve gevşetmesi ve çözücülüğü/eriticiliği(tahlili) vardır ve emici-çekiciliği(cezbi) azdır ve belki asla emici-çekiciliği yoktur ve devalar arasından çekmeden çözmek/eritmek papatyaya mahsustur. Şişlikler ve Çıbanlar Hakkında: Sıcak şişliklerin hararetini gevşetmesi ve çözmesi/eritmesi sebebiyle sakinleştirir ve cidden sert olmayan sertliği dahi yumuşatır ve yoğunluğu olan kaba yerlerin şişlikleri için içilir. Eklem Organları Hakkında: Gerginliği gevşetir yani eklemlerin gerilmelerini gevşek eder ve sinirsel olan tüm organları kuvvetlendirir, yorgunluktan faydalı olan devaların küllisinden yorgunluğa faydası ziyade olur, şu sebepledir ki papatyanın harareti insanın hararetine benzer olur. Baş Organları Hakkında: Papatya beyni kuvvetlendiricidir ve soğuk baş ağrısına faydalıdır ve baştan maddeleri boşaltmaya dahi faydası vardır, zira çekmeden-emmeden, çözmek/eritmek papatyanın özelliklerindendir ve ağız yarasına(kula'a) yani ağızda olan kabarlara dahi iyi gelir. Göz Organları Hakkında: Papatya ile yakı olunsa gözde olan gözyaşı pınarı çıbanı(garb) deşilir ve keza göz ağrısına ve bulanıklığa ve sivilcelere ve kaşıntıya ve ağrıya ve uyuza hülasa gözde olan bu afetlere papatya faydalı olur eğer yakı olunursa. Göğüs Organları Hakkında: Nefesi zorluklu olanın nefesini kolaylaşdırır. Beslenme Organları Hakkında: Sarılığı yok eder. Boşaltım Organları Hakkında: Sidiği söktürür ve taşı çıkarır hususen çiçeği erguvani olan papatya bu fiilleri ziyade işler. Ve papatya ile mesaneye sıcak kompres olunur ve sıcak ağrılarına ve soğuk ağrılarına faydalı olur. Ve papatya suyu içilse veyahut o su içinde oturulsa adet kanını söktürür ve anne karnındaki bebeği ve eşini çıkarır ve bağırsak düğümlenmesi(ilevüs) dedikleri sancıya faydası olur. Sıtmalar Hakkında: Dönen sıtmalarda papatya yağının faydası olur, o yağ ile sıtmalı hafifçe ovuşturulursa. Ve eski sıtmaların sonunda içilir. Ve sıtması şiddetli keskin olmayan bağırsak şişliklerinin keskin olanlarına dahi faydası olur eğer maddelerinin pişkinliği sağlamlaştıysa. Ve bazı kere şişlikli sıtmaya mutlak manada faydalı olur yani sıtmayı icap eden şişlik gerek bağırsakta ve gerek başka mahalde olsun hülasa faydalı olur eğer sıtma keskin olmayıp ve maddeleri dahi pişkin olursa. Bedelleri Hakkında: Beyni takviyede ve baş ağrısından faydada papatyanın bedeli birincaseftir ki ona kaysum dahi derler. [İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Tabiatı sıcak ve kurudur. Çözücü/eriticidir ve incelticidir. Ne zaman çiçeği kurutulup ezip başa ekilse nezlenin meydana gelmesini engeller. [Lehçetü'l-Lügat]
Papatya(Babünec): Acemler babüne, Araplar babünec yağı derler, sıcak ve kurudur. [Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Bil ki papatya sıcaktır ve kurudur. Sinirlere kuvvet verir, sevdavi hastalıklara iyidir ve onu kaynatıp suyuna otursa böbrekteki taşı arıta, çöze/erite. ...Eğer nezlesi olan papatyayı tütsü etse, fayda ede. ...Eğer papatyayı dövüp şişliklere yakı etseler yumuşata, ödem şişliğine iyidir. [Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Kasımpatı(Ukhuvan) ve papatya(babünec) birbirine benzer. Farkı budur ki papatya ondan boysuz olur. Rum vilayetinde papatya dedikleridir. Birinci derecede sıcaktır kurudur. Açar, inceltir, yumuşatır, gevşetir. Maddeleri çözer/eritir ama diğer uzuvdan başka maddeyi giden maddelerin yerine çekmeksizin.(Not: Mesela eliniz şişti, bir muhallil yani eritici-çözücü sürdünüz, o şişme maddesini çözer ancak o bölgeye başka sıvılar da çeker o yüzden şişme devam edebilir, burada anlatılan bu gibi durumlardır.) Bu çekmeksizin çözme papatyanın özelliğidir. Ve beyni ve sinir organlarını kuvvetli eder. Baş ağrısına dahi baş maddelerinin boşaltılmasına faydalıdır ve nefesi kolay eder. Akar gözyaşı pınarı çıbanını(garbı) dışarıdan sarmak ile ondurur. Sarılığı giderir. İçmek ile ve kaynamışında oturmak ile sidiği ve adet kanını söktürür. Ve anne karnındaki bebeği ve eşini çıkarır ve bağırsak düğümlenmesine(ilevüsa) fayda eder. ...Onda hem tutucu/büzücü kuvvet ve hem çözücü/eritici kuvvet vardır pişirmek ile bu kuvvetler birbirinden ayrılmazlar. [Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Papatyayı az suyla kaynatıp soğuktan ağrımış başa vursalar, soğukluğunu gidere, tekrar be-tekrar tecrübe olunmuştur. [Kemâliyye]
Papatya(Babünec): Türkçede papatya, koyun gözü derler, yaprağı ve göbeği sarı papatya; Süryanicede tezaya; Latincede antemes; Frenkçede kamemina; Arapçada babünek. İyisi bütün sarı çiçeği olmaktır. Tabiatı birinci derecede sıcak ve kurudur. Bazıları üçüncüde sıcak, ikincide kurudur demişler. Minhac'ın sözü bunun kuvveti gül kuvvetine benzer, ona yakındır, açıcı ve inceltici ve çekmeden çözücüdür/eriticidir. Katı şişlikleri mülayim eder. Soğuk baş ağrılarına faydalıdır, hususen sevda ve balgam çürüklüğünden olan sıtmalara gayet fayda eder ve karın şişliklerine dahi faydalıdır. Bunu kaynatıp suyuna otursalar böbrek taşlarını kırar, adet kanını ve sidiği akıtır ve anne karnındaki bebeği düşürüp kolay çıkar. Ve içseler kolaylıkla doğuralar ve bedeni pak eder. Ve sulu uyuza yakı eyleyeler giderir ve sinirlere ve beyne kuvvet verir ve karaciğer şişliklerine yakı eyleyeler uygundur. Ve buharı nezleler sevkine münasiptir, mesela sirke ve suyla kaynatıp ve gözyaşının sevklerine ki baş buharından hasıl olan yaşlardır, o hastalığa başını tuta gözü pak eder. Birkaç defa ederse ağrısını dahi sakin eder ve yalnız papatya suyuyla dahi gözü yıkasalar ağrısını sakin eder. İshak'ın sözü bunu içseler boğaza ziyan eder, ancak bal düzeltir. Bunun beyne kuvvet vermede ve soğuk baş ağrısını yok etmede bedeli birincaseftir. ...Tüffahu'l-arz: Papatyadır. ...Habakü'l-bakar: Papatya cinsidir. Sığır gözü derler. ...Hamamilun: Papatya çeşidindendir. Hamamilun demek fukkahu'l-arz demektir. ...Kurras: Büyük papatya çeşididir. Papatya derler, bazıları kasımpatı(ukhuvan) derler. ...Papatya Çiçeği(Verdü'l-babünec): Koyun gözü papatyasının ak ve sarı çiçeğidir. Tabiatı sıcak ve kurudur, çözücüdür/eriticidir ve incelticidir ve yumuşatıcıdır. Sancılar üzerine ve soğuk baş ağrılarına yakı olunsa münasiptir. Ama bazı mizaca koklasalar bulantı getirir, ancak sirke kokmak düzeltir. [Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Papatya(Babünec): Güle yakındır hafiflikte. Ve uzuv gevşeklik/güçsüzlüğüne fayda eder. Ve uzuvlardaki ağrıları sakin eyler. Ve katıları yumuşatır. Ve içteki şişlikleri giderir. Ve gövdedeki gözenekleri açar ve kızdırıcıdır. Ve hıltları hafifleticidir. Eğer kaynatsalar suyundan kadınlar içse ve içine girse otursa adet kanlarını yürüte. Ve çocuk doğurduğu vaktin eşini düşüre. Ve sidiği yürüte. Ve taşları dağıta. Eğer kaynatsalar suyunu içseler yeli dağıta. Ve bağırsak düğümlenmesi(ilevüs) adlı kuluncu gidere. Ve sarılığı ve ciğer ağrısını gidere. Ve kaynamışını mesaneye vuralar mesane ağrısını giderir. Ve içindeki taşı erite. Eğer yakı eyleyeler uyuza vuralar gidere. Ve çiğneseler ağız ağrısını gidere. Ve eğer ezseler zeytinyağıyla karıştırsalar her gün sıtma tutan kişiyi ovalar fayda ede. Eğer kökünü kurutsalar yumuşak dövseler içseler tıkanıklıkları açar. Ve sinirleri kuvvetli eyler. Ve beyni kuvvetli eyleye. Ve soğuk baş ağrısına fayda ede. Eğer yakı edip vuralar dahi fayda ede. Eğer kaynatsalar suyuna şeker katıp içseler bedeni arıta tüm yaramaz hıltlardan. Eğer arpa unuyla ve şırayla yakı edip sıcak şişliklere vuralar fayda ede. Ve acı bakla unuyla yakı eyleyip balgami şişliklere vursalar fayda eder. Ve uzuvlardaki ve içteki zahmetlere fayda ede. Ve papatya yağında ladeni hall etseler ağrır yerlere vuralar ağrısını sakin eyleye. Ve acı badem yağıyla ve balla karıştırsalar gövdeye vuralar terlete. Ne denli yaramaz hılt var ise çıkara. Ve tütsü etseler nezleye fayda ede. Eğer sirkeyle ve suyla pişirseler, gözü ağrıyan kişi buharına dursa gözü ağrısını sakin ede. Ve kaynatsalar suyuyla gözü yıkasalar ağrısını sakin eyleye ve kaynatıp kulağı buharına tutsalar kulak ağrılarına fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Papatya(Babünec): Çiçeği ki malumdur, otuna kasımpatı(ukhuvan) derler, tabiatı birinci derecede sıcak ve kurudur. Minhac'ın sözü üzere bunun gül kuvvetine yakındır, açıcı ve inceltici ve çekmeden çözücüdür/eriticidir. Katı şişlikleri mülayim eder. Soğuk baş ağrılarına faydalıdır. Bunu kaynatıp suyunda otursalar böbrek taşlarını kırar, adet kanını ve sidiği akıtır ve sinirlere ve beyne kuvvet verir ve karaciğer şişliklerine yakı eyleyeler uygundur ve papatya suyu ile gözü yıkasalar ağrısını sakin eder.
[Hazerfen Hüseyin Efendi - Tuhfetü'l-Erîb]
Papatya(Babünec): Farsçası olan babünekten Arapçalaştırılmıştır. Türkçede papatya çiçeği dedikleridir. Çiçeğinin ve nebatının büyüklüğüne göre birkaç sınıf olur. Tıpta kullanılıp meşhur olanı küçüğüdür. Yunancada hamamilun derler. Büyük olup beyaz çiçeklisine Arap taifesi kasımpatı(ukhuvan) derler, nitekim zikrolundu. Bir sınıfı erguvani yani kızıla meyilli menekşe rengidir. Bunun fiili ziyade kuvvetlidir ama bu sınıf az bulunur. Küçük olan sınıfının iyisi odur ki sarı olup sarılığı beyaza meyilli olup kokusu belli ve keskin olup büyücek ola. Mağrip diyarında küçük olan sınıfa babünek derler. Papatya diye ıtlak olundukda murat çiçeğidir, nebatı değildir. Evla odur ki baharda çiçeği var iken devşireler zira çiçeği tez düşer. Tabiatı birinci derecenin sonunda sıcak ve kurudur. Sıcaklığı ziyadecedir, hafiftir, çözücüdür/eriticidir. Mecalsizliğe ziyade faydalıdır. Suyunu dökünmek ile ve pişmişi içine oturmakla ve yağıyla yağlanmakla mecalsizliğe ziyade fayda eder. Katılaşıp uzanmış olan uzvu gevşetir, katı olan şişlikleri yumuşatır ama katılığı kuvvetli olanı yumuşatmaz. Eğer pişirip koyu suyunu dökünseler ve bedene sürseler safravi buharlardan deri üstü irinlenmesini gidere ve bu makule buharlardan olan sıtmalara fayda eder. Gah olur ki balgamdan ve sevdadan olan sıtmalarda dahi içmekle kullanırlar, fayda eder. Göğüs içinde olan perdeleri yumuşatmada ve doluluktan olan ağrıları sakin etmekte büyük faydası vardır. İçmekle ve dışarıdan yakı etmekle dahi fayda eder. Eğer tüm nebatını veyahut çiçeğini pişirip içine otursalar adet kanını yürüte ve doğurmayı kolay eyleye ve sidiği yürüte ve mesanede olan taşı sidik ile çıkara, hususen ki taşı çok sertleşmiş olmaya. Şişlikleri indirir. Eğer içseler veyahut pişirip suyu içinde şu vecihle otursalar ki suyu mide ağzına yakın gele, bağırsak düğümlenmesi(ilevüs) dedikleri kulunca fayda eyleye. Bağırsak düğümlenmesi(İlevüs), Yunancada "Rabbi erham" yani "Ya Rabbi sen esirge" demektir. Bu hastalık ilacı gayet zor olmaktan böyle demişler. Bu makule kulunca sebep lefayif dedikleri gayet ile ince olan damarlar içinde şişlik veyahut hıltlardan biri veyahut pislik yapışmaktan olur, büyük elemdir ki Allah'a sığınmaya sebep olur. Sarılığı yani beden sararmak veyahut kararmasını giderir. İçmekle ve yakı etmekle ciğer şişmekten ve soğuktan olan ağrıyı giderir. Pişmişini mesaneye sıcak kompres etseler şişliğini çözer/eritir. Menekşe renkli olandan bir dirhem miktarı içseler mesanede olan taşı kuvvetle çıkara. Onun içindir ki Yunancada o sınıfa unismi derler yani taş çıkarıcı demektir. Eğer papatyayı iyice dövüp ezip deşilmiş gözyaşı pınarı çıbanı(garb-ı münfecir) üzerine yakı etseler iyi ede. Gözyaşı pınarı çıbanı(Garb), gözün burun tarafında olan ucunda kapağın birinde veyahut ikisinde çıban olup o sebep ile göz yaşarmasına derler. Çıban deşilmiş olursa deşilmiş gözyaşı pınarı çıbanı(garb-ı münfecir) derler, deşilmiş olmazsa deşilmemiş gözyaşı pınarı çıbanı(gayr-ı münfecir) derler. Eğer çiğneseler ağız yarasını(kula'ı) gidere. Ağız yarası(Kula'), ağız içinde ve dil üzerinde olan ufak kabarlara derler. Gah olur ki dönen uzun sıtması(humma-yı da'ire-i mütetavilesi) olan kimseyi papatya yağıyla yağlamakla fayda eder. Dönen uzun sıtma(Humma-yı da'ire-i mütetavile) o sıtmadır ki damarlardan dışarı bedende olan balgamlar çürüklüğünden olur. Evla budur ki papatya taze iken nebatının yaprağını ve çiçeğini alıp dövüp çörek çörek edip hıfz edeler. Kökünü dahi kurutup hıfz edeler. Kökü zikrolunan faydalarda tesiri dahi ziyadedir. Zira hararet ve kuruluğu ikinci dereceye erişir. Cinsel ilişkiyi tahrikte dahi ziyade kuvveti vardır. Eğer bir dirhem miktarını unumali dedikleri şarap ile içseler zikrolunan faydalarda ziyade tesiri ola demişler. Unumali, baldan ve şaraptan veyahut bal ve şıradan ederler bir şaraptır, önceden zikrolunmuştur. Papatyadan ve kökünden çok kullanılanı üç miskale dektir. Kökünden ve budaklarından eğer yakı etmekle ve eğer içmekle ve eğer sıcak kompres etmekle soğuktan olan baş ağrısına fayda eder ve başta olan hıltları boşaltır. Eğer eskiden olan sıtmalar sonlarında içseler bedeni pak edip fayda eyleye ve kan ve diğer hıltları tükürmeyi kolay eder. Eğer sıcak olan şişliklere yakı etseler arpa unu ve üzüm pekmezi dahi katalar. Pekmez(Rubb) diye bir yemişi sıkıp suyunu dört paydan bir payı kalıncaya dek kaynatıp o paya pekmez derler. Eğer soğuktan olan şişliklere yakı etseler acı bakla unu ve eski zeytinyağı katalar. Eğer ladeni papatya yağı içinde ezseler fiili ziyade olup kuvvetli ola, hususen ağrıları sakin etmekte bedende her neresi olursa olsun ziyade tesir eyleye. Yağı ile yağlanmak ve pişmişi ile terletmek sıtma titremesini(nafızı) sakin eder. Sıtma titremesi(Nafız), sıtma tutarken üşüyüp titremeye derler. Yağını bedene sürüp ovalar deriyi pişire ve deriyi tahrik eyleye yani terlete. Mür ile baldan bu babda tesiri ziyadedir. Nezleler sonlarında pişirip buharı üzerine dursalar fayda eyleye. Eğer sirke ve suyu yarı yarıya edip papatyayı pişirip gözünde sıcak çıbanı olan kimse buharı üzerine gözünü tutup dursa çıbanını çözer/eritir ve ağrısını sakin eyleye, hususen daima ederse elbette gidere. Eğer pişirip yalnız suyu ile gözleri ve içini yıkasalar ağrılarını sakin eyleye ve çözer/eritir. Eğer şarap ile pişirip kulağı tıkanmakla işitmesi zayıf olmaya başlayan kimse kulağını buharı üzerine tutsa fayda edip aça. Eğer sirke ile olursa kulakları pak edip yoğun kıvamlı/kalın olan yellerini çözer/eritir. Papatya hıltları çözüp/eritip gidenin yerine diğer hılt çekip getirmez. Bu hususta papatyaya benzer diğer deva yoktur. Papatya boğaza bir miktar zarar eder. Bal ve nar şarabı o makule zararı defeder. Papatya bulunmasa soğuktan olan baş ağrısını gidermekte ve başa kuvvet vermekte bedeli birincaseftir ki kaysum dedikleri devadır veyahut onun bir çeşididir. Birincasef kovan çiçeği ve otu dedikleri nebatın beyaz çiçeklisidir. Bazıları demişler ki bedeli sığır gözü dedikleri çiçektir.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Papatya(Babünec): Gayet iyisi odur ki büyük ola. Yağını çıkarsalar yel tutana ve baş ağrısına gayet fayda eder. Bir kişinin böbreğinde taş olsa papatya kaynatsa suyunu iki dirhem balla şerbet edip içse o taşı gidere.
[A’cebü’l-’Uccâb]