🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Türbüt - Operculina turpethum
Serbest metin
🌿 TÜRBÜT (TÜRBÜD)
Mahiyeti Hakkında: Biraz parçalardır ki odunsu olur, kalın/yoğun kıvamlısı(galizi) ve incesi ve içi boşu ve içi boş olmayanı olur ve Hint'ten getirilir. Seçimi Hakkında: İyisi budur ki onda kurt yeniği olmayıp beyaz ola ve borusu ince olan kamışın borusu gibi ola ve pürüzsüz ve çabuk ufalanan ola ve kalın/yoğun kıvamlı(galiz) olmaya, yenik dahi olmaya, zira yenikli olan zayıf olur ve keza delik olanlar dahi zayıf olur. Ve türbüt kendi halinde baki iken yaramazdır ve onun ıslahı boz renkli olan harici kabuğu beyaz içi baki kalıncaya kadar kazınıp izale oluna ve ondan sonra o baki beyaz ezip ezilmişi badem yağı ile cem olunmakla olur. Özellikleri Hakkında: Onu kullanmak bedende kuruluk(yübs) ve kuruluk(cefaf) miras eder ince rutubetleri bedenden ihracı hasebiyle ve ona binaen türbüt badem yağı ile kullanılır. Eklemler Hakkında: Sinir marazlarına faydalı olur. Boşaltım Organları Hakkında: Çok balgamı ishal eder ve yanık hıltlardan dahi az şey ishal eder eğer türbüt toz haline getirilerek kullanılır ise. Ve eğer onun kullanımı pişirilerek olur ise aks üzere olup yanık hıltları çok ve balgamı az ishal eder. Maserceveyh tabip dedi ki türbüt kalın/yoğun kıvamlı(galiz) ve yapışkan olan hıltları ishal eder. Ve bazıları dediler ki hamı iki kalçadan ishal eder. Ve en sahihi budur ki türbüt ince balgamı ishal eder, eğer zencefil ile ve kuvvetli keskinliği olan diğer edviye ile takviye olunur ise kalın/yoğun kıvamlı(galiz) ve ham balgamı ishal eder, ama türbüt tek başına kalın/yoğun kıvamlıyı(galizi) ishal eylemez lakin türbüt içilip midede ve bağırsaklarda kalın/yoğun kıvamlı(galiz) hılta tesadüf olur ise onu ishal eder. Ve türbütün bir şerbeti iki dirheme varıncaya kadardır ve pişmişlerde dört dirheme varıncaya kadardır.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Türbüt bir ot köküdür içi boş iyisi ak olandır. Sıcaktır ikincide, kurutur bedeni ve ishal eder ince balgamı ancak meğer kuvvetlendirici ola zencefil ile, o durumda ishal eder kalın/yoğun kıvamlı(galiz) balgamı ve fayda eder sinir ağrılarına ve bunun ıslahı badem yağı ile olur.
[İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Türbüt iyisi odur kim ak ola içi kovuk ola, iğen yoğun ya iğen ince olmaya, sıcak ve kurudur ikinci derecede, gövdeyi kurutur, safrayı ve balgamı ishal eder. Islahı budur ki akma erişinceye dek yıkayalar, yumuşak dövüldüğünden sonra badem yağıyla ovalar.
[Mebâhis-i Emrâz]
Türbüt(Türbüd): Türbüt sütleğen nevindendir. Bolu vilayetinde çok olur derler. Ve Çin diyarından dahi gelir bir kabuktur. Alası berk, değirmi, zamklı ve içi boş olup ezdikçe beyazrak olsa gerektir. Tez dövülüp yoğunluğu iki parmak kadar olmaktır. Bu otun başından zamk alırlar, ama incesinde, eskisinde olmaz. Bunu evvel kazıyıp ve badem yağıyla uyuz(cerb) edip ondan dövüp elemek hususunda gayet dikkat edeler ve ince eleyeler. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Sinir marazlarına faydalıdır ve kamil balgamı ishal edicidir. Balgamdan ve kara safradan(sevdadan) azıcık yanmış hıltı ishal eder. Maserçuye'nin sözü yelmeşik kalın/yoğun kıvamlı(galiz) hıltları ishal eder. Ama en sahihi budur ki yalnız ince balgamı ishal eder. Eğer bazı zencefil gibi münasip edviye ile kuvvet verirlerse kalın/yoğun kıvamlı(galiz) balgam müshili olur. Bunu kullandıklarında bedende kuruluk peyda olur ve bağırsağa ziyan eder. Evvel kazıyıp ondan sonra badem yağıyla cerb olunup kitre katalar. Velhasıl buna zencefil ile kuvvet verirlerse ham balgamı dahi ishal eder. İmdi türbütün sarısı ve siyahı, siyah garikun ve kara çöpleme(siyah harbak) gibi zehirdir. Bunu içmiş kimseye ilaç budur ki kara çöplemede(siyah harbakda) ne ilaç olursa buna öyle edeler. Ama beyaz ve içi boş türbüt alasıdır. Balgamdan olan eklemler ağrılarına faydalıdır, rahmi pak eder. Eğer yeseler ve lavman etseler tam temizleme(tenkiye) eder. Eklemlere muvafıktır, hayızı ziyade getirir, arka ağrılarına faydalıdır ve dimağı yelmeşik balgamdan pak eder, felçliye ve saralıya(masrua) dahi faydalıdır. Mide ağzında olan yaşlıklara ve öksürüğe faydalıdır. Bu öksürük alameti odur ki çok öksürüp kusturur yahut hılt eğer yelmeşik gelip çıkarsa sakin olur. Eğer türbütü Kabil helilesi ile karıştırıp verseler saralıya(masrua) fayda eder. Bunun bedeli yarım vezni kadar garikundur ve bir buçuk dankı kadar sabır ve bir buçuk dengi kadar Ebu Cehil karpuzu(hanzal) dahi bazıları bedeldir derler. Cami sahibinin sözü bedeli dut ağacı kabuğudur. Türbütün miktar şerbeti yarım dirhemden bir dirheme dek caizdir. Celbeheng: Sarı diken tohumudur. Cebel-i hindi derler, genc-i hut derler. Köküne sarı türbüt derler. Zikrolundu.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Türbüt: Meşhurdur. Eğer iki dirhemini badem yağıyla ıslah edip içseler midede olan yelmeşik balgamları ve gövdede olan sulu balgamları ve yan başında olan çiğ balgamları ishal eyleye. Ve sinirler ve eklemler ağrısına fayda ede. Ve rahimleri arıta. Tıkanıklıklarını(Süddelerini) aça. Ağrılarına fayda ede. Mideyi ve bedeni ve dimağı kavi eyleye. Ve uçuk tutana begayet fayda ede. Bedeli dut ağacı kabuğudur.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Mahiyeti Hakkında: Biraz parçalardır ki odunsu olur, kalın/yoğun kıvamlısı(galizi) ve incesi ve içi boşu ve içi boş olmayanı olur ve Hint'ten getirilir. Seçimi Hakkında: İyisi budur ki onda kurt yeniği olmayıp beyaz ola ve borusu ince olan kamışın borusu gibi ola ve pürüzsüz ve çabuk ufalanan ola ve kalın/yoğun kıvamlı(galiz) olmaya, yenik dahi olmaya, zira yenikli olan zayıf olur ve keza delik olanlar dahi zayıf olur. Ve türbüt kendi halinde baki iken yaramazdır ve onun ıslahı boz renkli olan harici kabuğu beyaz içi baki kalıncaya kadar kazınıp izale oluna ve ondan sonra o baki beyaz ezip ezilmişi badem yağı ile cem olunmakla olur. Özellikleri Hakkında: Onu kullanmak bedende kuruluk(yübs) ve kuruluk(cefaf) miras eder ince rutubetleri bedenden ihracı hasebiyle ve ona binaen türbüt badem yağı ile kullanılır. Eklemler Hakkında: Sinir marazlarına faydalı olur. Boşaltım Organları Hakkında: Çok balgamı ishal eder ve yanık hıltlardan dahi az şey ishal eder eğer türbüt toz haline getirilerek kullanılır ise. Ve eğer onun kullanımı pişirilerek olur ise aks üzere olup yanık hıltları çok ve balgamı az ishal eder. Maserceveyh tabip dedi ki türbüt kalın/yoğun kıvamlı(galiz) ve yapışkan olan hıltları ishal eder. Ve bazıları dediler ki hamı iki kalçadan ishal eder. Ve en sahihi budur ki türbüt ince balgamı ishal eder, eğer zencefil ile ve kuvvetli keskinliği olan diğer edviye ile takviye olunur ise kalın/yoğun kıvamlı(galiz) ve ham balgamı ishal eder, ama türbüt tek başına kalın/yoğun kıvamlıyı(galizi) ishal eylemez lakin türbüt içilip midede ve bağırsaklarda kalın/yoğun kıvamlı(galiz) hılta tesadüf olur ise onu ishal eder. Ve türbütün bir şerbeti iki dirheme varıncaya kadardır ve pişmişlerde dört dirheme varıncaya kadardır.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Türbüt bir ot köküdür içi boş iyisi ak olandır. Sıcaktır ikincide, kurutur bedeni ve ishal eder ince balgamı ancak meğer kuvvetlendirici ola zencefil ile, o durumda ishal eder kalın/yoğun kıvamlı(galiz) balgamı ve fayda eder sinir ağrılarına ve bunun ıslahı badem yağı ile olur.
[İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Türbüt iyisi odur kim ak ola içi kovuk ola, iğen yoğun ya iğen ince olmaya, sıcak ve kurudur ikinci derecede, gövdeyi kurutur, safrayı ve balgamı ishal eder. Islahı budur ki akma erişinceye dek yıkayalar, yumuşak dövüldüğünden sonra badem yağıyla ovalar.
[Mebâhis-i Emrâz]
Türbüt(Türbüd): Türbüt sütleğen nevindendir. Bolu vilayetinde çok olur derler. Ve Çin diyarından dahi gelir bir kabuktur. Alası berk, değirmi, zamklı ve içi boş olup ezdikçe beyazrak olsa gerektir. Tez dövülüp yoğunluğu iki parmak kadar olmaktır. Bu otun başından zamk alırlar, ama incesinde, eskisinde olmaz. Bunu evvel kazıyıp ve badem yağıyla uyuz(cerb) edip ondan dövüp elemek hususunda gayet dikkat edeler ve ince eleyeler. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Sinir marazlarına faydalıdır ve kamil balgamı ishal edicidir. Balgamdan ve kara safradan(sevdadan) azıcık yanmış hıltı ishal eder. Maserçuye'nin sözü yelmeşik kalın/yoğun kıvamlı(galiz) hıltları ishal eder. Ama en sahihi budur ki yalnız ince balgamı ishal eder. Eğer bazı zencefil gibi münasip edviye ile kuvvet verirlerse kalın/yoğun kıvamlı(galiz) balgam müshili olur. Bunu kullandıklarında bedende kuruluk peyda olur ve bağırsağa ziyan eder. Evvel kazıyıp ondan sonra badem yağıyla cerb olunup kitre katalar. Velhasıl buna zencefil ile kuvvet verirlerse ham balgamı dahi ishal eder. İmdi türbütün sarısı ve siyahı, siyah garikun ve kara çöpleme(siyah harbak) gibi zehirdir. Bunu içmiş kimseye ilaç budur ki kara çöplemede(siyah harbakda) ne ilaç olursa buna öyle edeler. Ama beyaz ve içi boş türbüt alasıdır. Balgamdan olan eklemler ağrılarına faydalıdır, rahmi pak eder. Eğer yeseler ve lavman etseler tam temizleme(tenkiye) eder. Eklemlere muvafıktır, hayızı ziyade getirir, arka ağrılarına faydalıdır ve dimağı yelmeşik balgamdan pak eder, felçliye ve saralıya(masrua) dahi faydalıdır. Mide ağzında olan yaşlıklara ve öksürüğe faydalıdır. Bu öksürük alameti odur ki çok öksürüp kusturur yahut hılt eğer yelmeşik gelip çıkarsa sakin olur. Eğer türbütü Kabil helilesi ile karıştırıp verseler saralıya(masrua) fayda eder. Bunun bedeli yarım vezni kadar garikundur ve bir buçuk dankı kadar sabır ve bir buçuk dengi kadar Ebu Cehil karpuzu(hanzal) dahi bazıları bedeldir derler. Cami sahibinin sözü bedeli dut ağacı kabuğudur. Türbütün miktar şerbeti yarım dirhemden bir dirheme dek caizdir. Celbeheng: Sarı diken tohumudur. Cebel-i hindi derler, genc-i hut derler. Köküne sarı türbüt derler. Zikrolundu.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Türbüt: Meşhurdur. Eğer iki dirhemini badem yağıyla ıslah edip içseler midede olan yelmeşik balgamları ve gövdede olan sulu balgamları ve yan başında olan çiğ balgamları ishal eyleye. Ve sinirler ve eklemler ağrısına fayda ede. Ve rahimleri arıta. Tıkanıklıklarını(Süddelerini) aça. Ağrılarına fayda ede. Mideyi ve bedeni ve dimağı kavi eyleye. Ve uçuk tutana begayet fayda ede. Bedeli dut ağacı kabuğudur.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Erişim kontrol ediliyor…
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Türbüd
(Arama Kelimeleri/Dizin: Türbüd, تربد, türbüt, Operculina turpethum, Turpethum, Turbad Safeed/Nishod White)
el-Mâhiyyetü: Biraz kıt'alardur ki haşebî olur, gılâz ve dikâkı ve mücevvefi ve gayr-i mücevvefi olur ve Hind'den getürilür. el-İhtiyâru: Ecvedi budur ki onda kurt yenigi olmayup ebyaz ola ve ünbûbı dakîk olan kasabıñ ünbûbı gibi ola ve emles ve serî'ü't-tefettüt ola ve galîz olmaya, müte'ekkile dahı olmaya, zîrâ te'ekküllü olan da'îf olur ve kezâlik meskûb olanlar dahı da'îf olur. Ve türbüd alâ-hâlihî bâkî iken redîdür ve anuñ ıslâhı agberü'l-levn olan kışr-ı hâricî lübb-i ebyazı bâkî kalıncaya kadar hakk ve izâle oluna ve ba'dehu ol ebyaz-ı bâkî sahk olınıp meshûkı dühn-i levz ile cem' olınmakla olur. el-Havâssu: Anı isti'mâl bedende yübs ve cefâf îrâs eder rutûbât-ı rakîkayı bedenden ihrâcı hasebiyle ve aña binâen türbüd dühn-i levz ile isti'mâl olınur. Âlâtü'l-Mefâsıl: Emrâz-ı asaba nâfi' olur. A'zâü'n-Nefz: Balgam-ı kesîri ishâl eder ve ahlât-ı muhrikadan dahı şey'-i kalîl ishâl eder eger türbüd meshûkan (toz hâline getürilerek) isti'mâl olınur ise. Ve eger anuñ isti'mâli matbûhan (pişürilerek) olur ise aks üzere olup ahlât-ı muhterikayı kesîren ve balgamı kalîlen ishâl eder. Mâserceveyh tabîb dedi ki türbüd galîza ve lezice olan ahlâtı ishâl eder. Ve ba'zılar dediler ki hâmı verikeynden ishâl eder. Ve asahh budur ki türbüd balgam-ı rakîki ishâl eder, eger zencebîl ile ve hiddet-i kaviyyesi olan sâ'ir edviye ile takviye olınur ise galîz ve hâm balgamı ishâl eder, ammâ türbüd vahdehu galîzi ishâl eylemez lâkin türbüd şürb olınıp mi'dede ve em'âda hılt-ı galîze müsâdif olur ise anı ishâl eder. Ve türbüdüñ şerbet-i vâhidesi iki dirheme varınca kadardur ve matbûhâtda dört dirheme varınca kadardur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
(Arama Kelimeleri/Dizin: Türbüd, تربد, türbüt, Operculina turpethum, Turpethum, Turbad Safeed/Nishod White)
el-Mâhiyyetü: Biraz kıt'alardur ki haşebî olur, gılâz ve dikâkı ve mücevvefi ve gayr-i mücevvefi olur ve Hind'den getürilür. el-İhtiyâru: Ecvedi budur ki onda kurt yenigi olmayup ebyaz ola ve ünbûbı dakîk olan kasabıñ ünbûbı gibi ola ve emles ve serî'ü't-tefettüt ola ve galîz olmaya, müte'ekkile dahı olmaya, zîrâ te'ekküllü olan da'îf olur ve kezâlik meskûb olanlar dahı da'îf olur. Ve türbüd alâ-hâlihî bâkî iken redîdür ve anuñ ıslâhı agberü'l-levn olan kışr-ı hâricî lübb-i ebyazı bâkî kalıncaya kadar hakk ve izâle oluna ve ba'dehu ol ebyaz-ı bâkî sahk olınıp meshûkı dühn-i levz ile cem' olınmakla olur. el-Havâssu: Anı isti'mâl bedende yübs ve cefâf îrâs eder rutûbât-ı rakîkayı bedenden ihrâcı hasebiyle ve aña binâen türbüd dühn-i levz ile isti'mâl olınur. Âlâtü'l-Mefâsıl: Emrâz-ı asaba nâfi' olur. A'zâü'n-Nefz: Balgam-ı kesîri ishâl eder ve ahlât-ı muhrikadan dahı şey'-i kalîl ishâl eder eger türbüd meshûkan (toz hâline getürilerek) isti'mâl olınur ise. Ve eger anuñ isti'mâli matbûhan (pişürilerek) olur ise aks üzere olup ahlât-ı muhterikayı kesîren ve balgamı kalîlen ishâl eder. Mâserceveyh tabîb dedi ki türbüd galîza ve lezice olan ahlâtı ishâl eder. Ve ba'zılar dediler ki hâmı verikeynden ishâl eder. Ve asahh budur ki türbüd balgam-ı rakîki ishâl eder, eger zencebîl ile ve hiddet-i kaviyyesi olan sâ'ir edviye ile takviye olınur ise galîz ve hâm balgamı ishâl eder, ammâ türbüd vahdehu galîzi ishâl eylemez lâkin türbüd şürb olınıp mi'dede ve em'âda hılt-ı galîze müsâdif olur ise anı ishâl eder. Ve türbüdüñ şerbet-i vâhidesi iki dirheme varınca kadardur ve matbûhâtda dört dirheme varınca kadardur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.