Ada Soğanı (Basal-ı Unsul, Unsur, İsgil) Nefes darlığı bahsinde: ada soğanı macunu faydası büyüktür. Zira onda yıkamak ve hafifletmek ve temizlemek ve kesmek vardır. Ada soğanı -Acemler piyaz-ı deşti ve Rum ehli ada soğanı dedikleridir- bu zikrolunanlardan kavidir ve yüzü kızartır -dışarıdan sürmek ile-. Tohumu giderir alaca hastalığını -pansuman kılınsa-. Ada soğanı tuzla koparır siğilleri. Baş ağrıtır. Bundan çok yemek ağır koma -ağır koma bir marazdır ki kendinden geçirir- getirir ve akla zarar verir. Kavi kılar mideyi ve iştah verir taama. Pişmişi bundan çok gıdalıdır, susatır, fayda eder sarılığa ve açar basurlar ağızlarını ve tahrik eder cima kuvvetini ve sidiği yürütür ve yumuşatır tabiatı ve fayda eder zehirli gaza -yemek ve kokulamak ile-.
[Şerhi Mücez Fittıb]

Bir sürekli bitkidir ki yaprakları sarısabır yapraklarına benzer, el kadar enlidirler. Sapı bir karış kadar yükselip tepesinde beyaz, altı yapraktan ibaret, yuvarlak bir çiçek açar, sonra yuvarlağımsı kılıflar içlerinde siyah tohumları olurlar. Kökü bazen çocuk başı kadar büyük olur, bir soğandır ki kat ender kat ufak parça parça levhalardan ibarettir ve kırmızımtıraktır. Bu nevine kırmızı ada soğanı ve dişi ada soğanı dahi derler. Soğanı küçürek ve beyaz ve sair eczası da öbüründen daha küçüktür. Buna «ak ada soğanı» yahut «erkek ada soğanı» derler. Bu bitki denize yakın ve kumsal yerlerde olur. Kökü kullanılır. Toz ilaç edip şekerle yahut magnezyayla karıştırırlar. Yahut haplar yapıp verirler. Ve dahi suda yahut sirkede yatırırlar. Bazıları şarapta yatırırlar, lakin şarap onun kuvvetini kırar. Kuru olarak verilen, sulu tarz ile verilmekten evladır. Onunla sirkencübin ve sirke dahi yaparlar. Onlara ada soğanı sirkencübini ve ada soğanı sirkesi tabir ederler. İnşallah mürekkebatta yapılış usullerini tarif ederiz. Cüzi miktarı sakinleştirici ve tahrişi önleyicidir. Çarpıntı hareketlerini ve nabzın hareketlerini azaltır. Sidiği yürütür. Ama ziyadece miktarı şiddet eder, hem kusma, hem ishal verir. Kan işemeye ve midenin iltihabına sebep olur. Cüzi miktar ile göğüs marazlarında ve kuvvetten olan su toplanması hastalığı (istiska)'nda kullanılır. Buğdaydan 2 buğdaya kadar verilir. Lakin iktizasına göre günde iki, üç kere verilebilir. Bir tabip, çok istiskalı adamlara bulandırmak ve kusmak getirecek miktarlar vererek ilaç eyledim, onların cümlesi illetten halas oldular demiştir.
[Şanizade Ataullah - El-Kitabü'l-Hamis Fi Zikri'l-Edviye]

İskil (İşkil): İşbu iskil ada soğanı olmak üzere yazılır lakin Kanun'da ada soğanı zikrolundukta bazı mahallinden müttehit olmak ve bazı mahallinden ada soğanına muhalif olmak fehmolur. Onun mahiyeti budur: İskil bir soğandır ki ona fare soğanı derler, fareyi katleder, onun için o isimle tesmiye olunur. Ve onun kavi yakıcılığı olur lakin pişirilse veyahut kebap edilse kuvveti kırılır. Ve iskil kebap edilse o kebabın sureti şeftali kurusunun sureti gibi olur ve rengi sarı olup beyaza mail olur. Ve iskilin bir nevi vardır ki o neve katledici tesmiye olunur. Ve bazıları zannederler ki bu iskil nevi bülbüs tesmiye olunan devadır, onun için ki öldürücü olan iskilin bazı alametleri bülbüsta dahi bulunur lakin onların kavilleri hatadır, belki hak budur ki bülbüs ve öldürücü iskil başka başka devalardır. (Bülbüs Yunan ismidir, Farsçada zir veya zir soğanı, Arapçada kurdun soğanı derler, Türkçede yaban soğanı denmekle maruftur. O soğanın katmanları olmaz yani kat kat olmaz, ama iskil ve ada soğanı, ada soğanı demekle maruftur ve katları olur.) Seçiminin Beyanı: İskilin iyisi rengi kavi olup beriki yani parlaması ve tadında keskinlik ve acılık ile tatlılığı olandır. Tabiatının Beyanı: Üçüncü derecede sıcak ve ikinci derece hududunda kuru olur. Fiillerinin ve Hassalarının Beyanı: Eritici/çözücüdür ve kanı ve atıkları bedenin dışına çekicidir, yakıcıdır ve yaralayıcıdır. Ve yoğun kıvamlı gıda sularını cidden hafifletmekte ve kesmekte kavidir ve kesme kuvveti ısıtmasından ziyadedir. Ve iskilin sirkesi zayıf olan bedeni kavi eder ve bedene sıhhat iade eder. Ziynet Marazlarına Faydası: İskil ile siğillere pansuman olunsa söker. Ve zeytinyağı ile ve çam sakızıyla terkip olunup pansuman olunsa tüyü bitirir. Yılan hastalığı ve saçkıran misilli marazlara pansuman olunup ovulsa faydası olur. Ve topuk yarığına faydası olur, hususan çığının ortasının topuk yarığına faydası ziyade olur. Ve sirkesi rengini güzelleştirir. Dış Çıbana ve Yaralara: Bedenin dışında olan yaralara menfaati olur. Ve yemesi iç organlarda olan yaralara zararli olur. Ve iskil ile ovulsa ovulan uzvu yaralar. Eklem Aletlerinin Beyanı: Sağlam olan sinire azıcık zararı olur lakin sinir ve eklem ağrılarına ve felce ve hassaten siyatik hastalığına menfaati olur, kezalik sirkesinin ve şarabının dahi o ağrılara faydası olur. Baş Azalarına Faydası: Saraya (epilepsi) ve malihulyaya faydası olur. Ve sirkesi diş etlerini pekiştirir ve hareket eden dişlerini sabit eder ve ağız kokusunu defeder. Göz Azalarına: İskili yemek görmeyi kuvvetlendirir. Nefes ve Göğüs Azalarına: Astım (nefes darlığı, 'rebv')'dan ve eski öksürükten ve ses sertliğinden faydası olur eğer o devadan üç sülüs yani dokuz kırat deva bal ile içirilirse. Ve iskilin sirkesi boğazı takviye eder ve islah edip faydası olur. Gıda Azalarına Faydası: Dalak sertliğine faydası olur, mideyi ve hazmı takviye eder ve taamın ekşimesinden yani midenin ağzına çıkmasından menfaati olur. Ve iskilin sirkesinde dahi bu menfaatler olur. Ve iskilin haşlanmışını dalağı olan kimse kırk gün kadar içse faydası olur. Ve bazıları derler ki dalaklı olan kimseye kırk bir gün kadar iskil asılsa dalağı eriyip akar ve su toplanması hastalığı (istiska)'na ve sarılığa faydası olur. Dışarı Atım Azalarına Faydası: İskil kuvvet ile sidiği yürütür. Ve şarabının ve sirkesinin dahi kavi idrarı olur ve idrar zorluğuna dahi faydası olur ve hayzı idrar eder hatta cenini düşürür. Ve sirkesi ve şarabı dahi bu fiili işler. Ve rahim boğulmasına faydası olur. Ve sirkesinin dahi rahim boğulmasına faydası olur. Ve yoğun kıvamlı hıltları ishal eder, hususan kebap yapılmış olan iskilin ishali ziyade olur. Ve iskil altı misli tuz ile cem olunup aç karnına iki filcare ve bazı nüshada iki kaşık içilir. “Filcare” bir miskal ve yarım miskaldir. Ve kaşıkla deva bir miskaldir. Haşlanmışı dahi bu minval üzere içilir. Ve iskilin tohumu dahi yumuşak şekilde ezilip bir kuru kap yani kase içinde bal ile karıştırılıp yenilir ve bu vecihle yenen tohum tabiatı yumuşatır ve makata ve rahim ağrılarına menfaati olur ve sancıya faydası olur. Sıtmaya Faydası: İskilin sirkesi müzmin olan sıtmada faydalı olur. Zehirlere Faydası: Denilir ki iskil kapı üzerine asılsa o evden zehirli hayvanları yani muzır olan yılan ve akrep ve muzır böcek misilli haşeratı meneder ve fareyi katleder. -Zehirli hayvanları rayihası ile helak eder. Ve bazıları der ki zehirli hayvanların ayağı dokunsa topal olup sonrasında helak olur. Ve bir nesne içine konulup fareye yedirilse saatiyle ölür ve kurur ve şişip rutubeti akmaz.- İskil panzehirdir, sirkeyle kaynatılıp pansuman olunsa yılan sokan kimseye faydası olur. Bedellerinin Beyanı: Bedeli bir misli kerdemana ve üçte biri miktarı eğir kökü ve üçte biri miktarı hamamadır. Ada Soğanı (Unsul - Drimia): Mahiyeti: Fare soğanıdır, onun yaprağı susen yaprağı gibidir ve onun siyaha çalan yağı vardır. Tabiatı: İkinci derecede sıcak ve kurudur. Hassaları: Kesicidir ve onda yakıcı yapışkanlık vardır. Ziynet: Bal ile macun kılınıp saçkıran ve yılan hastalığı üzerine konulur. Nefes Azaları: Ada soğanı sirkesi boğazı sertlikli eder ve etini sertli kılar ve hırıltıya ve müzmin öksürüğe iyidir.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Eskil: Türkçe ada soğanı, yaban soğanı; Arapça basalü'l-far, basalü'l-unsul; Frenkçe estüpulye. Bir ottur ki nergislerin arasında çok biter. Yaprağı susen yaprağına benzer. Pırasa yaprağına ve çirişlik yaprağına dahi benzer. Bunun çıkarmasının sanatı vardır, mesela yerden çıkardıklarında ortasından olan sapını koç taşağı gibi burup çıkarırlar. Ve bunu ateşte kızmış saksı paresiyle dağlarlar kim kuvveti batıl olmaya. Ve pişirmek murat oldukça hamura saralar ve üzerini çamur ile kaplayıp kızgın fırına koyup pişirip ondan kabuğunu alalar ve bir ağaç bıçak ile ikiye yaralar ve pareleyip bir keten ipliğine dizip gölgede kurutalar. Ama iplikte birbirine dokunmaya. Öylece gölgeye koyalar, ondan her nice isterse istimal olunur. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve üçüncüde kurudur. Takvim sahibi sözü üzere ikincide sıcak ve üçüncüde kurudur. A'lası gayet yetişmiş olur, başı yukarıda beyan olunduğu gibi burulup alınmış ola ve tadı tatlırak ve acılığı ve hararetliliği dahi ola. Kesicidir ve yapıştırıcıdır ve yakıcıdır ve eritici/çözücüdür ve cezbedicidir kim kanı bedenin taşrasına cezb eder. Minhac sahibi ve Takvim sahibi sözü üzere eğer siğile yakı eyleseler koparır ve giderir. Ve bal ile saçkırana ve yılan hastalığına ve soğuktan olan ökçe yarıklarına vursalar faydalıdır. Razi sözü üzere saraya (epilepsi) ve malihulyaya dahi münasiptir. Eğer bunu terbiye edip yeseler göze hiddet verir ve astım (nefes darlığı, 'rebv')'a ve eski öksürüğe ve ağılılar gailesine ve dalak berkliğine ve siyatik hastalığına ve sarılığa ve su toplanması hastalığı (istiska)'na faydalıdır. Şerif sözü bunu kavurup ve altı kendi miktarı tuz katıp ondan iki miskalini aç karnına içseler yoğun kıvamlı hıltları ishal eder. Ve kökünün saçağından bir kırat ezip içseler mutedil ve zahmetsiz kusturur. Ve eskilin beş dirhemini yirmi dirhem zambak yağıyla ateşte ısıtıp ondan suyunu safi edip tabanı altına sürseler yere basmadan yatağa girseler ziyade tam sertleşme getirip yedi gün tamam kuvvet getire. Ve eskilin terbiye olunmuşu mideyi kuvvetlendiricidir ve sidiği akıtır ve göğüste olan zahmetlere muvafıktır. Eğer yalınız soğanını pişirip yeseler engerek soktuğuna fayda eder ve eğer öksürük ve astım ('rebv') ve nefes darlığı ve göğüs sertliği ve dahi buna müşabih marazlara muvafık ve münasiptir. Ve bal ile mürebbası iç ağrısına ve sarılığa fayda eder ve göğüsten kan ve irin tükürenlere dahi fayda eder ve göğsü pak edip ve hazmı kavi eder. Ve eğer tohumunu dövüp bal ile yeseler içi yumuşata. Ve bir bütün soğanı kapıya asa kosalar ağılı canavarlar şerrinden emin ola. Ve eğer bunun soğanını gövdeye dürtseler çıban eder, ama üzerine mürdeseng sürseler def ola. Ve kurt bu soğana bassa, ayağı aksak olur ve gahi olur kim ölür derler. Ve sıçan dahi yese ölür. Ve bunun suyundan eğer un ile karıştırıp hap eyleseler su toplanması hastalığı (istiska)'na fayda eder. Ve tohumunu kuluncu olan kişilere yumuşak dövüp şarapla karıştırıp hap edip ve balda bir gün durup ondan vereler, yine kuluncu islah eder. Ve yaprağını sıkıp suyuna iki miktarı bal katıp balı kalıncaya dek pişirseler astım ('rebv')'a ve iç zahmetlerine fayda eder. İhtiyarlar ve soğuk mizaçlılara dahi fayda eder. Ve eskil soğanını doğrayıp külekte kurutup ondan sirke içinde durup ondan süzeler, ona ada soğanı sirkesi derler, ondan mazmaza edeler; dişleri muhkem edip ve oynamış dişler ve ağız kokusuna fayda eder. Ve sesi safi ve mideyi dahi a'la ve hazmı ziyade edip tıkanıklıkları aça ve sevdavi zahmetleri gidere. Malihulya ve deliliğe ve uçuğa(epilepsiye) dahi fayda edip kavuk taşlarını dağıtıp rahim ağrısına ve boğmacaya ve siyatik hastalığına ve dalak şişine ve bedene fayda edip benzi a'la eder. Ve bundan kulağa damlatsalar tez işitir, ama aç içmek gerektir. Ve midede yapışkan balgamı dahi giderir. Hazma muvafık ve su toplanması hastalığı (istiska)'na ve sarılığa, idrar zorluğuna ve felce ve yele ve tıkanıklıklara ve hayzı yürütmeye dahi fayda eder. Bu illetlere şarabı dahi fayda eder. Terkibi budur kim doğrayıp bir küpe koyalar, dura. Kendi kadar şıra koyalar, altı aydan sonra süzüp istimal ederler. Eğer iki yumurtayı yaban soğanının içinde pişirseler, açla yeseler ham hıltı ishal eder ve dahi kalp çarpıntısına fayda eder demişler. Ve kökünün saçağını sirkeyle dövüp ve karıştırıp hamamda alaca hastalığına sürseler faydalıdır. Eğer bu soğanın sirkesine azıcık torak otu (dereotu) koyup oynar dişe dürtseler muhkem eder. Yakı eyleseler alaca hastalığına ve uyuza ve yaramaz çıbanlara fayda eder. Minhac sözü üzere sinire zararı vardır, illa hamama islah eder. Takvim sahibi sözü üzere baş ağrıtıcıdır ve baş dönmesi getirir, illa şekerli sirkencübin islah eder. Ve bu soğanı kesinlikle pişmiş istimal edeler, kaynamamış istimal etmeyeler. Ve bunun islah edicisi taze süttür, ızdırap verenlere süt içireler. Ve derler kim bacağa dahi zararı vardır, illa burçak islah eder. Bunun bedeli bülbüs soğanıdır ve eğirdir. Fare Soğanı: Ada soğanıdır. Ada soğanı derler. Elif babında eskil diye zikrolundu. Ada Soğanı: Ada soğanıdır. Henüz fare soğanı diye zikrolundu ve elif babında eskil diye zikrolundu. Aysalan: Muhammed Temimi sözü üzere ada soğanıdır. Elif babında eskil diye zikrolunmuştur ve işbu babda dahi ada soğanı diye zikrolunur. Ada Soğanı (Unsul): Yaban soğanıdır. Bunun tafsili elif babında eskil diye zikrolunmuştur ve işbu bab evvelinde unsulan diye zikrolundu, ama unsulan Muhammed Temimi sözü üzere yaban soğanının bir nevidir. Kuvveti ve fiili eğerçi eskile benzer. Nihayet bunun kökünü saçkırana pansuman edeler dahi muvafıktır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Ada Soğanı: Yaban soğanıdır. Eğer yeseler faydası çok olur gayetle. Eğer sirkeyle pişirip yakı edip engerek yılanı soktuğuna vursalar fayda ede. Eğer on dirhem pişmiş yaban soğanına seksen dirhem tuz karıştırıp pişirseler, açla iki dirhem içseler içi yumuşata. Eğer balla karıştırıp pişirip yeseler sidiği yürüte. Ve iç ağrısına ve sarılığa fayda ede. Ve eski öksürüğe ve astım (nefes darlığı, 'rebv') zahmetine ve akciğerden ve göğüsten irin ve kan tükürmeye fayda eder. Göğsü arıta. Ve hazmı kavi ede. Ve içi ishal ede. Yoğun kıvamlı yelmeşik hıltı çıkarır. Eğer tohumunu dövüp yumuşak, bala karıştırıp yeseler içi yumuşata. Eğer bütün soğanı kapıya asa kosalar ağılı canavarı men ede. Eğer gövdeye dürtseler çıbanlar eyleye. Mürdeseng ekseler o çıbanlar gide. Eğer kurdu bu soğanın yaprağı üzerine bassa aksak ola. Vakit olur sıçan yese ölür. Eğer suyunu sıksalar unla karıştırsalar haplar eyleseler su toplanması hastalığı (istiska) olan kişilere içirseler begayet fayda eder. Eğer tohumunu kulunç olan kişilere içirseler şifa bula. Evet şol vecihle edeler ki, yumuşak döveler. Şarapla karıştırıp haplar eyleseler nohut kadar bir gün balda koyalar. Kulunç olan kişiye ki, hiç ilaç fayda etmemiş ola, çiğnese şifa bula. Eğer ufak doğrasalar ipe dizseler gölgede asa kosalar kırk gün dursa kırk günden sonra iki yüz kırk dirhemini alsalar iki bin dirhem sirke katsalar altmış gün güneşte kosalar, evet evvel kabın ağzını muhkem bağlayalar, ondan süzüp istimal edeler. Eğer mazmaza etseler gevşemiş diş etlerini muhkem ede. Ve ırganan dişleri muhkem ede. Ve ağız kokusunu gidere. Eğer içseler boğazı begayet iyi eyleye. Sesi safi ede. Mideyi kavi ede. Hazmı iyi ede. Tıkanıklıkları açar. Ve sevdadan olan zahmetleri giderir. Ve malihulyaya ve uçuğa ve deliliğe fayda ede. Ve kavukta olan taşları dağıta. Rahimlerine ve boğmacaya ve dalak şişine fayda ede. Ve bedeni kavi ede. Ve benzi gökçek eyleye. Ve gözü tez eyleye. Kulağa damlatsalar işitmesini tez eyleye. Evet gerektir ki açla içeler. Ve midede yemek azdığına fayda eder. Ve yoğun kıvamlı yelmeşik balgamları mideden ve bağırsaktan çıkarır ve dalak ağrısına fayda eder. Ve idrar zorluğuna ve felce ve yele ve tıkanıklıklara fayda ede. Ve su toplanması hastalığı (istiska)'na ve sarılığa fayda ede. Ve hayzı yürüte. Evet sinirlere zararı vardır. Şarabı dahi bu zikrolunan faydaları eder. Terkibi budur ki, ufacık doğrayalar. Bir küpe koyalar. Üzerine dört o kadar şıra koyalar. Altı ay dura. Ondan süzeler. İstimal edeler. Zikrolunan faydaları ede. Eğer pişirip altı kendi miktarı tuz katsalar iki miskal içseler açla yoğun kıvamlı hıltları ishal ede. Eğer kökünün ucundan bir kırat içseler katı kustura. Eğer iki yumurtayı yaban soğanının içinde pişirseler açla içirseler ham hıltı ishal ede. Eğer altı dirhemini yirmi dört dirhem zambak yağıyla pişirseler süzseler tabana dürtseler yürümeden döşeğe yatsalar zekeri gayet kıvama getire. Eğer dövseler dört payda bir payı kadar natrun katsalar bir arı beze kosalar saçkırana sürseler kızarınca kıl bitire. Eğer ekseler zeytinyağına batırsalar kuruyuncaya dek kosalar o yağı kan donduğu yerlere sürseler fayda ede; o zeytinyağına sarı bal mumu ve azıcık kükürt ezip kosalar çıbanlı ve kuru uyuza ve giciyige dürtseler gidere. Eğer o zeytinyağını eklem ağrısına ve meme ağrısına dürtseler fayda ede. Eğer kulağa damlatsalar ağrısını sakin ede, tıkanıklıklarını aça. Eğer bu yağı bala katıp içseler yelmeşik yoğun kıvamlı hıltları göğüsten çıkara. Eğer bu soğanın sirkesine azıcık şap koyup ırganan dişlere dürtseler muhkem ede. Eğer yakı edip alaca hastalığına ve uyuza ve yaramaz çıbanlara ve temriyeye vursalar begayet fayda eder.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]



Ada Soğanı (Unsul): İskil ve fare soğanı yani sıçan soğanı dahi derler, Türkçede ada soğanı dedikleridir. Acem diyarlarında ve dağlar yanlarında olan düz yerlerde çok bulunur. Yaprağı nergis yaprağına benzerdir lakin pırasa gibidir, içi boş değildir. Rengi azıcık sarı ile yeşile maildir. Kökü soğan gibidir, büyüktür. Birinin büyüklüğü yarım rıtla erişir. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur, artık rutubeti dahi vardır. Lezzetinde keskinlik ve dili ısırıp acıtıcılık vardır. Su ile pişirirseler veyahut kebap etseler keskinliği ve ısırıp inciticiliği gide. İstimali murat olundukta evla budur ki soğanını hamur veyahut balçık ile sıvayıp sonrasında kızmış fırın içine koyalar veyahut kızıl korlar içine gömüp ta tamam pişe. Tamam pişmesinin alameti budur ki iyice pişmiş olup ezile. Böyle oldukta kabuğunu yabana atıp içerisini yiyeler. Eğer zeytinyağıyla iyice eriyinceye(ezilip mahvoluncaya) dek ezip ve fıstık ağacının zamkından katıp beraber eridip ayaklarda olan çatlaklara vursalar fayda eyleye. Gah olur ada soğanının kebap olmuşundan bir cüz ve sade yağdan bir cüz alıp kavrulmuş tuzdan sekiz cüz ile karıştırıp bu cümleden aç karınla buçuk miskal miktarını içerler iyi ve faydalı ishal eder. Kezalik bal ile pişirip dokuz buçuk kırat miktarını sıtması olmayan istiskalılarda sidiği yürütmek için ve midelerinde ağrıları olanlara ve yemek yendikten sonra yemekleri sinmeyip yukarı ve mideleri ağzına gelenlere ve sarılık marazı ve bağırsaklar ağrısı ve eskiden öksürük ve astım (nefes darlığı, 'rebv') yani güç ile nefes almak marazları olanlara ve akciğerden irin tükürenlere içirirler göğsü pak eder. Mideye kuvvet verip kötü hazmı yani taam midede asan sinmemek marazını defetmekte ziyade kuvveti ve hassası vardır. İshal eyledikte yoğun kıvamlı ve koyu hıltları ishal eder. Pişirip iyice pişmiş(müherra ) edip yeseler bu makule tesiri olur. Ama şunlar ki içerilerinde çıbanı ola veyahut içerilerinden kan gele, o tarz insanlar ona yakın olmayalar. Eğer kebap edip iyice pişmiş(müherra) oldukta siğillere yakı etseler giderir, soğuktan olan çatlakları giderir. Tohumu dahi ishal eder. Zehirlere ve zehirli canavarlara panzehirdir. Eğer ev içinde asa kosalar veyahut ev içinde bırakılsa veyahut su ile pişirip suyunu ev içine serpseler veyahut ev içinde dövseler zehirli canavarlar ve yılanlar ve karıncalar ve bitler ve sıçanlar ve yırtıcı canavarlar kaçarlar, hususan sinekleri rayihası ile katleder. Bazıları demişler kurdun ayağına dokunsa aksak olur belki geberir. Eğer muhkem ezip bir nesneye katıp sıçana yedirseler anında katledip o günde kuruyup kokmaya ve yaramazlığı akmaya. Eğer suyunu sıkıp bedenden sağ yere sürseler o yeri kabartıp elem vere. Bu makule zararını suda ıslanıp ezilmiş mürdeseng defeder. Eğer dövüp suyunu çıkarıp ve burçak unu ile yoğursalar istiskalılara faydalı ola. Devası bulunmayan ziyade sarp kulunca tohumunu içirirler. Şol vecihle ki tohumu ince dövüp sonrasında şarap sirkesi ile yoğurup nohut miktarı dane dane ederler ve o danenin birisini cıvık bal içinde bir gün durmuş siyah veyahut sarı bir dane incir içine koyup hasta o inciri içinde olan daneleri ile çiğneyip yer sonrasında üzerine bure ile kaynamış sıcak su içirirler. Gah olur yaprağını dövüp sıkıp suyu ne miktar olursa o miktar köpüğü alınmış bal ile pişirip güç ile nefes alana ve mecalsizlikten belerip kalana yedirirler ziyade fayda eder. Ada soğanı istimali caiz değildir ancak sadece mizaçları soğuk ve ihtiyarlara caizdir. Bunlardan gayrı kişiler sakınalar. Ada soğanından şol ki yalınız bir yerde (tek başına) bitmiş ola o makulesi ziyade sıcak ve keskindir, yaramazdır, katledicidir, hıltları doğramakla katleder. İlaç budur ki kusturalar ve taşı kızdırıp taze süt içine koyup o sütten içireler ve sirke ve sumak ile pişirilmiş yumurta sarısı ve tohumlar tozu ki mahallinde beyan olunur ve tutucu/büzücü (kabız) sıvıları ve makliyaza dedikleri tozdan yedireler. Gah olur ada soğanını kesip yarıp ipe birbirinden ırak dizerler ve gölgede kırk gün miktarı durup kuruturlar. Gah olur sirkelerler şol vecihle ki bu makule kurumuşundan iki rıtl miktarına on sekiz rıtl miktarı keskin sirke katıp ve muhkem kapayıp altmış gün miktarı zaman güneşte durur sonrasında açıp sıkarlar, kalan cibresini yabana atarlar. Bazıları sirkeden ancak yedi buçuk rıtl katarlar. Pes kuvveti ve keskinliği ziyade olur. Bazıları dahi soğanı taze iken alıp kesip pare pare edip sirke içine koyup sirkede altı ay miktarı durur. Ada soğanının sirkesi yoğun kıvamlı olan hıltları ziyade kesip doğrayıcıdır. Ada soğanı sirkesi ile mazmaza etseler gevşemiş diş etlerini berkite ve oynayan dişleri pekiştirip durdura ve ağızda olan çirkin rayihayı gidere. Eğer koyu münasip nesne ile ondan içseler boğaz altlarını muhkem eyleye ve sesi saf edip boğaza kuvvet vere ve mide zayıflığına ve hazım yaramazlığına ve sevda ve malihulya marazlarına ve sara ve divanelik marazlarına ve kavukta olan taşları ufaklamaya faydalıdır ve siyatik marazına fayda edip iyi eder ve zayıf olan bedenin azasını kavi edip sıhhat verir ve yüzün rengini güzel eder ve göz nurunu keskin eder. Eğer kulak içlerine damlatsalar kulak ağırlığına fayda eyleye. Hulasa budur ki beden içinde olan cemian marazlara çıbanlar ve yaralardan gayrılara cümlesine faydalıdır. İstimal etmeyeler illa aç karnıyla edeler ve evvelki günde az verip yarınında ondan ziyadece verip bu vecihle ta iki buçuk vakiyyeye dek miktarı vermek caizdir. Bazıları kurutulmuş ada soğanından alıp içine dökerler sonrasında seyrek bez paresine koyup tatlı şıra içinde ovup ezerler ve bez ile o şıra içine koyup üç ay miktarı şıra içinde durur ama şıra durduğu kabı muhkem berkitirler. Bu makule olan ada soğanı şarabı kötü hazm ve mide fasit olmak marazlarına fayda eder ve yoğun kıvamlı ve yelmeşik olan balgamları eritir ve dalak ağrılarını ve siyatik marazını giderip iyi eder. Sirkesinde olan hassalar ziyadesiyle şarabında vardır, sinirlere dahi zarar etmez, su toplanması hastalığına (istiskaya) varır, mizaç bozukluğuna ve beden gevşekliği/güçsüzlüğü ve felç marazlarına ve titremelere ziyade faydalıdır. Bu babda ondan faydalı nesne olmaz ama bedeni içinde çıban veyahut yarası olanlar ve sıtması ve harareti olanlar içmeyeler. Eğer soğanın dibinde olan ince ipliklerden kırat miktarı içseler itidal üzere zahmetsiz kustura ama ziyade içmeyeler katledicidir. Eğer iki dane yumurtayı bir dane ada soğanının içinde tamam pişirip o yumurtaları açla içseler ishal edip kötürümlüğü giderir. Eğer ada soğanından yarım vakiyye miktarını zambak yağından iki vakiyye miktarı içinde tamam oñat erimiş oluncaya dek pişirip sonrasında yağı soğandan saf edip o yağıla döşekte ayaklar tabanlarını yağlayıp uyusalar aleti ziyade harekete getire. Yedi güne dek her gün böyle etseler yiğitlikte olan mertebeler ki ondan ümit kesilmiştir geri o kıvama getire, mücerreptir. Bu husus gizli sırlardandır. Eğer ada soğanının içinden alıp ve muhkem dövüp ezip sonrasında eski sirke ile karıştırıp hamamda onunla ovunsalar devası olmayan belli alaca hastalığını giderir. Eğer dövüp dörtte biri yani dört paydan bir pay miktarı natrun yani kızıl bure karıştırıp sonrasında cümlesini seyrek ve ayrı bez paresi içine koyup saç ve sakal döküldüğü yeri onunla muhkem ovsalar ki ta o yer kanasa saçları bitire ve tekrar etmeye muhtaç olmaya. Eğer ihtiyaç olursa o kanayan yerler iyi olduktan sonra tekrar bir kere dahi edeler ve evvelkiden ziyade ovup kanatalar. Eğer bir dane ada soğanını ufak doğrayıp sonrasında örtülecek kadar zeytinyağı koyup yağıla kavursalar ta soğan mahvolup kurusa o yağıla kan donmuş olan yerleri yağlasalar fayda edip giderir. Eğer sarımsak ile kavursalar faydası ziyade ola. Eğer bu makule zeytinyağını sarı bal mumu ve azıcık ezilmiş kükürt ile eridip karıştırıp merhem edip irinli ve kuru uyuz ve gicik ve konaklı yerlere sürseler iyi edip giderir. Eğer zift ve kükürt ile eridip ezseler tatlı uyuzlara fayda eyleye. Eğer o yağ içinde yalınız zifti eridip ve kına ile yoğursalar oğlancıkların başlarında olan kuru sivilcelere fayda eyleye ve bu makule zeytinyağı nikris ve eklem yerleri ağrılarını ki soğuktan ola sakin eder. Eğer zeytinyağından soğuktan ağrısı olan kulak içine damlatsalar ağrıyı gidere ve tıkanıklıklarını aça. Eğer bu yağı bal ile karıştırıp koyu iken yutsalar göğüste olan yelmeşik hıltları giderip göğsü pak eyleye. Eğer ada soğanının sirkesi içinde azıcık şap ezseler diş etlerini pekiştirip dişleri muhkem edip durdurmada kuvveti ziyade ola. Mazmaza etmekle bu hassaları eder. Ada soğanının sirkesi kokmuş yaramaz çıbanlar ve alaca hastalığı ve uyuz pansumanlarına girer, tesirleri onunla kavi olur. Ada soğanı bulunmazsa mukaddema beyan olunan bülbüs dedikleri soğan bedelidir. Bazıları demişler yaban sarımsağı bedelidir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]