Burada sadece yağından bahseden kısımları ayıklamaya çalıştık. Daha ayrıntılı bilgi için "belesan" bahsine bakılsın.
Önce Botanik Analizimizi Yapalım:
Şimdi, Commiphora gileadensis ancak bugün satılan "pelesenk yağları" hiçbir şekilde bu değildir. Bu senede 1 rıtl veya 50 rıtl yağ çıkartan mübarek bir ağaçtır ve Mısır'dan başka bir yerde yetiştirmek zordur. Belesan (Commiphora gileadensis) öyle domates, patates gibi her toprağa ekilip çoğaltılabilen bir bitki değil. Kızıldeniz etrafının, Yemen'in ve Hicaz'ın çok spesifik, kurak ve kayalık çöl iklimini istiyor. Mısır'daki o "Aynü'ş-şems" (Matariyye) bahçeleri bile "söylenilenlere göre" aslında orijinal memleketi değildi, sultanların özel koruması altında binbir zorlukla yaşatılan bir bahçeydi ve 16. yüzyıldan sonra o bahçeler kurudu, yok oldu. Ağaç o kadar inatçı ki (metinde "senede ancak 1 rıtl çıkar" diyor), dünyada kimse bunu ticari boyutta yetiştiremedi. Bugün bile asıl "Balsam of Mecca" dünyadaki en nadir ve bulunması en zor reçinelerden biridir. Ancak "Ve Yeni Dünya'da bir ağaçtan bir nev dühn ahz olunur ki o dühnde dühn-i belesân menfacati vardıt, dühn-i belesâna her fiilde bedel olur." Sözüne dikkat edersek; Bu İbn-i Sina'nın asıl Commiphora belesanı değil; Osmanlı tabiplerinin Amerika (Yeni Dünya) keşfedildikten sonra "Belesan yerine bedel (ikame) olarak kullanılır" dedikleri Copaiba (Copaifera reticulata/officinalis) ağacının reçinesidir!
Zamanla asıl Mısır/Yemen Belesanı o kadar nadirleşmiş ve pahalılanmış ki, Osmanlı tıbbı ve Avrupa eczacılığı Yeni Dünya'dan (Güney Amerika) gelen bu "Copaiba" reçinesine ve "Guaiacum" ağacına Türkçede Pelesenk demeye başlamış. Bugün Türkiye'de aromaterapide "Pelesenk" dendiğinde akla Mısır Belesanı değil, Brezilya Copaiba'sı gelir. Şahsen tecrübe etmedim, 300 TL'ye 50 ml "Pelesenk Yağı" satan güya sözde güvenilir markaların tabiki de doğru olmasına imkan yoktur. Ancak 10 ML için 1300-3500 TL arası isteyen firmaların Pelesenkleri denenmelidir.(Şuan dolar 45 TL, 1 gram 24 ayar altın ise yaklaşık ortalama 7000-7500 TL, yani 0.25 veya 0.5 gram altına satılmakta, daha ucuzları genelde sahte olma riski daha yüksek) Ancak orjinal pelesenk değil ve kitaplarda bahsedildiği gibi "Süte damlatılırsa sütü dondurur, suya damlatılırsa suyun kıvamını koyulaştırır, demire damlatılırsa alevlenip şule verir veya parlar" manasındaki testleri geçmesi de mümkün değildir. Sadece diğer fiillerinde pelesenke "bedel" olabilme ihtimali yüksektir, çünkü metinlerde bahsedilen "yeni dünyadaki pelesenke her fiili ile bedel olan yağ" ın bu olduğunu ümit ediyoruz. Menşei Hindistan olanlara güven olmaz, bu yağa binlerce yıldır hile yapılmaktayken günümüzde bunlara güvenmek çok zor! Brezilya/Amazon menşeili olmak zorunda;
Ek bilgi:
Gurjun Balsamı Hilesi (Hint Pelesengi)
Hindistan ve Güneydoğu Asya'da yetişen Dipterocarpus türü ağaçlardan elde edilen Gurjun Balsamı diye çok daha ucuz bir reçine var. Kokusu, yapısı ve rengi Copaiba'ya (Brezilya pelesengine) o kadar benzer ki, piyasada ucuz Copaiba satmak isteyenler ya tamamen Gurjun balsamını Copaiba diye satarlar ya da gerçek Copaiba'yı bununla seyreltirler. Hindistan menşeli ucuz bir ürün çoğu durumda saf Brezilya Copaiba'sı değil, Hindistan menşeli bu alternatif veya seyreltilmiş versiyondur.


Bil ki belesan yağı safravi ve sevdavi ve balgami hastalıkları büyük defedicidir ve yelden olan bel ağrısına süreler, yellerini dağıtır/çıkarır(tahlil eder), giderir. [Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Turunç kabuğu yağı Mısır belesanı yerine kullanılmıştır. Bunda olan kuvvet tıpkısıyla Mısır belesanında dahi var imiş. Bu zamanda Mısır belesanı bulunmadığından yerine turuncun sarı kabuğunun yağı kullanılır. [Neşati yağı]
...Ve eğer belesan yağını süreler faydalıdır, ama ekşili yemeklerden(taamlardan) sakınalar... ...Bel ağrısı: Dahi belesan yağı süreler balgami hastalıklara faydalıdır ve dahi yelden olan bel ağrısına ziyade faydalıdır, gaflet olunmaya. [Hukemayi Tertibi Mualice]
Belesan yağının bedeli akıcı mür(mürr-i seyyal) olur yahut belesan yağı kadar dadi yağı ile yarısı kadar hindistan cevizi yağı(dühn-i narcil) ve çeyreği kadar eski zeytinyağı olur. [İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Akuyilasemun: Belesan yağı demektir. Belesan Yağı: Farsçada revgan-ı belesan derler. Frenkçe çeşidine iliyu balsamu derler, Rumcada ladi balsamu derler. İncire benzer Mısır ağacıdır. O ağacın mahalline Aynü’ş-şems derler ve Bağ-ı Firavun dahi derler. Bazıları başka mekanlarda dahi olur demişler, ama uzaktır. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur, bazıları ikincide demişler. Bu belesanın kökünün özelliği dallarından fazladır. Eğer göze çekeler su inmesini engeller ve gözü keskin eder. Ve rahim soğukluğuna fayda eder. Eğer bu yağı kadınlar kendinde mum ve gül yağıyla götürseler (vajinal fitil veya lavman yoluyla) çocuk eşini dışarı çıkarır. Eğer içeler sidiği akıtır, sidik zorluğuna uygundur. Tüm ağılı ve zehirli otların zararını engeller ve afyonun keza zararını giderir. Ve ağılı mantarlara ve canavarlar ısırdığına bundan iki danik(ağırlık ölçüsü) kadarını ajvan(nan-hah) kaynamış suyuyla vereler. Ve böbrek taşlarını dahi kırar ve balgami hastalıklara faydalıdır. İhtiyarat'ta müellifin sözü üzere titreme(ra'şe) hastalığına dahi gayet faydalıdır. Bunun bedeli kendi ağırlığı kadar yulaf/hayvan yemi(alef) yağıdır ki alef hububattandır, ulaf derler. Ve yarısı kadarı Hindistan cevizi yağıdır ki dühnü’n-narcil derler. Ve bir buçuk danik(ağırlık ölçüsü) kadar eski zeytinyağıdır ve bazıları razıki yağı ve yarım ağırlığı kadar kafur suyudur dediler. Bazıları iki katı kadar kafur suyu dediler. Bazıları iki katı kadar kadi yağıdır derler ki mür içinde pişmiş ola. [Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Belesan Yağı: Fayda yönünden yağların en büyüğüdür, panzehirlere(tiryaklara) dahil olur, tüm ağrılara ağılara faydalıdır ve pek(katı) olan şeyleri yumuşatır. Lakin mür, eğer sevdadan gelen mür ve menengiç(habbetü'l-hadra) ve damla sakızı(mastaki) ve süsen yağı ile karıştırsalar fark olunmaz, ancak bu donuk(camid) ve çabuk(tiz) suda hall olduğundan dolayı. Ve bal ile çabuk(tiz) çıkar. Ve ne zaman ki bir yapağıda(sufda) veya bir yeni hırka üzerine yaksalar ve söndüğü zamanda elini yaş edip avuca alıp -sertçe yumarak- taş gibi bağlanır. Ve o, beze yapışır eğer halis ise. Az olur. Ve yapılışı: Odur ki ağaçtan çizmek ile alalar. [Davud-u Antaki - El Tezkire]
Evvela belesan, bu bir belesan yağıdır ki sızılara faydalıdır ve bunun damıtılması(takatturu) başlangıçta beyaz su gibi yağ gelir, sonra bir sarı yağ gelir, sonra bir kırmızı yağ gelir. Bu gelen yağları başka başka hıfz edip mahallinde kullanıla. Beyaz yağı ve sarı yağı taze yaralara birer damla damlatalar bir buçuk günde defeder. Kabarcıklara, bundan dağlama yaralarına(key karhalara) ve çürümüş yaralara söz konusu iki yağıyla yıkayıp kurutasın, iki günde defeder. Ve gözde olan perdeye iki günde bir damla damlatalar dokuz günde defeder. Ve bir adamın belinde taş olsa ve yaralar ve ağrılar olsa söz konusu iki yağdan bir damla içireler, iki günde taş ise eritip çıkarır ve yaraları düzeltir ve ağrıları keser. Ve bir kadının rahmi ağrısa et suyu ile bir damla şey içirseler ağrısını keser ve çekilmiş sinirleri uzatır ve... [metin kesintisi] ...damlaya ve titremeye(ra'şeye) belesan yağı bedeli karanfil yağıdır. Ve sağır olanlara ve unutkanlığa(nisyana) ve aklı noksan olanlara bir miktar içirseler gayet faydalıdır ve yaraya bezir yağı süreler gayet faydasını görürler. Yolu(Tariki) budur: Hindiba(kasni) elli dirhem, sarmaşık sakızı otuz dirhem, eğri imbik ile damıtalar, hıfz edip mahallinde kullanalar. [İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Belesan yağı sevdayı ve balgamı giderir, hastalıklara fayda ede ve sinirlere iyidir. Belesan yağı sıcaktır, rutubetlidir(yaştır) ve hafiftir(latiftir). Sevdayı ve balgamı büyük fayda eder ve yelden olan bel ağrısına, süreler giderir ve yellerini dağıtır/çıkarır(tahlil eder). [Kitab-ı Tıbb]