Bezr-i Katûnâ / Karnıyarık (Pisilyum - Plantago psyllium)
Birinci derecede soğuktur, ikinci derecede rutubetlidir, kavrulmuşu gül yağı ile tutucudur/büzücüdür(kabızdır), bağırsak sıyrılmasına(sahca) faydalıdır (sahc bağırsakta olur hastalıktır yukarıda beyan olunmuştur ve kan çıbanı(cemre) dahi zikrolunmuştur). Sirke ile kan çıbanı(cemre) üzere dahi sıcak veremler üzere ve ağrıları sakin eder ve onun ile başa yakı kılınır. Jeli(Lu'ab) içilse belsoğukluğuna baş ağrısını sakin eder ve susuzluğu ve sıtmalar hararetini sakin eder ve kavrulmamışı tabiatı yumuşatır(telyin eder). ... Bil ki karnıyarık(bezr-i katuna) jeli(lu'abı) ağrıyı sakin edicidir ve menedicidir/geri çeviricidir(raddür). ... Boğmaca(Hunnak) ilaçları bahsinde: Karnıyarık jeli ile nemlendirme ve nefesi kolaylaştırma için veya ayva çekirdeği jeli ile olgunlaştırıp/pişirmek için kullanılır.
[Şerh-i Mûcez Fi't-Tıbb]
Karnıyarığın yani karnıyarık dedikleri devanın kabuğu ve kabuğun üzerinde olan rutubetleri ziyade soğutur, kullanan kimseyi soğutur, ama kabuğun içinde olan ince iç mübalağa ile ısıtır, pes karnıyarık övülmüş deva olur veya kötü ve yara edici deva olur. Karnıyarığın kabuğu engel ve perde olup ısıtıcı ve yara edici kısım ile soğutucu yara etmeyici kısım aralarını fark eder ve ayırır ve ona binaen ezilmeden karnıyarık kullanılsa kabuğunun sertliği kabuğunun içinde ısıtıcı kısmın zuhuruna mani olur ve harice çıkmaya komaz belki o kabuğun zahiri ve üzerinde olan jeli bedeni soğutur. Ama karnıyarık ezilse kabuğun içinde olan ince ısıtıcı iç zuhur edip uzvu yara eder ve bazılarının karnıyarık zehirdir dedikleri ona binaendir. Ve karnıyarığın dövülmüş ve ezilmiş eczaları çıbanları deştiği sıcak kısmının aşikare olduğundan olur. Ve karnıyarığın tamı ve ezilmemişi ile yakı(dımad) olunsa soğukluğu hasebiyle çıban maddesini hamlaştırır ve olgunlaşmaya/pişmeye(nuzca) mani olur ve bu sebepten menedip/geri çevirip(red edip) çıban maddesini dökülmeye komaz. Ve bu asıla bu miktar beyan kifayet eder, Allahu Teala en iyisini bilir. ... Mahiyeti Hakkında: Karnıyarık iki türlüdür, bir türlüsine kışlık derler ve diğer türlüsine yazlık derler, her hangisi olursa her birisinin tek bir şerbeti iki dirhem olur. Seçimi Hakkında: Ziyade iyisi etli ve sıkı olup rutubet ile dolu ve suya bırakılsa çöküp dibine çökendir. Tabiatı Hakkında: İkinci derecede soğuk rutubetlidir. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Karnıyarık kurutulup gül yağı ile yoğrulsa ve karıştırılsa tutar/büzer(kabz eder) ve sirke ile yakı olunsa cidden ağrıları sakin eder. Şişlikler ve Çıbanlar Hakkında: Sirke ile vurulup ve karıştırılıp kullanıla, sıcak şişlere ve uçuğa(nemleye) ve yılancığa(humrete) ve hususen kulak ardında olanlara ve balgami olan şişlere nâfi' olur. Eklem Organları Hakkında: Sinirlerin burkulmasına ve kasılmaya(teşennüce) ve gut hastalığına(nıkrise) ve sıcak olan eklem ağrılarına sirke ile ve gül yağı ile karnıyarık yakı olunur. Baş Organları Hakkında: Başına karnıyarık ile yakı eden kimsenin hararetli baş ağrısına faydası olur. Göğüs Organları Hakkında: Göğsü ziyade yumuşatır. Beslenme Organları Hakkında: Karnıyarığın jeli gül yağı ile veyahut tatlı badem yağı ile safra hasebiyle olan şiddetli susuzluğa yani ziyade susuzluğa faydalı olur. Boşaltım Organları Hakkında: Kavrulmuş olup yani kavrulup gül yağı ile sarılmış olan karnıyarık tabiatı tutar ve bağırsak sıyrılmasına(sahca) faydalı olur hususen çocukların bağırsak sıyrılmasına ziyade faydalı olur. Ve jeli ile oynayanların(içenlerin, hobi gibi kullananların) bağırsak sıyrılmasına dahi faydalı olur. Ve jelinin kendisi menekşe yağı ile beraber tabiatı çözer/ishal eder. Sıtmalar Hakkında: Karnıyarık içilse sıcak olan sıtmaların alevlenmesini sakin eder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
İsfeyuş: Baga yaprağı tohumudur ki karnıyarık(bezr-i katuna) derler. İki nevi olur. Bir nevi beyaz, bir nevi kızıl olur. İyisi siyaha meyilli kızıl olmaktır ve büyük olup suya koysalar bata. Ama beyazı siyahtan soğuktur. Tabiatı ikinci derecede soğuk ve rutubetlidir. Bazıları üçüncüde demişler ve bazıları kuruluk ve rutubette mutedildir demişler. Harareti söndürür, susuzluğu ve tasayı dahi sakin eder. Bunun kavrulmuşunun iki dirhemini cüllabla sıcakça edip içseler tabiatı sürer. Ve kavrulmuşunun iki dirhemini gül yağıyla içseler ishali keser. Bağırsak sıyrılması(Sahc) hastalığına faydalıdır. Ve sıcak şişlere yakı eyleseler faydalıdır. Gut hastalığına(Nıkrise) sirke ile baş ağrısına gülsuyuyla yakı olunsa uygundur. Ve bunun dövülmüşüne heves etmeyeler, zira bunun dövülmüşü ziyade soğuk olur. O sebepten tıp kitaplarında tembih etmişlerdir, öldürücüdür demişler. Hususen bunu çoğunlukla çocuklara verirler, sakın dövülmüş vermeyeler. Suda ıslatıp jelini veya suyunu vereler. Minhac'ın sözü bunu dövülmüş yeseler evvela tasa ve kuvvet ve nabız düşüklüğü getirip beden ve ağız soğuk olup ve uyuşukluk ve baygınlık getirir. İlacı budur ki karabiber veya hindiba veya üçte birine kadar kaynatılmış şarap içireler. Karnıyarığın şerbet miktarı iki dirhemdir, iki buçuktan ziyade caiz değildir. Ziyade yeseler beyazlatılmış et suyu ve şarap ve biber veya miskli deva düzeltir. İbni Baytar'ın sözü sirke ile ve gül yağıyla kasıklar ağrısına ve kulak dibinde olan balgami şişlere dahi fayda eder. Sinir büzüldüğüne dahi faydalıdır. Oğlancıkların göbeği çıktığına ve düştüğüne ve bağırsakları zahmetlerine fayda eder. Menekşe yağıyla karıştırıp başa vursalar beyin hararetini sakin edip kılları yumuşata. İki dirhemini suda ıslatıp sıtma için içireler, ishali var ise kese. Ve yakı edip başa vursalar fayda eder. Ve tıkanıklıkları açıcıdır. Bunun bedeli linet vermede ayva çekirdeğidir, merv tohumu ile vereler. Ve soğuklukta ve rutubette semizotudur, malumdur. Araplarda çok ismiyle anılır. ...Bişüliyun: Baga yaprağı tohumu ki karnıyarık derler. Henüz karnıyarık(bezr-i katuna) diye zikrolundu. ...Haşişet-i bezr-i katuna: Baga yaprağıdır. Tohumuna karnıyarık derler. Farsçada varak-ı bengü derler. Kuvvette taze kişniş kuvvetine yakındır. İyisi taze olmaktır. Tabiatı soğuk ve rutubetlidir. Harareti sakin eder, eğer sıcak şişlere yakı eyleseler fayda eder. Tazesinin özsuyu kan tükürenlere uygundur. Tohumu be babında karnıyarık(bezr-i katuna) diye zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Bezr-i katuna: Acemce isfiyuş ve Yunanca teylun yani pire otu. O üç nevidir. Beyazı vardır, o en iyisidir. Ve çok bilinir bizim yanımızda. Ve onun kızılı ondan alçaktır ve Mısır'da çok bilinir ve onların yanında berleysü demekle meşhurdur. Zira Berles'e mensuptur. Bir yerin adıdır ki onların yanında malumdur. Ve onun siyahı cümleden alçaktır. Ve Mısır'da ona Saidi derler. Zira Said'den getirirler. Ve cümlesi malumdur. Bir değirmi cevizde olur ve onun çiçeği Erguvani gibidir ve otu bir arşından ziyade uzanır, ince yaprakları vardır. Yazda dererler. Ve iyisi ağırı ve yenisidir. Ve beyazı soğuktur üçüncünün evvelinde ve rutubetlidir ikincide ve kızılı soğuktur ikincide ve rutubetlidir evvelkide yahut mutedildir. Ve siyahı soğuktur evvelkide ve kurudur ikincinin evvelinde. Ve cümlesi saçı uzatır ve dökülmeyi meneder. Sıcak su ile ve şişleri ve çıbanları ve sıracaları(hanaziri) ve pek olan şeyleri çözer/eritir(hal eder). Ve harareti ve alevlenmeyi ve uçuğu(nemleyi) ve yılancığı(humreyi) ve beyin zarı iltihabını(bersamı) ve iki sıcak hastalığı sakin eder sürmekle, hususa eğer dövüp ve sabun ile karıştırıp pişireler. Ve ama siyahında doğru odur ki batıni hastalıklarda kullanmayalar. Ve eğer beyazı bulunmayıp kızılını kullanırlarsa, nitekim Mısır'da öyle ederler, çözüp/eritip(tahlil edip) dahile kullanalalar. Yok eder pürüzlülüğü/kuruluğu ve susuzluğu ve hıltlardan ve müshil olan devaların bakiyesini çıkarır ve yumuşaklıkla ishal eder, hususa badem yağıyla veya menekşe. Ve hakikat ile önce geçti ki bezirler birbiriyle oynar. Ne zaman kim kavuralar tutar/büzer(kabz eder). Ve karnıyarığı ne zaman ki döveler zehir olur ve bulantı ve sıkıntı getirir. Ve onun on danesi katleder ve her zamana idrak eyleye. Balgamı olan kimse içdikden sonra ki gönlü bulanır, kusmaya başlar. Zira nice içdi ise öyle çıkar. Zira balgam onun nüfuzunu meneder. Ve o gayet ile soğuk eder ve dahi şehveti keser ve hareketi fasid eder ve sinirleri zayıf eder. Bal ve sirkencübin onun düzelticisidir. Şerbeti: Birden ikiye değin. Bedeli: Alevlenme gibide ayva çekirdeği ve soğutmada semizotu ve yetiştirmede keten tohumu ve ama yumuşatmada ve hafifletmede önce neşre, sonra hatmi. Ve o kimse ki demiş ki ol iki nevdür, biri sayfî ve biri şetevîdür ve eyüsi siyâhıdur, onun kavli sahih değildir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Bezr-i katuna, Türkçede karnıyarık ve baga yaprağı tohumu derler. Tabiatı ikinci derecede soğuk ve kurudur ve rutubetlidir. Harareti söndürür ve susuzluğu ve tasayı dahi sakin eder. İki dirhemini gül yağı ile içseler ishali keser, bağırsak sıyrılması(sahc) hastalığına faydalıdır. Bunun dövülmüşüne heves etmeyeler zira ziyade soğuk olur, öldürücüdür demişler. Suda ıslatıp jelini vereler sakın dövülmüş vermeyeler.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]