Eğer bastığınız bir mavi yönlendirme linki bu sayfaya yönlendirdiyse, Osmanlıcası "Hunnak" olan kelimeden bahsediliyor demektir. Yer yer boğmaca veya bademcik şişi gibi farklı çevirilerimiz seri olmak adına hızlı çeviri modunda o an aklımızda kalan şekliyle yazmamızdan olmaktadır. Ancak hunnak'ın anlamı birdir, o yüzden hepsini mavi yönlendirme linki ile aynı başlığa, yani buraya yönlendirmeye bağladık.
Hunnak
Hunnak: Bademcik Şişmesi / Difteri / Bademcik İltihabı / Boğaz İltihabı / Boğmaca Gibi bademcik hastalıklarına, şişmelerine vs verilen genel isim, kaynaklandığı hılt ve bölgeye göre çeşitlere ayrılabiliyorsa da genel olarak ortak noktalara sahiptir. Hangi hılt galip ise ishal edilmelidir demiş eski hekimler.

Hunnak(Hunnâk) baştan iner bir maddedir, boğazın iki yanına bile dökülür, boğazın şişer yutkunamaz, hır hır eder. Evvel emirde dil altından veya sefalik venden(kifalden) kan alalar ama çok akıtmayalar. Hünnap, mercimek kaynatalar suyuna dut şarabı ezeler, sıcakla tez tez gargara edeler, menekşe şarabı sıcak içireler. Yemeği badem bulamacı ola, şekerle ve badem sütüyle erişte ola, şeker dahil ede. Boğazına badem yağı veya gül yağı süreler. Birkaç gün tabiatı yumuşayınca ki deşile veya parmağıyla yavaş yavaş karşı kaldıralar ne varsa aka gide. Eğer karabiberi dövüp balla karıştırıp beynine(dimagına) bastıra, hunnaka iyidir. ... Hunnaka ve diğer boğaz ağrısına ve diş oyulması ve çene kasılması devasını bildirir. Eğer bir kimsenin boğazında şiş olsa ekşi dut şarabını gargara ede, faydalıdır. Sinirliot suyunu gargara etseler, tıkanıklıktan olan boğaz ağrısına ve şişe faydalıdır. Eğer tatlı badem yağını boğazı ağrıyan kişiye yemek ile yedirseler veya içirseler, iyidir. Eğer boğazda kurt olsa ısırgan dikeni yaprağını dövüp suyunu sıcakla gargara etseler, gidere. Eğer hindibayı(kasniyi) balla karıştırıp beynine sürseler, şişini gidere. Eğer hunnak olan kimse zifti balla yalasa, iyidir. Eğer zufa otunu pişmiş incir ile hunnaka yakı etseler, iyidir. Eğer bir parça tuz ve bir parça şap dövüp beyin şişine vursalar, faydalı ola. Eğer balı boğaza gargara kılsalar, soğuktan olan hunnaka iyidir. Eğer biberi dövüp balla beyne sürseler, iyi ede. Eğer bir kimse hunnak olsa göreler eğer kan galip ise dil altındaki damardan kan alalar ve baldırdan hacamat edeler ve yalama ilacı(lu'uk) zamanıyla gargara edeler. Eğer boğaz yara olsa ekşi nar kabuğunu bir miktar alalar, havanda ezeler ve elekten geçirip bir miktar sarp sirke alıp ocakta kaynatıp ondan nar kabuğunu karıştıralar ve bir ceviz dahi dövüp dahil edeler. Başının ibiğine ve ondan ayaklarına vuralar bir saat dura halas ola, tecrübe edilmiştir. Ama balgamdan olursa alameti ağzında tuzlu veya tatsız olur ve az susamak ve az ağrımaktır. İlacı odur ki evvel belirince tezcek baş damarından kan alalar. Mercimek kaynatıp dut şarabıyla gülsuyu dahil edip evvel günden ikinci güne varıncaya dek gargara ede, iki üç gün gıda vermeyeler. Menekşe şarabı ve erik şarabı ve dut şarabı ve nilüfer vereler veyahut nilüfer şarabını ayva jeli ile ve arpa cüllabıyla ve menekşe şarabı ve tatlı badem yağını içireler ve susayınca şeker şerbeti veya sığırdili suyunu içeler ve hangi hılt galip ise ishal edeler. Ekşilerden perhiz edeler, üç günden sonra kepek bulamacını badem yağıyla ve şekerle içireler. Birkaç günden sonra ki yemek yutmak kolay ola, ıspanak veya erişte müzevveresini veya rafadan yumurta vereler yiye. Eğer ensesinden çizmeden kuru hacamat şişesi ile çekerlerse yarmak kolay olur. Eğer şiş içerisinden deşilirse cüllabla ve gül yağıyla gargara eyleye ve hunnakta tabiatı tutuculuk(kabz) üzere olmaya komayalar. Bil ki fitille ve yumuşatıcı lavman ile veya orta lavmanla daima yumuşatma üzere olmak gerektir. Ayaklarını tuz ile yıkayıp taşla ovmak gerektir. Her ne kim içerse gargara eyleye, ama ılıcak ola ve boğazda yara olsa onun da ilacı böyledir. Eğer boğaz düşse veya küçük dil olsa bir miktar nişastayı sirkeyle karıştırıp pişirip sıcakla bir bez üzere yayıp boğazına bağlaya, tecrübe edilmiştir gide. Ve bir nevi dahi budur ki nişastayı sirke ile pişirip üstüpü üzerine yaya ve bir dövülmüş cevizi üzerine eke, sıcakla alnından ta perçemine varınca tepesine yapıştıra, bir iki üç defa ede o hastalık zail ola. Eğer bir kimsenin boğazına şiş inse hatmi ağacını alıp ufak doğrayalar bir çömleğe koyalar, bir cüzi mercimek bile koyalar kaynatıp ondan çıkarıp süzeler. Birer kaşık o sudan üç kez boğazına gargara ede, iyi ola. Eğer bir kimsenin hunnakı olsa yani boğazı ağrısa mercimek pişirip sıcakla suyunu tekrar tekrar gargara etse, hunnaka iyidir. Eğer boğaz düşse bir dane ceviz dövüp yumurta sarısıyla karıştırıp sıcak edip tepesine yakı edeler, gide. Diğer ilaç bir cevzi küçük hindistan cevizi(bevva) kadar laden ezip bir kaşık zeytinyağının içine koyasın ocakta eriye, sıcakla başına yakı edeler, boğazı düşene iyidir.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Madde kim boğaz yumrulansa Sarkıp inip yumurtaya dönse Sütleğen(Ferfiyun) yağı yakı eyle Yemiştir sonra diş deva eyle Bir nice gün fitil merhem ile Ona tımar eyle bu ilaç ile
[Manzûme Fi İlmi't-Tıbb]
Boğaza nezle ile lapa peyda olsa ısırgan tohumunu taze iken su ile kaynatıp lapa olduktan o suyu bir bezden süzüp o su ile mercimeği pişirip yedireler şifa ola.
[Risâle fi't-Tıb]
Sinirliot yaprağı suyunu gargara ede sıcaktan olan boğaz ağrısını ve şişini gidere.
[İbda'i'l-A'raz]
Tilki üzümü; on daneden fazla yerlerse ziyan eder ve suyundan içseler veya birkaç kez gargara eyleseler boğaz ağrısını giderir. Ve eğer hindiba suyunu veya rezene suyunu katıp içseler boğaz ağrısını giderir. Veya ziyanını meneder.
[Edviye-i Müfrede]
Boğazda şiş olup nefesi tamam alamamak ve nesne yutamamamak veya bunlar zahmet ile olmaktır. Tüm hunnaklarda nefes ve yutmak zor olur ama eğer sebep gırtlakta olursa nefeste darlık ziyade olur, eğer sebep yemek borusunda olursa yutmakta darlık ziyade olur. Nefesin veya yutmanın imtinaı veya bunların zorluğudur. Yani solunum veya yutma ziyade müşkül ola veya bir miktar zor ola. Hunnak darlıktan dolayı olur. Nitekim arız olur omurga zail oldukta boyundan ona o omurganın yeri çukur olur ve onun yerine yapışmak ağrı verir ve meneder uyutmayı ense üzerine yatınca. Aczi içindir solunum organlarının ve yutmanın muharrik(tahrik edici) kuvvetinin tahrikinden. Nitekim organlar katı kuruduğunda öylece ağız kuru olur ve kolay olur yutma ve solunum sıcak su yutmak ile verem alametlerinin yokluğu ile ve kurutucu sebeplerin önceliği ile. Nitekim olur muharrik kuvvetin aczi boğucu devaların tenavülü katında kokulu yonca gibi veya midede süt dondukta. Zira donunca zehirli keyfiyet hasıl olup muharrik kuvvet aciz olur. Veya veremden dolayıdır ki kaslarda ki gırtlağındır o on altıdır. Ama harici kaslarda olan verem zahir olur hisse yani görme hissine ve dokunma hissine boynun önünde. Ve harici kaslarda olan verem daha selamettir dahili kaslarda olandan. Ama verem ki nefes kaslarını daraltır ziyade ve bu yaramazdır ve bu ikisinde yani harici kaslarda ve dahili kaslarda olan veremde nefes daha müşküldür yutmadan çıkan nefese darlık ziyade olduğu için. Veya verem yemek borusu kaslarında ola, yemek borusu kasları aliye ile kaydolundu, zira aşağısında verem hasıl olup solunuma mani olmaz, ki alidir harictir veya dahildir ve bunun ikisinde bile yutma daha müşküldür nefesten. Demevide veremden yani kandan olan hunnakta dil kızıl olur ve boyun damarları dolu olur ve çekilegelir ve ağrı kuvvetli olur kan ziyade olup doku bütünlüğünü bozduğu içindir. Ve safravide yani safradan olan hunnakta katı kızmak ve sancımak ve dil sarılığı ve ağız acılığı olur. Gah olur verem yani hunnak ikisinden bile mürekkep olur alamet dahi müterekkip olur. Balgamide yani balgamdan olan hunnakta tuzluluk olur veya ağızda tatsızlık olur veya dil çıkmak olur ve susuzluk az olur ve ağrı az olur. Sevdavide yani sevdadan olan hunnakta veya ekşilik veya kekrelik olur ağızda, sevdavi hunnak olmaz ancak nadiren olur ve çoğu sevdavi hunnak geçicidir sıcak veremden ne zaman hafifi çözülse yoğunu baki kalır sert olarak. Köpeksi hunnak dedikleri odur ki onda daim ola ağız açmak ve dil çıkarmak. Bu hunnaka köpeksi hunnak derler ağız açmakta ve dil çıkarmakta köpeğe benzediği için. Bu köpeksi hunnak yaramazdır. Ne zaman yeşil olsa hunnak olan kimsenin yüzü ve kararsa gözlerinin yukarısı o ölüdür yani ölü olmak mukarrerdir. Bunculayın ölüdür ne zaman nabız düşse ve etrafı soğusa ve dili yoğun olsa ve kararsa ve ne zaman hunnak olan köpüklense umut olunmaz. Hunnakın ilacı: Başlana onda sefalik venden kan alma ile ne zaman kandan ve kan ile gayrın karışmasından olsa ve boşaltım kılına hılt ki hunnakı icap ettirir hangi hılt olursa olsun ve kan alına şu damar ki dil altındadır buna acele gerektir ve yumuşatıla tabiat fitiller ve yumuşatıcı lavmanlar ile ve hacamat kılına iki incik ve bağlana ve etraf kazına taş ile ve kızdırıla maddeler aşağıya çekilmek için. Hunnak için içecekler: Menekşe şarabı, erik şarabı ile yumuşatma için veya dut şarabı ile menetme için veya menekşe şarabı ve nilüfer şarabı soğutma ve menetme ve kuvvetlendirme için karnıyarık jeli ile nemlendirme ve nefesi kolaylaştırma için veya ayva çekirdeği jeli ile olgunlaştırıp/pişirip için veya nar suyu menekşe şarabı ile veya arpa suyu menekşe şarabı ve tatlı badem yağı ile ve hususen şu hunnakta ki solunum organlarında kuruluktan ola ve şu hunnakta ki sevdavi ola veya limon şarabı ve menekşe şarabı hususen balgami hunnakta veya balgam galip olanda. Zira limon şarabı balgamı keser ve menekşe çıkarır yumuşatma ile ve bilcümle her şerbet ki kullanılır sıtmada boğaz riayeti ile yani boğaza zararlı olmaya ve sığırdili suyu bu şerbetlerin bazı veya şeker ile iyidir. Ne zaman farig (çekilmiş.eskimiş,sıkıntısız, rahat ) olunsa menedicilerden halis yumuşatıcılara geçmek lazımdır cüllab gibi meyan dibi ile veya menekşe şarabı meyan kökü suyu ile veya tatlı kaynatma menekşe şarabı ile eğer sıtmadan mani olmazsa. Zira bu olgunlaştırıcılar(münzicler) hararet verdiği için sıtmada memnudur. Hunnakta gıdaların ahkamı terk olunsun gıda iki gün veya üç gün, ondan sonra kullanılsın arpa suyu şeker ile veya nilüfer şarabı ile ne zaman kolay olsa yutmak ve sadık olsa iştah ıspanak veya mülühiye veya kabak veya ebegümeci tatlı badem yağı ile. Ve her nesne ki muhtaç kılmaz çiğnemeye o evladır ta hareketlerden kaslar elem görmeyip maddeler çekilmesin diye. Hastalık yerine konan devalar: Evvela konulan, menedicilerdir kızıl dut pekmezi gibi, kızıl dut pekmezi böyle olur ki yaş kızıl dutu sıkalar ve çıkan suyunu kaynatalar ta ki bal kıvamında ola, gülsuyu ile veya yaş kişniş suyu pekmezi dut ile veya ceviz pekmezi ile, ceviz pekmezi böyle olur ki kozun yeşil kabını sıkalar ve özsuyunu kaynatalar hatta yoğun kıvamlı(galiz) ola, veya mercimek kaynatması kuru kişniş ile ve kırmızı gül tomurcuğu ve sumak ile veya ışgın suyu veya nar suyu kıvama getirirler kaynamak ile menekşe şarabı ile. Yani bunlar ile gargara ede ve sumak ve kırmızı gül tomurcuğu ve nar çiçeği ve kitre ile hap kılına . Ve gah olur ziyade kılınır bunda kafur hususen safravide yani hap dil altında tutula hatta eriye ve iki günden veya üç günden sonra kullanıla olgunlaştırıcılar verilir taze sıkılmış süt gibi veya incirden ve baldırıkaradan ve kepekten ve meyan dibinden kaynatmalar gibi, ki bunlar şeker ile veya dut pekmezi ile. Ve bunlar ile gargara ede veya tatlı kaynatma dut pekmezi ile veya hıyarşenber içi ile taze süt ile ve tatlı badem yağı ile veya dut pekmezi ile azıcık mürsafi ile ve safran ile. Boyna tasma eyleyip bağlamak şu ipliği ki onun ile engerekler boğulmuş ola, bir iplik ki onun ile engerekler boğmuş olsalar ne kadar çok engerek boğmuş olsalar faydası ziyade olur, o engerekler boğulan ipi hunnak olan kimsenin boynuna bağlasalar külli fayda eder hastanelerde ederler ve bunun sebebi bilinir değil ama bilhassiyesidir(özel özelliğidir), gayettir hunnaka faydada her vakitte. Aynı şekilde kurdun ak dışkısını yalamak hunnaka faydada gayettir. Vaciptir safravi hunnakta soğutma en kuvvetli olmak zira safra sıcaktır. Ve balgamide en zayıf olmak zira balgam soğuktur. Ve nemlendirme ve yumuşatma sevdavide en çok olmak zira sevda kurudur. Eğer sual olunursa balgam soğuk olduğu için balgamide soğutma en zayıf olmak değil hiç olmamak gerek idi; biz deriz: Bu hastalık solunuma mahal olduğu için enfeksiyondan-ufunetten hali değildir. Pes soğutmadan da azıcık lazımdır. Vaciptir tüm kullanılanlar gerek içmek ile gerek gargara ile olsun hepsi, ılık ola. Ve iki ayaklarını ve ayalarını ovmak ve kuru hacamat şişesi komak ense üzerine solunuma ve yutmaya yardımcı olur maddeleri çektiği için. Yani enseden kuru şişe çekmek hususen ikinci omurgadan faydalıdır. Bil ki hunnaka faydalı olan tecrübelerdendir bir miktar mercimek ki yıkanmış olmaya ve bir miktar nar kabı ve cüzice şap ve bir miktar kızıl gül bu cümleyi sirke ile kaynatıp gargara ederler ama gül sonra konula ki naziktir ta eriyip mahvolmaya.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Hunnak ilaçları bahsinde: karnıyarık jeli ile nemlendirme ve nefesi kolaylaştırma yapılır, veya ayva çekirdeği jeli ile olgunlaştırıp/pişirsin diye
[Şerh-i Mûcez Fi't-Tıbb]
Bademcik iltihabında turunç kabuğu yağı kullanılır.
[Neşati Yagı]
Hunnak alameti eğer kandan olursa boğazda şiş olup nefes almamaktır veya zahmetle almak ve nesne yutamamamak veya zahmetle yutmaktır. Alameti dil kızıl olup ağrı katı olup damarları dolu olup çekilmektir. Eğer safradan olur alameti sancıması ve dil sarı olmak ve ağız tadı acı olmaktır. Eğer balgamdan olursa alameti ağzı tuzlu veya tatsız olmaktır ve az susamak ve ağzı az ağrımaktır. İlacı budur ki evvel belirince tezcek baş damarından kan alalar, mercimek kaynatıp dut şarabıyla gül suyunu katıp evvel günde ve ikinci günde gargara eyleyeler, iki üç gün gıda vermeyeler, menekşe şarabı ve erik şarabı veya dut şarabıyla ve nilüfer şarabı ayva çekirdeği jeli ile veya arpa suyu veya menekşe şarabı ve tatlı badem yağıyla içireler, susayacak sığırdili suyunu içireler. Hangi hılt galip ise ishal eyleyeler. Helilecler ve ekşi nesneler olmaya. Üç günden sonra kepeğin bulamacını badem yağıyla şeker içireler. Birkaç günden sonra ki iştahı gelince yemek yemek kolay ola badem yağıyla ıspanak veya erişte veya kabak yalancı yemeğini rafadan yumurta vereler. Eğer enseden çizmeden kuru hacamat şişesiyle çekerlerse yutmak kolay ola. Eğer şiş içeriden deşilirse cüllabla gül yağıyla gargara edeler. Hunnakta tabiatı kabız olmaya komamak gerek belki fitille yumuşatıcı lavman veya orta lavmanla daima yumuşatma eylemek. Boğazda taş olmak ilacı dahi hunnak ilacı gibidir.
[Mebahis-i Emraz]
Şimdi bir adam dut yaprağını kaynatıp gargara etseler boğazında olan şeyi defede. Eğer tatlı badem yağını boğazı ağrıyan adam yemek ile yedirseler yahut şerbetle içirseler ziyade faydalıdır. Ve eğer hindibayı dahi bir miktar bal ile koşup damağa sürseler şişini defede. Hunnak olan adam bir parça zifti balla beraber yalarsa faydalıdır. Ve eğer bir parça şap ile bir parça tuzu ezip damağı şişene vursalar faydalıdır. Ve eğer fitili balla gargara eyleseler hunnak ki soğuktan hasıl olmuş ola fayda ede. Ve eğer hunnak olan adamın kanı galip ise dil altından kan alıp ve baldırdan hacamat edeler. Ve dahi boğazı şiş olan adam bir miktar ekşi nar kabuğunu muhkem ezip ve elekten geçirip daha sonra bir miktar sarp sirke ile muhkem kaynatıp ve o nar ile bir dane küçük hindistan cevizi ve dahi sirke ile beraber bulanmış edip daha sonra o adamın başına ve ayaklarına vursun bir saat içinde Allah'ın izniyle şifa bula. Eğer bu illet balgamdan peyda olduysa alameti odur ki ağzı tuzlu gibi olup tez tez susayıp ve dahi az az ağrımaktır. Şimdi ilacı dahi budur ki baş damarından tezce kan alıp daha sonra bir miktar mercimeği kaynatıp bir miktar gülsuyu ve bir miktar dut şarabı katıp yine o gün ve ikinci gün gargara ettirip ve iki üç gün gıda vermeyip heman bir miktar menekşe şarabı yahut erik şarabını verip ve menekşe yağını ve tatlı badem yağını içireler. Ve eğer susarsa şeker ile sığırdili suyunu verip vakti hıltı galip ise ishal edip ve ekşi şeylerden sakınalar ve üç günden sonra bir miktar kepek bulamacını badem yağıyla ve şeker ile karışık edip içireler ve daha sonra yarım yumurta verip yedireler, ama kan almadan ise enseden kuru hacamat edip şişe ile çekip yarmak gerek, bu dahi faydalıdır. Velakin şiş içeriden deşilirse ona dahi cüllab ile ve gül yağıyla gargara ettireler ve dahi bu hastalıkta olan adam tabiatin kabz üzere olmaya koyup belki fitil ile yahut yumuşatıcı lavman ile yahut orta ile daima yumuşatma üzere tutmak lazımdır ve her ne kim içmek iktiza edinirse cümle gargara ile kıla ve hem sıcak ola, Allah'ın izniyle halas ola. Ve dahi boğaza diş olmasının ilacı budur, ona göre edip ve bu tedaviyi ede, gaflet eylemeye. Ve eğer bir adamın boğazı düşüp yahut küçük dil olsa bir miktar nişastayı sirke ile bir miktar kaynatıp daha sonra bir parça üstüpüsünün üzerine yakıp ve bir dane cevzi sıcak edip üzerine ekip sıcakla alnından yukarı tepesine varınca vurup iki üç gün durduktan sonra gidereler faydalıdır. Eğer bir adamın boğazı ağrıyıp şiş olsa bunun ilacı budur ki hatminin ağacını ufacık doğrayıp ve bir çömlek içine koyup ve üzerine birkaç dane mercimek koyup muhkem kaynatıp daha sonra indirip süzeler ve o sudan birer kaşık alıp üç kez boğazına gargara etseler Allah'ın izniyle şifa bula, ziyade tecrübe edilmiştir. Ve dahi boğaz ağrısı çok olan bir miktar mercimeği pişirip sıcakla tekrar tekrar gargara eyleseler ziyade faydalıdır. Ve eğer boğaza diş inse yahut hunnak zahmetine müptela olsa üç dane ekşi nar göbeğini beş dane mazı ve bir dane hindistan cevizi ve bir parça Eflak tuzunu cümle başka başka dövüp ve bir parça üstüpüyü yahut üstüpü bezini bir miktar bezir yağının içinde kaynatıp sıkalar devaları o üstüpünün üzerine ekip ve üzerine ve daha sonra bu dövülmüş küçük hindistan cevizini dahi ekip daha sonra kaplayalar, bir gün kadar dura, Allah'ın izniyle şifa bulup halas ola, tecrübe edilmiştir. Ve boğazı düşene bir dane küçük hindistan cevizi dövüp ve bir iki yumurta sarısıyla karışık edip sıcakla tepesine vursalar halas ede. Ve eğer koz kadar ladeni bir kaşık zeytinyağıyla eritip sıcakla başına yakı etseler, Allah'ın izniyle şifa bula. ... Bir miktar karabiberi dövüp balla karıştırıp beynine sürseler hunnaka faydalıdır.
[Hukemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]
Uşak(Cynomorium coccineum reçinesi): Eğer bir miskal içseler yoğun kıvamlı balgamı ishal ede. Ve dahi içten akan sarı suya fayda ede. Ve içindeki namazbozan kurtunu kurutup öldüre çıkara. Gayet fethede. Hatta damarların ağzını aça. Kan dahi akıtır. Evet böbreğe ziyan eyler. Düzelticisi zufa otudur ve içte olan yelleri dağıtır. Ve balgamdan olan hunnakı giderir. Ve düşüt çocuğu çıkarır. Ve kara sevdayı ishal eder. Eğer sirkeyle çözseler/eritseler(hal etseler) balgami katı şişliklere vursalar çöze/erite. Ve suyla çözüp/eritip gargara etseler beyinden balgamı indirir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Soğan suyu bal ile hunnakı meneder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Katran: Ve bunun tütünü zeytinyağı tütününe benzer ve eğer hunnaka ve boğaz şişleri çeşitlerine buhur eyleseler ve boğaza sürseler defeder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Ama balgamdan olan hunnakın alameti odur ki ağzından çok sular akar ola ve ağrısı az ola. İlacı odur ki bal şerbeti ile hardalı karıştırıp gargara ettireler ve sonra lavman edeler ve bu pişmiş ile tabiatı yumuşatıcı edeler. Yolu budur sarı helile ve kara helile ve kuru üzüm ve bal ve hıyarşenber her birinden beraber muhkem pişirip şeker ile hastaya vereler ve dahi misk macunu ve padişah otu devası ve Galenos devası ve bu zikrolunan devalar dahi söz konusu hunnaka gayet uygundur ve ağız ağrısına ve ağız yarasına bu dahi ziyade uygundur gaflet etmeyeler. Tuzu muhkem ezip bal ile karıştırıp ağza süreler ziyade tecrübe edilmiştir. Veyahut sinirliotu muhkem ezip sıkıp suyunu alıp ağza gargara ettireler bu dahi ziyade faydalı ve tecrübe edilmiştir. Ve hünnap yaprağını muhkem ezip bal ile karıştırıp ağza süreler ziyade faydalıdır ve tecrübe edilmiştir teala.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Eğer hindibayı damağı şiş adam balla karıştırıp dürtseler gidere. Hıyarşenber yolunu yaş kişniş suyundan ezseler ve biraz hatmi jeliyle hunnaka faydalıdır. Tatlı badem yağını boğazı ağrıyan kişiye yedirseler veya içirseler fayda ede. Ve hem hunnakı olan kişi diğer şaraba ve gıdasını kurumuş birle fırında pişmiş ekmek veyahut suda pişmiş ola kalan gıdadan ayrı sakına yemeye. Zifti balla yeseler hunnaka fayda ede. Zufayı pişmiş incirle hunnaka yakı etseler fayda ede. Ve eğer çene ve damak şişmesine bir cüz tuz ve bir cüz şap dövseler gayet faydalıdır. Ve eğer çörekotunu çok yeseler hunnak eyler, çok yemeyeler. Sedef otu püsü boğazda olan sıracaları giderir, ne zaman bir dank buruna damlatsalar. Ve eğer balı boğaza gargara etseler soğuktan olan şişi giderir ve hem hunnak ki soğuktan olmuş ola giderir. Ve hem balı gargara etseler çenelerde olan çıbana irini eritir ve etini pekiştirir. Eğer turpu pişirip sirkencübin ile sıcakla gargara etseler hunnakı gidere. Ve eğer biberi balla beyne dürtseler hunnaka fayda eder. Ve eğer karga düveliğini sığır ödüyle bala karıştırıp adamın beynine dürtseler hunnakı gidere. Şeker kamışı boğaz tutulmasına iyidir ve tatlı badem boğazı yumuşatır ve hem yağı dahi boğazın iriliğini giderir. Tuza zeytinyağı ve şeker ve bal katıp beyne dürtseler hunnaka faydalıdır. Ve eğer mumiyayı bir kırat ezseler tavuk suyunda veya mercimek suyundan boğaz ağrısına faydalı ola ve hem mumiyayı bir kırat sirkencübin ile içe hunnaka fayda ede. Turunç ekşisi boğaz ağrısına ziyan eder. Tavuk yumurtası rafadan ola boğaza iyi fayda eder. Tatlı kavun gırtlak şişliklerine ve dahi gırtlağa ve yemek borusuna fayda eder ve çam fıstığı, nar çiçeği yemişi boğazın iriliğini giderir. Şeytantersini eğer suyuyla ezip içseler derhal boğazı saf ede. Işgın pekmezi, ravent dibi fayda eder boğaz ağrısına ve dahi hunnaka ve dahi şişlikler ki boğazda ola fayda ede. Tatlı boğaza faydalıdır, yumuşatır ve cila verir. Ekşi nar boğazı arı kılar. Zencefil rutubet ki boğazda var ve boğaz etrafında vardır ona cila verir. Sebestan boğazı yumuşatır dümdüz eder. Acı yağ boğaz iriliğine fayda eder. Haşhaş şarabı boğaza inen nezlelere fayda eder. Üzüm şarabı boğaz ağrısına ve boğaz şişine fayda eder. Susam yağı boğaz kuruluğuna fayda eder. Şalgam boğazı yumuşatır. Mercimek hunnaka fayda eder, ne zaman suyuyla gargara etseler. Tatlı badem ağacının püsü boğaz ağrısına fayda eder ne zaman suyuyla. Şeker kamışı boğaz iriliğine fayda eder. Pelit yaprağını yığan kudret helvası boğaz kuruluğuna ve boğazda olan şişliklere fayda eder. Mürsafi faydalıdır boğaz tahrişine. Hurma şarabı hunnaka ziyan eder. Naneyi çok yemek boğazı gıcıklar. Çadır uşağını sirkeyle pişirseler ta ki merhem gibi ola boğaza gece gece yakı etseler faydalı ola. Güvercin dışkısını yakı etseler faydalı ola. Ak inek dışkısını balla yoğursalar boğaza yakı etseler faydalı ola. Sığırdilinin balla veya suyuyla kaynatıp suyunu içseler boğaz kuruluğunu gidere. Isırgan dikeni ki eğer boğaz ağrısını ki kurt ola onun yaprağını dövseler suyunu alıp sıcakla gargara etseler fayda ede. İt üzümü ki iki türlüdür birisi devaya girer biri girmez, o ki girer o dahi muhataradır benek eder, o ki girmez muhataradır adam öldürür ve bu on daneden yukarı yutulamaz, bunun suyunu sıkınca suyu boğaz ağrısına fayda eder gargara edince. Demir dikeni suyunu içseler boğaz ağrısına fayda eder. Rezene boğazda olan soğukları giderir suyunu içince. Sinirliot o sıcaktan olan ağrısını giderir ve şişi giderir ne zaman suyunu gargara etseler. Sabırı iki dirhem içseler boğazdan kan gelmeyi meneder. Keten tohumu, papatya başı ve sarı yonca, hunnakı dışarıdan olan kişiye bunları devşirip dövseler yumuşak suyla pişirip yakı etseler birkaç gün ta ki dışarı akıta. Meyan pekmezini münasip edviyelerle gargara etseler hunnak ağrısını derhal sakin ede çok tecrübe olunmuştur. Eğer kan galip olursa dil altındaki damarlardan kan ve baldırdan hacamat edeler ve nar yalama ilacını bir gargara ede.
[Kitab-ı Tıbb]