Sandal Ağacı (Santalum album / Pterocarpus santalinus / Santalum paniculatum)

Meşhurdur. Çin vilayetinden gelir. İki sınıftır: Biri kızıl biri ak. İkincide soğuktur, kurudur, maddelerin çekilmesini men eder ve sıcak şişlere ve baş ağrısına(suda') ve yürek oynamasına ki sıcak olalar yakı etmek ile ve içmek ile fayda eder ve mide zayıflığına uygun olur.
[Şerhi Mücez Fittıb]

Sandal Kokusu
Soğuktur kurudur sandal kokusu
Verir bu baş ağrısı yoktur onun faydası
Zarar verir dahi sese biraz
Olur cüllap ile bil onun defi
[Nazmu't Tabayi]

Mahiyeti(Özelliği): Bir çeşit kalın(galiz) odundur ki Çin beldelerinden gelir ve onun sınıfları olur, kimi sarı ve kimi kızıl ve kimi dahi beyaza meyilli sarı olup ona bazı tüccarlar mekasiri olarak isimlendirirler. Ve bu üçüncü sınıfın kokusu ilk iki sınıfın güzel kokularından daha çok olur velakin o sandalın bulunması az ve nadir olur.
Seçimi: Galenos ve İbn Maseveyh derler ki kızıl sandal daha kuvvetli olur.
Tabiatı: İkinci derecenin sonunda üçüncüye varıncaya kadar soğuktur ve ikinci derecede kurudur.
Hassaları: Sandal ve hususan kızıl sandal sızıntıyı men eder.
Şişler(Evram): Şişleri eritir/çözer bilhassa kızıl sandalın eriticiliği daha kuvvetli olur ve yılancık(humre) üzerine sürüp pansuman(tıla) olunsa cidden faydalı olur.
Baş Azaları: Baş ağrısına(suda') faydalı olur.
Göğüs Azaları: Sıcak hummalara sandal ve hususan mekasiri beyazı faydalı olur gerek içilsin ve gerek göğüs üzerine sürüp pansuman(tıla) olunsun.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Sandal: Sandal ağacı derler Türkçe; çenden Farsça; sandera Süryanice; felurika Rumca; celu sekata Yunanca; felurika Hintçe; ahmere Yunanca; cidi Hintçe; aminos Latince ve Frenkçe. Sandal üç çeşit olur. Bir çeşidine beyaz sandal derler ve bir çeşidine kızıl sandal derler ve bir çeşidine sarı sandal derler ki sandal udu dahi derler, ama sandal udu başkadır. Cümlesi kullanılır. Çoğunlukla Cezayir denizi taraflarında biter, yaprağı erik yaprağı gibi olur derler. Bazıları bu ağacın içi kırmızı ve dışarısı sarı ve kabuğu beyaz olur derler. O ecilden üç çeşit sandal bir ağaçtır derler. Muhammed Temimi'nin sözü: sandal ağacı erik ağacı gibidir, gayet serttir. Kabuğu beyaz ve içerisi sarı renk ve dahi içerisi kırmızı olur, ama bazıları ak sandal başkadır ve kızıl sandal başkadır dediler ve sandal udunun dahi başka olduğu zahirdir. Ve kısacası sandalın en iyisi tenasıri olup beyaz olmaktır ve sarıya biraz meyilli olmaktır. Ak sandalın tabiatı İhtiyarat'ın sözü üzere üçüncü derecede soğuk ve ikincide kurudur. Minhac'ın sözü üzere ikinci ahirinde soğuk, üçüncüde kurudur. Kızıl sandalın tabiatı İhtiyarat'ın sözü üzere ikinci derecede soğuk ve kurudur. Minhac'ın sözü üzere dahi böyledir. Ve bazıları kızıl sandal ak sandaldan ziyade soğuk dediler, hatta soğukluğu üçüncü derecede dediler. Ve hasılı bütün sandallarda ilk hassa(hassasiyyet) budur ki baş ağrısına(suda') ve kalp çarpıntısına(hafakan) gayet faydalıdır ve esmeden hasıl olan hastalıklara ve ciğer hararetine ve ağız hararetine ve mide zayıflığına ve yanmış safranın hararetinden olan kalp çarpıntısına(hafakan) bunu suyla ezip mide üzerine pansuman(tıla) ve yakı eyleseler dahi uygundur. Ve gül suyuyla ve azıcık kafur katıp sıcak baş ağrısına sürseler giderir. Ve hamam otuna(nure) katsalar kokusunu keser. Ve it üzümü(ınebü's-saleb) veyahut hercai menekşe(hayyü'l-alem) veyahut semizotu suyu ile veyahut su yosunu(tuhlüb) suyu ile karıştırıp nikris hastalığına yakı eyleseler gayet faydalıdır. Ve sandal yemek veyahut suyunu veya şarabını içmek kalbe ferah verir ve kuvvet verir. Ve bütün içeride olan hararetlerin çeşitlerine sandal faydalıdır, ancak sesi tutar ve lakin nöbet şekeri katsalar islah eder. Bunun bedeli ağaç yosunudur(uşne). İbni Baytar'ın sözü: dört dirhem kazınmış/ezilmiş ak sandala iki dirhem anzerut katıp yumurta akıyla şakaklara(tulun) dürtseler sıcak baş ağrısını sakin eder ve göze inen nezleyi giderir. Ve kızıl sandalı it üzümü(ınebü's-saleb) veyahut hercai menekşe(hayyü'l-alem) veyahut semizotu veyahut su yosunu(tuhlüb) suyuyla ezip yürek ve mide zayıflığına ve serseme ve sıcak sıtmalara ve sıcak baş ağrılarına ve nikris çeşitlerine sürseler fayda eder. Ve kızıl saksı parçası üzerinde ezip gül suyuyla ağızda tutsalar zahmetlerini giderir ve ferahlatıcı macunlara ve haplara katsalar kalbe gayet ferah verir. Ve eğer ezip zambak yağıyla gövdeye ursalar kemikler kanamasını ve gayrı zahmetlerini gidere. Ve eğer sandalın her hangi çeşidi olursa bir çömleğe koyup ve içine nilüfer çiçeği koyup eğer tazesi bulunmazsa kurusundan koyup ve gül suyu katıp ve su ile doldurup sıtma ve ağır hastalığı ve gayrı uyku getirmez şiddetli hastaların yanında tandır(tennur) içinde kaynatsalar onun buharından ve kokusundan hastanın biraz uykusu gele ve baş ağrısına(suda') fayda ede ve kuvvet hasıl ede. Hararetli hastalıklara gayet faydalıdır. Ve o su içine bazen mendil ıslatıp hastanın burnuna sürseler beyni(dimag) safa ede ve kuvvet hasıl olup rahata yüz tutup buhranı ziyade değil ise uyku getire. Razi'nin sözü: sandalı kaynatıp hamamda bedene sürseler uyuz/kaşıntı illetine faydalıdır. Şerif'in sözü: eğer bedene sürseler keza sıtmalara fayda eder. Ve bedende hasıl olan sıcak kan illetlerine ki kurdeşeni ve yılancık(humret) ve devetabanı dedikleri pul pul, kızıl kızıl çıkar, ve hasılı bütün sıcak ve hararetli beden illetlerine gül suyu ile kaynatıp ve sıvayıp her defa sürseler faydalıdır. Ak sandalın bedeli ağaç yosunudur(uşne) ve kızıl sandalın bedeli Takvim ve İhtiyarat sahibi sözü üzere karabiberdir(fülfül). Ve sandal udu dedikleri bazıları sandal ağacının köküdür dediler, ama bazıları başkadır derler, mesela ud ağacı çeşidindendir derler. O takdirce sandal udunu alıp saksı üzerinde ezip ağız sivilcelerine(büsür) gül suyuyla dürtseler uygundur ve sirke ile dahi bedende olan yılancıklara(humre) faydalıdır. Sandal udu kokululara dahi katarlar ve sandal udu terleme ve ağır hastalıklarında terlemeyenlere ve hastalara tütsü eyleseler faydalıdır, ziyade faydalıdır(nafi'), derhal terlete.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]



Sandal: Bir ağaçtır ki Çin'de ve Tenub dağlarında olur. Ceviz ağacına benzer, Yemişi çitlembik(habbetü'l-hadra) salkımı gibidir. Bunun bir faydası bilinmez. Ve yaprakları o devalardandır ki kuvveti otuz yıla değin kalır. İyisi beyaz olup kazıntıları/kabukları ile meşhur olanıdır ne zaman ki yumuşak ve yağlı ola. Ve bir çeşidi dahi vardır ki sarı ve hafiftir. Bunun bir hayrı yoktur. Ve beyaz olanı üçüncüde soğuktur ve ikinci derecede kızıldır. Ve tam tersi de söylenmiştir. Ve iki çeşidi ikincide kurudur. Kalp çarpıntısını(hafakan) ve midenin hararetini ve ciğeri ve sıcak sıtmayı men eder içmek ile ve sürmek ile, mideyi kuvvetli eder ve yemeklerin bozulmasını(fesad-ı et'ime) men eder ve kulağa ve ağız yaralarına sürmek ile. Ve nezleleri tutar(hapseder) ve baş ağrısını sakin eder yarısınca anzerut ve yumurtanın beyazı ile ve kızılı olan cıva(zeybak) yağı ile bedeni kuvvetli eder ve yorgunluğu(a'ya) men eder. Ve alâ-haza eğer sandalı buruna sürseler harareti tahrik ettirir soğukluğu ile gözenekleri sıkılaştırmak sebebiyle. Ve büyük ilaçlara dahil ederler. Ve semizotu(ricle) ve kabak(kar') ile nikrisi sakin eder. Ve sese zararı vardır. Nöbet şekeri islah edicisidir. Ve şehvete ve cinselliğe(bah) zararı vardır. Bal onun islah edicisidir. Ve şerbeti: Bir miskale değin. Bedeli: Yarısınca kafur.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Sandal güzel kokulu bir ağaçtır ki Hint vilayetinden gelir üç çeşit olur beyaz ve kızıl ve sarı olur tabiatı İhtiyarat sözü üzere ikinci derecede soğuk ve kurudur bütün sandallarda ilk hassa budur ki epilepsiye(sar'a) ve kalp çarpıntısına(hafakan) gayet faydalıdır ve sıtmadan hasıl olan hastalıklara ve ciğer hararetine ve ağır hararete ve mide zayıflığına ve yanmış safranın hararetinden olan kalp çarpıntısına(hafakan) bunu su ile ezip mide üzerine pansuman(tıla) ve yakı eyleseler uygundur ve gül suyu ile ve azıcık kafur katıp veyahut semizotu suyu ile karıştırıp nikrise yakı eyleseler gayet faydalıdır ve sandal yemek yahut suyunu ve şarabını içmek kalbe ferah ve kuvvet verir ve bütün içeride olan hararetlerin çeşitlerine faydalıdır.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Sandal: Çin vilayetinde biter sapı(baldırı) ve budakları doğru yüksek ve büyük ağaçtır. Ondan kesip diğer vilayetlere getirirler. İki türlüdür: Biri kızıl ve biri beyazdır. Beyazı bir miktar sarılığa meyillidir ve bazısı ziyade sarıdır. İyisi odur ki beyaz olup yağlı ve yumuşak olup kokusu hoş ve keskin ola. Beyazı kızıldan iyidir. Soğutmak murat olunduğu marazda ve kızıl beyazdan iyidir. Kuruluk murat olunduğu marazda ikisinin dahi soğuklukları üçüncü derece evvellerinde ve kurulukları ikinci derece ortalarındadır. Mizaçları sıcak ve yangınlı olanlara uygundur. Mideye iyidir eğer miskal miktarını içmekle ve eğer dışarıdan üzerine sürmekle safra sebebi ile olan yürek oynamasına faydalıdır. Sıcaktan ağrısı olan başa sürseler fayda ede. Eğer beyaz olan sandalın ufaklanmışından bir kısım yarım kısım anzerut katıp cümlesini yumurta akıyla yoğurup şakaklara(sakal başlarına) sürseler sıcaktan olan baş ağrısına fayda eyleye ve göze nezleler inmesine mani ola. Hamamda kil(hırızma) tutunduktan sonra onunla ovunsalar veyahut kile katsalar kil kokusunu gidere. Eğer sandalı tilki üzümü suyu ile veyahut hercai menekşe(hayyü'l-alem) veyahut semizotu veyahut su üzerinde biter yosun suyu ile yoğursalar sıcaktan olan nikrise ve diğer sıcak şişlere ve çıbanlara, mesela yılancık(humre) ve zona/pars ateşi(nar-ı farisi) ki defalarca beyan olunmuşlardır, bunlara sürseler fayda eyleye ve uzva etraftan fazlalıklar/atık maddeler inmesine mani ola. Bu hususlar için kullanımı başlangıçta olmak gerektir. Ak sandalın faydası keskin sıtmada ve ateşli göğüs zarı iltihabında(bersam) ve hararetten mide zayıflığında kuvvetlidir. Şarabını edip içmekle veyahut içilen nesnelere katmakla bu faydaları verir ve kalp zayıflığını giderir. Sandalın hassalarındandır eğer ufaklanmışını bedene sürseler bedene hararet ve ziyade kaşıntı(gicişmek) vere. Eğer kızıl sandalı yeni kızıl saksı üzerine gül suyu ile ovup ovuntusunu alıp ağızda olan kabarlara koysalar gidere. Eğer kızıl sandalı ufaklayıp zambak yağıyla karıştırıp bedene sürüp ovsalar kemiklerde hararet sebebi ile olan elemi çıkarıp gidere. Bazıları demişler kızıl sandal soğukluğu diğerinden ziyadedir ama tecrübe zıddına şehadet eder. İkisinden dahi şerbet miktarı bir miskale dektir. Bazıları demişler sandal sese zarardır, islahı nöbet şekeri iledir. Sandalın ikisi dahi cinselliği(cima) ziyade kesicidir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Sandal bir ağaçtır uygundur ve faydalıdır sıcak mizaçlı kişiye faydalıdır yani iyidir mizacı zayıf kişiye kalp çarpıntısını(hafakan) giderir ki o safradan olmuş ola ve hem ak sandal kalp çarpıntısına(hafakan) ve yürek zayıflığına ve dahi yüreğe taalluk olan nesnelere fayda eder.
[Kitab-ı Tıbb]

Sandal: Bunda kalbi açıcı(müfettih) ve takviye hassası var. Güzel kokusu, tutuculuğu(kabzı), kendisinde bulunan hafifletici(latif) kılıcı özelliğine yardım eder. Soğukluğu, hararette tabiattan hariç mizaçta hassasına yardım eder. Beyazı daha soğuktur ve kuruluğu kırmızının kuruluğundan daha azdır. Bu da ikinci derecededir. Lakin birincinin kuruluğu ikinci derecenin evvelindedir. İkincinin kuruluğu ikinci derecenin sonundadır. Ruh bundan metanetle beraber genişleme hareketinden(hareket-i inbisatiye) istifade eder.
[İbni Sina - Edviye-i Kalb]