İnebü's-Sa'leb (Dilkü Üzümi / İt Üzümi / Kâkünec)
Tilki üzümü ki Farsça adı engur-ı rubah ve Arapça inebü's-sa'lebtir. Soğuktur, kurudur ve o iki türlüdür, biri uyuşturucudur(muhaddirdir) ve afyon sersemliği(bengi) eder ve birisi öldürücüdür(kattaldir) öldürür. O ki afyon sersemliği eyler, uyku getirir, on taneden fazla yerlerse ziyan eder ve suyundan içseler veya birkaç kez gargara eyleseler boğaz ağrısını giderir. Ve eğer kasni suyunu yahut rezene suyunu katıp içseler boğaz ağrısını giderir veya ziyanını engeller. Eğer onu kaynatalar köpüğünü(kefini) alalar, yirmi dirhem suyundan içseler ödem/şişkinlik hastalıklarını(istiskayı) giderir. Ve o kişiye ki midesinde şişlik vardır, içireler, menfaati vardır. Ve o ki öldürücüdür onu yemeyeler, onu yakılara harç edeler. Sıcaktan olmuş şişliklere onu isfidac ile gül yağıyla karıştıralar, üzerine vuralar şişliğini gidere. Ve eğer ondan bir kimse yemiş olsa ki ziyan eyleye, düzeltmesi kusmak ile ve yoğurt yemek ile ve anason ve badem yağı ve kilo aldıran(semiz) tavuk çorbasını içmek ile ola.
[Edviye-i Müfrede]

Eğer it üzümünü boynuna taksa, sarılığa(yerakana) faydalıdır ve hem götüren kimseye it ürmeye. Eğer it üzümünü siğil üzerine sürtseler yani her bir siğile birer tane it üzümü suyunu sürtseler bir gün bir gecede gidere, eğer gitmezse üç güne değin ede, gidere.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]


Ve eğer it üzümü yaprağını pişirip gözde olan it dirseğine vursalar faydalıdır. ...Eğer it üzümünün her bir danesini bir siğil üzerine sıkıp suyunu sürseler bir gün bir gece durdukta defola, ama eğer gitmezse üç güne dek gene süreler, illa gide, defola.
[Hukemayi Tertibi Mualice]


Mahiyeti Hakkında: Malum devadır. Seçimi Hakkında: Onun çeşitleri beştir ve kullanılan yeşil yapraklı ve sarı yemişli olanlardır. Tabiatı Hakkında: Birinci derecede soğuk ve ikinci derecede kurudur ve onun uyuşturucu(muhaddir) olan sınıfı üçüncü derecede soğuk ve kurudur. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Onun bostanisinde büzücü/tutucu soğukluk(berd-i mukabbıd) vardır. Ve bir cinsi dahi uyuşturucu(muhaddir) ve uyutucudur(münevvimdir), huylarında afyona benzer lakin afyondan kuvvette zayıftır. Ve bir cinsi dahi öldürücüdür(katildir). Şişlikler ve Çıbanlar Hakkında: Dışta ve içte hasıl olan akut şişliklere(evram-ı haddeye) tümden iyi yakı olur. İçteki akut şişlikler için it üzümü(inebü's-sa'leb) suyu içilir. Ve onun suyu isfidac ve gül yağı(dühn-i verd) ile yılancık ve uçuğa yakı kılınır. Ve kökünün kabuğunun(lihasının) şiddetli kurutuculuğu(tecfifi) vardır. Baş Organları Hakkında: İt üzümü çeşitlerinden uyuşturucu cinsinden on iki daneden fazla içilse delilik(cünun) iras eder(getirir). Ve it üzümü suyu ile gargara dil şişliklerine faydalı olur. Ve köklerinin kabuğundan bir miskal şarap ile içilse uyku getirir. Ve it üzümü yumuşak dövülüp baş ağrısı çekenin başına yakı olunsa faydalı olur ve kulak dibinde olan şişlikleri, beyin zarları(hucub-ı dimağ) şişliklerini çözer/eritir(tahlil eder) ve damla damla damlatmak(katuran) kulak ağrısına faydalı olur. Göz Organları Hakkında: Patlamış/yarılmış göz pınarı şişliğini(garbı) sağaltır. Ve tüm çeşitlerinin özsuyu hatta uyutucu olan sınıfının özsuyu ile göze sürme çekilse görmeyi(basarı) keskinleştirir. Boşaltım Organları Hakkında: Onun çeşitlerinden uyuşturucu olan cinsin tohumu sidiği söktürür(idrar eder) ve böbreği(külyeyi) ve mesaneyi söktürme(idrar) hasebiyle temizler. Ve tüm çeşitlerinin hangisi ile vajinal fitil/lavman olunsa(ihtimal olunsa) adet kanının kanamasını keser. Soğutuculardandır, rüyalanmayı(ihtilamı) engeller. Zehirler Hakkında: İt üzümü çeşitlerinden güvey feneri(kakünec) ve bostani ve uyuşturucu olan cinslerinden başka bir cins vardır ki ondan dört miskal yiyen kimseyi o cins it üzümü öldürür(katl eder). Ve dört miskalden noksan yiyese delilik getirir. Ve o öldürücü(kattal) çeşitten it üzümü faydalarından yakı yapmaktan(tadmidden) başka bir fayda yoktur ve onu almaktan/yutmaktan hasıl olan afetlerden akıl bozulması(tagayyürü) ve derin uykudan/koma halinden(sübattan) başka diğer zararlı arazların zararı bal suyu(ma-ı asel) içirilmekle düzeltilir, zira bal suyu o hastalıklara şifa olur. [İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Sülsan: Tilki üzümüdür. İhtiyarat'ın sözü tulidun derler. Kanad dahi derler ki inebüʼs-sa'leb diye ayın babında zikrolunur. Habbüʼl-kınna: Tilki üzümü. Rıbrık: İt üzümüdür(İnebü’s-sa'lebtir). Ayın babında zikrolunur. Ruba: İt üzümüdür. Ayın babında zikrolunur. Tulidun: İt üzümüdür. İt Üzümü(İnebü’s-sa'leb): Türkçede it üzümü, tilki üzümü; Latincede abukanise, solanum; Frenkçede murliye. İt üzümü yedi çeşittir ve güvey feneri(kakünec) dahi bu çeşittir derler ve bir çeşidi vardır uyutucudur(münevvimdir) ve bir çeşidi vardır uyuşturucudur(muhaddirdir), afyona yakın hali vardır. Hatta tabipler bir çeşidi dahi vardır öldürücüdür(katildir), o çeşitleri yemek olmaz, hemen yakılara kullanırlar derler. Bazı rivayette adam otu(yebruh) dahi bu çeşittendir derler. Cümlesi resimli kitapta gösterilmiştir, nazar oluna. Geldik maksadımız olan it üzümü ki inebü’s-sa'leb demiştik, iyisi yeşil ve taze olmaktır. Tabiatı İhtiyarat'ın sözü üzere birinci derecede soğuk. Bazıları ikincide demişler, bazıları sıcak ve yaş demişler, ama Masercuye'nin sözü üzere ikinci derecede soğuk ve kurudur. Sıcak şişliklerin sonuna bundan yakı olunsa uygundur ve isfidac ve gül yağıyla uçuk(nemle) ve yılancık(humre) üzerine süreler ve dil şişliklerine dahi ağızda gargara gibi etseler uygundur ve eğer yumuşak dövüp ve mideye vursalar iltihabını giderir ve tuz ile dövüp kulak tozları şişliklerine vursalar fayda eder ve gül yağıyla oğlancıklar başına vurup ve her saat değiştirseler beyinlerinde olan şişliklerine faydalıdır ve su ile ezip kulağa damlatsalar ağrısını giderir ve kökünün bir miskalini şarapla içseler uyku getirir. Eğer kadınlar (vajinal fitil) gibi önünde götürseler rahim yaşlarını keser. Eğer suyunun yirmi dirhem miktarını şeker ile içseler içindeki veremlere ve ödem/şişkinlik hastalıklarına(istiskaya) faydalıdır ve yirmi dört dirhemini yaban hindibası(kasni) marulu ve rezene suyuyla karıştırıp içseler ciğer ve dalak şişliklerine fayda verir ve makat şişliklerine fayda eder ve hülasa bunun suyunu içseler mideye dahi yakı eyleseler susuzluğu sakin eder ve sarılığa(yerakana) fayda eder ve bunun suyunu isfidac ile ateş yanığına ve çıbanlı çiçeğe vursalar fayda eder ve dövüp kanser(seretan) misilli şişliklere dahi vursalar faydalıdır. Ve bir türlüsü dahi olur. Yaprağı ayva yaprağına benzer. Bunun dahi kızılca yemişleri olup ama kılıf içinde olur, rengi safrana benzer. Ekseri taşlı yerlerde biter. Eğer kökünün kabuğundan nice gün bir dirhem içseler sidiği yürüte. Eğer bal şerbetiyle(maü’l-karatin'le) içseler dahi geri bu faydayı eder. Eğer pişirip suyunu ağızda tutsalar ağrısını giderir ve eğer suyunu bal ile göze sürme eyleseler gözü keskin(tiz) eder. Ve bir türlüsü dahi olur, yaprağı su teresi yaprağına benzer, uçlarında zeytinden büyücek yemişi olur, kökü uzun ve yoğun olur. Dağlarda ve çınarlar arasında biter. Eğer çıbanlara vursalar gayet fayda eder. Eğer kökünden bir dirhem şarapla içseler türlü türlü hayal gösterir. İki dirhem içseler üç gün sarhoş eder ve dört dirhem içseler delilik(cünun) arız olur, rengi bozulur(mütegayyir olur) ve damağı kurutur ve hıçkırık ve kan kusturur. Ve diğer çeşidi dahi, hülasa bu iki çeşitten başkasının tüm tehlikesi(hatarı) vardır. Hataen yeseler bal suyunu çok içeler ve kusalar ve ondan sonra taze süt ile anason ve bal ile tavuk göğsü ve acı badem yiyeler, kurtula. Yukarıda yazılan iki çeşidinin fazla kullanılması İshak'ın sözü üzere mesaneye zarar eder, ancak bal düzeltir. Takvim sahibinin sözü üzere aklı bozar, ancak bal düzeltir. Galenos'un sözü üzere mesaneye zarar eder, ancak bal düzeltir. Galenos'un sözü üzere bunun yaprağını dövüp sirke ile karıştırıp kanlı ishale(zahir ishaline) vursalar faydalıdır. Bunun bedeli Muhammed Temimi'nin sözü üzere kendi kadar tavşan kulağı(asa’r-ra'i) özsuyudur. İhtiyarat'ın sözü üzere madımak(batbat) bedeldir. Takvim sahibinin sözü üzere hayyü’l-alem bedeldir.
Fena: İt üzümüdür ve tilki üzümü dahi derler. İnebü’s-sa'leb diye ayın babında zikrolundu. Lema: İt üzümüdür. İnebü’s-sa'leb diye ayın babında zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]



İt üzümü yedi çeşittir. Maksadımız olan it üzümüdür, iyisi yeşil olup ve taze olmaktır. Tabiatı İhtiyarat'ın sözü üzere birinci derecede soğuk, bazıları ikincide demişler. Sıcak şişliklere yakı olunsa uygundur ve isfidac ve gül yağıyla uçuğa ve yılancığa faydalıdır ve su ile ezip kulağa damlatsalar ağrısını giderir ve rezene suyuyla karıştırıp içseler ciğer ve dalak şişliklerine fayda verir ve hülasa bunun suyundan içseler ve mideye dahi yakı eyleseler susuzluğu sakin eder ve sarılığa fayda eder ve yemişini şöyle yeseler rüyalanmayı(ihtilamı) keser ve bunun bir türlüsü dahi olur, ona güvey feneri(kakünec) derler, kaf babında zikrolunur. [Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]


İt Üzümü(İnebü’s-sa'leb): Tilki üzümü demektir. Malum nebattır. Bostanisi ve yabanisi olur. Bostanisine bazı Arap taifesi fena derler. Mağrip vilayetinde inebü'z-zi'b yani kurt üzümü demekle malumdur. İki sınıftır: Bir sınıfı erkek ve bir sınıfı dişidir. Erkeği güvey feneri(kakünec) dedikleridir. Mağrip diyarında güvey fenerine(kakünece) habbü’l-lehv yani eğlence danesi derler. Dişi olan sınıfı it üzümü dedikleri odur. İt üzümü diye ıtlak etseler murat dişisi olur başka olmaz. Yabanisi dahi iki türlüdür: Birisi dağlarda olur ve birisi dahi düz ve sahil yerlerde olur. Dağlarda olanı erkeğidir ki Mağrip diyarında aliye demekle malum olan güvey feneridir. Bunu evlerde dahi ekip bitirirler. Bu güvey feneri bostani olan güvey fenerinden daha küçüktür ve daha katıdır ve faydası ziyadedir. Düz yerlerde olanı dahi iki türlüdür: Bir kısmı soğuktur, güvey feneri tabiatı üzere soğutmada üçüncü dereceye erişir. Yaprağı ayva ve elma yaprağı gibidir, bir miktar toprak renkliliği ve tüylülüğü vardır, baldırında ele yapışır yapışkanlığı(yelmeşikliği) vardır, çiçeği kan gibi kızıldır, nebatı büyüktür, çalımsıdır(zümnüşidir), sarı kılıflar içinde yemişi vardır ve kalın kızıl kökü vardır, taşlı yerlerde biter. Bu kısma uyutucu(münevvim) derler. İkinci kısmına delirtici(mücennin) yani divane edici derler. Bu kısmın keyfiyeti soğukluğu kuvvetlidir ve bunun nebatının yaprakları roka(circir) nebatının yaprakları gibidir lakin büyücektir, enginar(harşef) yani kenger dedikleri nebat yaprağına benzerdir, dikenleri yoktur ve budakları çoktur, on ve on iki olur. Bir kökten çıkarlar, kökü arşın kadar uzar. Budakları uçlarında zeytine benzer başları olur. Çınar yemişi gibi üstü tüylüdür, zeytinden büyücek ve yassıraktır. İçinden siyah çiçeği açılır. Çiçekten sonra üzüm salkımına benzer nesneler içinde on tane veyahut on iki yuvarlak(değirmi) daneleri olur. Daneleri siyah ve gevşektir, ökse otu(dıbk) danesine benzerdir. Kökü beyaz ve kalın ve içi boştur. Uzunluğu arşın kadar olur. Dağ gibi yerlerde ve yeller esip savurduğu yerlerde ve çınarlı yerlerde biter. Ama hakikatte it üzümü ve güvey feneri dedikleri çalımsı büyük nebattır ki ağaç demeye yaklaşır ve çok budakları vardır, rengi siyaha meyillidir. Fesleğen(bazeruc) yaprağından yassırak yaprağı vardır. Yemişi kızıla meyilli sarıdır. Güvey feneri yaprağı dahi buna benzerdir lakin yassırak ve büyücektir ve siyahlığı ziyadedir. Budakları bitip nihayet buldukta yere eğilir ve yemişi yuvarlak kılıflar içinde insan mesanesine(kavuğuna) benzer kızıl ve üstü düzdür. İkisinin dahi çiçeği azıcık kızıla meyilli beyazdır. İkisinin dahi tabiatları ikinci derecede soğuk ve kurudur. Bir miktar hararetten dahi hali değillerdir. Nebatından yeseler zarar etmeye. Maddeleri engelleyip soğutmaya ve tutmaya(kabza) muhtaç olan hastalıklarda cismini ve cisminin sıkıntısını kullansalar caizdir, fayda eder. Eğer arpa kavutu ile karıştırıp yılancık ve uçuk dedikleri safravi şişliklere yakı etseler fayda edip uygun ola. Eğer ince dövüp ağrısı olan başa ve akar makulesi olan göz pınarı şişliğine(azba) yakı etseler fayda edip iyi eyleye. Göz pınarı şişliği(Azb) defalarca beyan olunmuştur. Ziyade harareti olan mideye fayda eder. Eğer dövüp ve tuz ile karıştırıp kulaklar ardında olan şişliklere yakı etseler indirip gidere. Eğer suyunu kurşundan olan isfidac ile ve mürdeseng ile ve gül yağı ile karıştırıp yılancık ve uçuk dedikleri şişliklere vursalar fayda eyleye. Eğer ekmek ile karıştırıp patlamış göz pınarı şişliğine(azb-ı münfecire) yani akar makulesi olan göz şişliğine vursalar iyi ede. Eğer gül yağıyla karıştırıp oğlancıkların beyinleri şişliğine koysalar birkaç kere koyup değiştirseler ziyade fayda eyleye. Gah olur gözden akan rutubetler için ettikleri göz fitillerini(şiyafları) su ile ve yumurta ile yani beyazı ile ıslatmayıp onlar yerine bunun suyu ile ıslatırlar. Eğer suyundan sıcaktan ağrısı olan kulak içine damlatsalar ağrısına fayda eyleye. Eğer kadın yün parçasına bulayıp götürünse (vajinal fitil) rahim içinden eskiden akan rutubetleri tutup kese. Eğer suyunu sıkıp dört vukiyye miktarını şeker ile içseler içeride olan uzuv mesela ciğer ve mide ve diğerde olan şişlikleri çözüp/eritip(tahlil edip) indire. Eğer rezene ve yaban hindibası(hindiba) ve küşut dedikleri nebat suları ile karıştırıp karışık olmuşundan iki vukiyye miktarı tümden içeride olan hastalıklara faydalıdır ve içeride olan yaramaz hıltları çözücü/eriticidir(tahlil edicidir) ve bedene sarı su henüz zahir olsa ona faydalıdır. Ama vaciptir ki şişlikler henüz zahir olmuşken üzerine sürmeyeler. Zira şişlikler henüz başlangıçta iken kuvvet verip yoğun kıvamlı/kalın(galiz) eder nesnelere muhtaçtır ve bunun suyunda inceltici(latif) edicilik vardır. Pes lazımdır ki şişliklerin ahirinde ve nihayet bulduklarında süreler. Şişlikler başlangıçta sinirli ot(lisanü’l-hamel) ve tavşan kulağı(asa’r-ra'i) dedikleri nebatlar sularını süreler. Eğer suyu ile (lavman) etseler fayda edip bedeni soğuta ve deliliği gidere. Tutup sıkması ile gah olur karnı yürütür. Ondan içmekle ve onunla yakı etmekle susuzluğu sakin eder. Eğer suyunu isfidac suyu ile karıştırıp ateş yanığı üzerine ve irinli çiçek üzerine sürseler fayda edip kuruta. Eğer muhkem ezip yok oldukta deşilmiş büyük sevdavi çıban üzerine koysalar sakin eyleye. Eğer nice kere böyle etseler büsbütün giderip yarası dağılmaya mani ola. İt üzümünü yemek rüyalanmayı(ihtilamı) yani düş azmayı gidere. Ama güvey feneri yaprağı yenmez, belki bu dahi evvelki gibi kullanılır. Danesi sidiği söktürür ve mesaneyi pak eder ve mesanede olan çıbanları ve yaraları iyi edip fayda eder ve ciğer halini düzeltir ve böbreklerde olan çıbanlara ve kirlere ve sıcaktan olan şişliklere ziyade faydalıdır, panzehir(bad-ı zehr) mertebesindedir. Eğer bal veyahut incir şerbetiyle içseler nefes darlığına ve güç ile nefes almasına ve tez tez nefes almak hastalığına fayda eder. Eğer danesinden her gün miskal miktarı yutsalar sarılığa(yerakana) şifa ola. Sarılık defalarca beyan olunmuştur. Kadın her gün yedi danesini yutsa yüklü olmaya, ama uyutucu(münevvim) dedikleri it üzümü afyondan aşağıdır. Eğer miskal miktarını içseler uyku getire, miskalden ziyadesi bayıltıp(bi-hud edip) uyuta. Bu dahi sidiği söktürür(idrar eder). Eğer danesinden olan iki veyahut dahi ziyade içseler karışıklık(ihtilal) verip delilik(divanelik) vere ama delirtici(mücennin) yani divane eder makulesi olandan bedene ilaç için kullanılmaz. Miskal miktarını içseler ziyade sarhoş eder. İki dirhem ve dahi ziyade dört dirhem veyahut ziyadesi öldürür(katl eder). Uyutucu ve divane edicilerin panzehri yani zararlarını defetmesi budur ki bal suyuna anason katıp içeler ve onunla kusalar ve rezene çiğneyeler ve rezene posasını(sıkıntısını) veyahut pişmiş suyu şeker ile içeler.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]