Pamuk, Penbe (Kutn)
Mahiyeti: Bilinmektedir.

Özellikleri (Havâssı): Pamuğun çekirdeği yumuşatıcı ve ısıtıcıdır.

Şişlikler (Evrâm): Dövülmüş çekirdeği boyun bezi şişliklerini (sıraca/hanâzîri) yumuşatır.

Göz Organları (A'dâu'l-Ayn): İçinin (özünün) yağı kırılıp ezilerek yağda çözülmüş sîninin özsuyu ile beyaz ve kırmızı göz lekesini (zufru) söker (kal' eder). Bu bölüm sultani nüsha dışındakilerde mevcut değildir.

Göğüs Organları (A'dâu'ş-Sadr): Pamuğun çekirdeği astım (rıbv) ve öksürüğe (suâle) faydalıdır, göğse iyi gelir.

Boşaltım Organları (A'dâu'n-Nefd): Çekirdeği karnı yumuşatır. Yaprağının özsuyu çocukların ishaline faydalıdır.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Eğer bir parça eski pamuğu fitil yapıp yakarak siğili dağlasalar (siğilden) kurtulmayı sağlar.
[Hükemâyı Tertîb-i Muâlece]

Birs: Pamuktur.
Habbü'l-kutn: Pamuk çekirdeğidir. En iyisi yağlı ve büyük çekirdekli olanıdır. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve nemlidir; bazıları soğuktur demiştir. Astım hastalığına, öksürüğe ve göğse faydalıdır, tabiatı (bağırsakları) yumuşak tutar. Bundan yedi dirhem kadar kullanılır. Fakat böbreğe zararlıdır; ancak menekşe şurubu (hamîresi) bunu düzeltir (ıslah eder). Bunun alternatifi (bedeli) kengerdir. Tohumundan çıkan yağı yüzdeki lekelere ve çile sürseler fayda eder. İbni Baytar'ın sözüne göre pamuk çekirdeği içi kuvvet vericidir, cinsel gücü (cimâı) artırır. Eğer sancısı olan ata pamuk çekirdeği tütsüsü yapsalar son derece faydalıdır.

Kutn: Pamuktur, penbe de derler. Çekirdeğine hîşefûc derler; ha bölümünde "habbü'l-kutn" adıyla zikredildi. Basrî'nin sözüne göre pamuğun tabiatı sıcak ve nemlidir. Pamuklu giysilerin sıcak tutması ipekten fazladır; bedeni sıcak tutar fakat İhtiyârât'ın sözüne göre sıcaklığı dengelidir (itidallidir). Yaprağı çocukların ishalini keser.

Eğer yakıp yara üzerine koysalar kanını durdurur; damar açıldığında (fasd) ve hacamat yapıldığında bu işlemin kanını durdurur. Eğer yakıp azıcık tuz ile yara üzerine koysalar faydalıdır. Damar açma işleminde (fasd) bir zorlanmadan dolayı kan boşalır da pamuk durduramazsa, sahtiyan (işlenmiş deri) kazıntısı yahut mangır koysunlar; büyük yaralarda o da durdurmazsa sahtiyandan sonra mangır koysunlar; o da durdurmazsa pamuk bezini yakıp zeytinyağı ile üzerine koysunlar ki anında kanı durdurma işlemi dağlama (el-keyy) etkisiyle gerçekleşir. Yani damar ucunu bulup dağlasınlar ve kanın aktığına bakıp endişelenmesinler. Eğer eski pamuğu ölü et (çürümüş doku) üzerine koysalar etini yer (temizler). Pamuğun ve çekirdeğinin dumanı nezleye faydalıdır, sancısı olan ata da iyi gelir. Bunun kökünü ve taze yaprağını pişirip suyunda kadın otursa rahim boğulmasına (histeri/ihtinâk-ı rahm) ve ağrılarına faydalıdır. Yetişkin büyük yaprağını eklemlere (mafâsıla) yakı yapsalar iyi gelir; gut hastalığına (nıkrîse) ve zonklamasına/sancısına (zarbânına) yakı yapsalar uygundur ancak içine gül yağı katsınlar. Eğer pamuğun otunu içseler bedeni zayıflatır.(cılızlaştırır-"arıklatır") Eski pamuğu fitil yapıp kulağa koysalar kulağın nemini ve suyunu alır, kurutur ve yarasına iyi gelir. Ayrıca pamuğun çekirdeğinin yağını yüzdeki çile ve izlere sürseler giderir. Çekirdeğinin içini yeseler göğsü ısıtır, öksürüğe fayda eder ve cinsel güce kuvvet verir. Takvîm yazarının sözüne göre pamuk çekirdeği yumuşatıcıdır ve cinsel gücü (bâhı) artırır. Yağını cinsel organa sürseler büyütür, basurlara (bevâsîre) fayda edip akciğeri ve rahmi ısıtır. Çekirdeğinin içim (şerbet) miktarı iki dirhemden üç dirheme kadar, yağı ise iki dirheme kadardır. Fazlası akciğeri aşırı ısıtır ve zarar verir; ancak meyan kökü balı bunu düzeltir (ıslah eder). Çekirdeğinin alternatifi (bedeli) haşhaş tohumu ve bademdir.

Varakü'l-kutn: Pamuk yaprağıdır. Kurusunu bal ile karıştırıp mazı kadar yeseler sancıya ve yakı dedikleri hastalığa faydalıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Kutn
Pamuktur. Eğer tohumunun yağını çile ve uyuzdan kalan izlere sürseler fayda eder. Eğer tohumunun içini yeseler göğsü ısıtır ve öksürüğe fayda eder; cinsel gücü (cimâı) artırır. Eğer yaprağını sıkıp suyunu içseler çocukların ishaline fayda eder. Eğer fitil yapıp ucunu yaksalar ve siğile bassalar giderir. Eğer dumanını koklasalar nezleye fayda eder. Eğer ufacık yaprağını kökü ile bir çömleğe koyup pişirseler, kadınlar içine girip otursa rahim boğulmalarına fayda eder ve ağrılarını giderir. Eğer semizotu (ricle) yaprağı ile yakı yapıp eklem ağrılarına vursalar ağrısını giderir; gut hastalığına (nıkrîse) vursalar sancısını yatıştırır, özellikle gül yağı karıştırırlarsa. Eğer eski pamuğu çıbanlara vursalar eski (çürük) etleri yiyerek yeni etlerin bitmesini sağlar.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Kutn: Utb ve kerseftir. Bir ottur. Genellikle nisanın ortasında ekerler; ekim ayında (teşrîn-i evvelde) yetişir. Önce bir sap üzerinde biter, sonra dallanır (müteferri olur). Çiçek açar, sonra içi ve dışı pamukla koza bağlar. Her yıl toplarlar. Ancak Irak'ta ağaç gibi büyür, birkaç yıl kalır. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kuru yahut birinci derecede nemlidir. Çiçeği son derece ferahlık verir, hatta sarhoş etmeye yakın bir etki gösterir. Şurubu kalp çarpıntısına (hafakâna), rahim boğulmasına (ihtinâka), vesveseye ve deliliğin başlangıcına faydalıdır ve bunları giderir. Eğer yakı yapıp şişlikler üzerine koysalar çözer (hall eder). Yaprakları ve külü yanık ateşini ve kaşıntıyı (hıkkeyi) engeller. Söz konusu pamuk fazlalıkları giderir (özellikle eskisi olursa), kanı durdurur (hapseder) ve hangi organda olursa olsun soğukluğu keser. Pamuklu giysiler kışın titremeye (ra'şeye), tetanoza/krampa (kezâza) ve felce iyi gelir; yazın ise özellikle sert/kalın olanı zayıflatır. Çekirdeği sıcak mizaçlılara sirkencübin (sirke ve bal karışımı) ile, soğuk mizaçlılara tarçın ile verildiğinde cinsel isteğe (şehvete) kuvvet verir. Şırası ishali keser. Diğer kısımlarını dövüp mide üzerine koysalar mideye kuvvet verir ve gazı (nefhi) dağıtır. Pamuk, kanı dış bedene çeker. Giysilerin en iyisi keten ile birlikte olanıdır. İçim (şerbet) miktarı: Çiçeğinden sekiz, çekirdeğinden dört buçuk dirhemdir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Kutn: Ötre, sükun ve tı harfinin ötresiyle okunur; pamuk demektir, çoğulu "aktân" gelir. Tabiatı sıcak ve nemlidir; pamuklu giysilerin sıcak tutması ipekten fazladır, bedeni sıcak tutar. İhtiyârât yazarının sözüne göre sıcaklığı dengelidir. Eğer yakıp yara üzerine koysalar kanını durdurur; damar açıldığında (fasd) ve hacamat yapıldığında bunların kanını pamuk durdurur. Eğer yakıp azıcık ermeni kili (tîn-i ermenî) yahut tuz ile yara üzerine koysalar kanını durdurur; o da durdurmazsa pamuk bezini yakıp zeytinyağı ile üzerine koysunlar, anında kanı durdurur. Pamuğun ve çekirdeğinin dumanı nezleye faydalıdır. Eski pamuğu fitil yapıp kulağa koysalar kulağın nemini ve suyunu alır, kurutur. Takvîm yazarının sözüne göre pamuk çekirdeği yeseler göğsü ısıtır, cinsel ilişkiye (cimâa) kuvvet verir ve cinsel gücü (bâhı) artırır. Çekirdeğinin içim miktarı iki dirhemden üç dirheme kadar, yağı ise iki dirheme kadardır. Fazlası akciğeri aşırı ısıtır; ancak meyan kökü balı bunu düzeltir (ıslah eder).
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Kutn: Arapça isimdir. Pamuk dedikleri bilinen nesnedir. Kitabın yazarı der ki: Pamuğun Arapça isimleri çoktur; kullanılanlarını yerinde zikredip garip ve az bilinenlerini bıraktık. Pamuğun ağacı ve meyvesi de bilinmektedir. Yirmi yıl kadar toprakta durup kurumaz, yani yaşar. Ağacının tabiatı soğuk ve burucudur (kâbızdır). Bazıları ağacının tüm parçalarıyla sıcak ve burucu olduğunu söylemiştir. Şüphe yoktur ki pamuğun sıcak tutması ipeğin sıcak tutmasından fazladır; bazıları ise eşittir der. Pamuktan taze ve yumuşak olanı daha çok ısıtır, iri ve kalın olanından giysi yapıp giymek ise bedeni zayıflatır. Demişlerdir ki bedeni inciten her giysi kalın/sert olursa böyledir, yani bedeni zayıflatır. Pamuk çekirdeğinin içi ikinci derecenin başında sıcak ve nemlidir; bazıları kurudur demiştir. Şüphe yoktur ki nemleri kurutma özelliği vardır. Pamuk çekirdeğinden elde edilen yağ yüzdeki ve diğer yerlerdeki lekelere, ufak noktalara ve yüzdeki yara izlerini gidermeye faydalıdır. Taze pamuğun yumuşaklığı ve sıcak tutması fazladır; sıcaklığının kuruluğu da fazladır.

Kitabın yazarı der ki: Bana göre eski pamuğun sıcaklığı tazesinden fazladır. Pamuğu yaksalar sıcaklığı, kuruluğu ve inceliği (letâfeti) artar. Yakılmış halini taze kanayan yaraya doldursalar anında kanını dindirir. Pamuğu irinli ve özlü büyük çıbanlara yapıştırsalar, içindeki özü ve irini sökerek temizler; çünkü kurutması ve çekmesi fazladır. Eğer pamuktan fitil yapıp bir tarafını yakarak yanmayan tarafını çiviye benzer siğil üzerine koyup dağlar gibi dağlasalar ve bunu üç gün yapsalar siğilleri hızlıca giderir. Nezlesi olan kişi pamuğu yakıp dumanına durursa fayda eder. Eğer pamuk ağacının ufak yapraklarından alıp çömleğe koyup, pamuk köklerinden de bir miktar ekleyerek üstünü örtecek kadar suyla güçleri çıkana kadar pişirdikten sonra, rahim boğulması ve ağrıları olan kadın içine otursa fayda eder; bu konuda özel bir etkisi vardır. Yaprağının sıkılmış suyu çocuklardaki aşırı ishali durdurur; şöyle ki elma şurubu ile çeyrek rıtl (yaklaşık 100-130 gram) miktarını birkaç kerede içirirler. Çekirdekinin içi cinsel güce çok kuvvet verir. Gut hastalığının (nıkrîs) ağrısını gidermede yaprağının etkisi büyüktür, özellikle bir miktar gül yağı ile karıştırılmış olursa daha çok fayda eder. Pamuktan dokunmuş giysiler, mizacında soğukluk ve nem galip olan kişilere iyidir, bedenlerindeki etlere kuvvet verir. Eski ve çürümüş pamuğu, çürümüş ve ölü yaramaz et üzerine koysalar bu tür çürük eti yiyip giderir. Pamuk çiçeği çok ferahlık verir; eğer bir vukıyye (yani on iki dirhem) miktarında yeseler sarhoş eder. Cinsel güç için çekirdekinin içinden içim (şerbet) miktarı üç miskale kadardır; bir miktar tarçın ve şeker ile kullanılmalıdır.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Pamuk çekirdeği meniyi artırır.
[Kitab-ı Tıbb]

Pamuk suyu: Pamuk suyu mesanede (kavukta) taş oluşturur, damarları aşırı bağlar ve tıkanıklık (südde) yapar.
[Tuhfe-i Mübârizî]