Laden (Labdanum)
Kastedilen bitkiler Cistaceae (Ladengiller) familyasından Cistus creticus veya Cistus ladanifer bitkileridir.
Buradaki "Laden", bu çalının yaprak ve dallarından salgılanan sakızımsı reçine olan Labdanum'dur.

İkinci derecede sıcaktır, birincide kurudur, hafiftir(latiftir), eritici/çözücüdür(muhallildir), olgunlaştırıcı/pişiricidir(munzictir), rahim illetlerine (fitil yapmak ile) fayda eder ve kıl dökülmesini meneder ve bitmesi müşkül olan şol çıbanları bitirir. (Hususa mersin yağı ile.)
[Şerh-i Mücez Fi't-Tıb]

Âzânü’l-kays: Laden otudur. Şeyh Davud sözü üzere eşrâden derler.
Eşrân: Şeyh Davud sözü üzere laden otudur. Âzânü’l-kays derler.
Kasûse: Laden otudur.
Kısûs: Kasurıs dahi derler, çok nevidir. Bu mahalde maksadımız olan laden otudur Türkçede; pamukluk otu Türkçede Türkçede pamukluk otu derler. Çuhadan olan esbabı bununla silerler, süpürge yerine kullanırlar. Ve sade gül gibi çiçeği olur, türlü türlü çiçek verir. Ve laden her yerinden alınmaz ve her birinde olmaz. Gökten çiğ yağar, ondan laden olurlar, keçilerin sakalına dahi bulaşır, sonra cem ederler. Ve otlardan yani bu zikrolunan çalıdan dahi cem ederler. Ve Kıbrıs adasında ve Menteşe ilinde çok olur ve Frenk vilayetinde dahi tarasis dedikleri otun dibinde bulunur imiş. Latin kitaplarında göstermişler ancak velhasıl çok nevidir, siyah ve beyaz ve kızıl olur. Cümlesi acı ve büzücüdür(kabızdır) ama laden aldıkları nevi sıcak ve gayrısı cümle soğuktur. Laden ağacının tabiatı sıcaktır. Bunun zamkı biti öldürür, eğer mürr ile veya şarapla karıştırıp sürseler kılları düşmekten meneder. Eğer akar yaralara koysalar ondurur, eğer kiruti merhemiyle ateş yanığına sürseler ağrısını sakin eder. Ve kulak ağrısına damlatalar, ama muhalif kulağına damlatalar.(not: ağrıyan kulağın tam tersi, örn: ağrı sağda ise sola) Eğer tazesini dalağa yakı eyleseler fayda verir. Ve eğer başta götürseler hayızı yürütür. Ve eğer kökünü şarapla içseler böğ dedikleri örümcek soktuğunun zararını defeder. Bunun beyin sinirlerine ve sair sinirlere dahi zararı vardır, meğer halile reçeli ve badem yağı ıslah eder. Eğer kadınlar bunu tütsü eyleseler hamli meneder, eğer başta götürseler düşüt oğlanı çıkarır.
Lâzen: Ladendir Türkçede; lâdânûm Latincede. Laden dedikleri şey gökten pamukluk çalısına yağar ve birkaç ağaç ve ot üstüne yağar derler. Mesela kaysus nevine ve teke sakalı(lıhyetü’t-teys) nevine ve tarasis otuna yağar derler. Ama Anadolu'da Menteşe ilinde ve Kıbrıs adasında pamukluk çalısına yağar. Ama Latin kitaplarında kaysus otunun usaresini laden ederler demişler. Ve Menteşe ve Kıbrıs ilinde güttükleri keçinin sakalına bulaşıp ondan dahi cem ederler. Ve ekseriya teke sakalı(lıhyetü’t-teys) otuna laden yağar dedikleri galat olmak vardır, zira pamukluk otuna laden yağıp ve keçilerin sakalına o ottan bulaşıp ladeni keçilerin sakalından dahi cem ederler, malumumuzdur. Ama Latin kitaplarında tarasisden ve teke sakalı(lıhyetü’t-teys) otundan dahi laden cem ederler diye yazmışlar. Ladenin alası kumsuz ve sarıya meyyal olup sert ve siyah olmaya. Hamının terbiyesi iki türlüdür: Bir budur ki ham ladeni havanda döverler, badem yağıyla mülayim ederler ve bir nevi azıcık badem yağı katıp ateşte eritip süzerler, saf ve mülayim olur. Bazıları yağı ile eritip ilaç edip yağını alırlar; çökeltisi, toprağı ve taşı kalır yabana atarlar. Rayihası hafif(latif) olan laden alasıdır. Tabiatı evvel derece ahirinde sıcaktır, bazıları ikinci derece ahirinde nemlidir demişler, bazıları soğuk ve tutucudur/büzücüdür(kabızdır) dediler, bazıları kurudur dediler. Bunun cevheri gayet hafiftir(latiftir) ve tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) azdır. Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) rutubetlerin olgunlaştırıcısı/pişiricisidir(munzicidir) ve mutedil müleyyindir(dengeli bir yumuşatıcı). Kıl diplerine kuvvet verir ve bitirir, mersin yağıyla kılları saklar, eğer saçkıran(dâ'ü’s-sa'leb) eğer yılancık(dâ'ü’l-hayye) hastalıklarının kıllarını bitirir. Eğer kadın tütsüsüne otursa ölmüş oğlanı ve sonunu çıkara. Eğer şarapla içseler yüreği tutar, idrarı yürütür ve balgamı temizler. Galenos sözü üzere midede olan yellere faydalıdır ve kötü hazma(sû'ü’l-hazma) dahi muvafıktır. Eğer bal ile içseler mideyi pak eder ve kavi eder. Dioscorides sözü üzere sert sancıya dahi faydalıdır ve yılancık(dâ'ü’l-hayye) ve saçkıran(dâ'ü’s-sa'leb) için iyarc-ı faykara ile içseler gayet faydalıdır. Eğer bir denk bundan ve bir denk ak biber ve bir denk kündüs kökünü ezip buruna üfürseler baş ağrısını(sudâ'ı) giderir. Ve bal ile yeseler karaciğer tıkanıklığını(süddesini) açar. Eğer laden koklasalar nezleye(zükâma) ve taun ve veba eyyamında katı faydalıdır. Ve kıllara sürseler kuvvet verir ve karartır ve kaş kıllarını dahi bitirir. Eğer domuz başlarına(hanâzîre) yakı eyleseler Takvim sahibi sözü üzere eritir/çözer(tahlil eder) ve kulak ağrısını dahi sakin ede ve eski öksürüğü dahi ıslah eder ve meme şişlerine dahi yakı edeler ki eritir/çözer(tahlil eder). Eğer laden içseler yüreği tutar(kabız eder) ama idrarı söktürür ve mide ve karaciğer sertliğini mülayim eder ve kavi eder ve kızdırır, idrar damlamasına(taktîr-i bevle) dahi faydalıdır ve mafsal sertliğine dahi faydalıdır ve yiyici(habîs) yaraların etini bitirir. İbni Baytar sözü üzere kulak ağrısına şarap ve bal karışımıyla(inûmâlîyle) ve gül yağıyla damlatalar. Eğer kadınlar fitil(şâf) gibi götürseler rahim sertliğini gidere. Eğer papatya(bâbûne) veyahut dereotu(torak otu) yağıyla ağrılara vursalar sakin eder. Eğer gül yağıyla oğlancıkların enselerine ve göğüslerine sürseler nezlelerine ve öksürüklerine fayda eder. Eğer birkaç kere alnına sürtseler nezlelere faydalıdır. Ve gevşek/güçsüz(süst) midelere dahi sürteler, muhkem eyleye ve mide gevşekliği/güçsüzlüğü(süstlüğü) olmanın alameti odur ki gönül dönüp(mide bulanıp durur) ve salya akar ama salya az aka ve az susaya. Ve eğer domuzun iç yağıyla makat şişlerine vursalar sakin eder. Eğer gül yağıyla ezip lavman(hukne) eyleseler iç ağrılarına fayda eder. Bunun miktar-ı şerbeti bir buçuk dirhemdir, bazıları bir dirhem derler. Ziyadesi beyni ziyade ısıtır, meğer sandal ve kafur veyahut sandal ve gül suyu ıslah eder. Bazıları bunun alt kısımlara(sefele) zararı vardır, meğer kedi otu(sünbülü’t-tîb) ıslah eder derler. Bunun bedeli akgünlüktür(lebenîdir).
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Laden kızdırıcıdır ve yumuşatıcıdır. Damarların ağzını açar. Eğer şarapla ve mürrle ve mersin yağıyla karıştırıp kıllara sürtseler dökülmesini meneder. Eğer şarapla karıştırıp çıbandan olan izlere vursalar gidere. Eğer şarabı bal karışımıyla(unumali ile) ya gül yağı ile karıştırıp kulağa damlatsalar ağrılarını gidere. Eğer tütsü etseler oğlanın sonunu çıkara. Eğer kadınlar fitil(şâf) gibi önden götürse rahim sertliğini gidere. Eğer eski şarapla içseler içi tutar/büzer(kabz ede). Ve idrarı yürüte. Eğer öksürük otlarına katsalar begayet fayda ede. Eğer papatya yağı ile ya dereotu(torak otu) yağı ile karıştırıp ağrır yerlere sürtseler sakin ede. Eğer gül yağı ile karıştırıp oğlancıkların ensesine ve göğsüne sürtseler nezlelerine fayda ede. Öksürüklerine fayda ede. Eğer yakı edip bir nice gün alına sürtseler nezlelere fayda ede. Eğer gevşek/güçsüz(süst) midelere sürtseler muhkem eder. Gevşek/güçsüz(süst) olmanın alameti de şudur ki gönül döne(mide bulantısı) ve salyası aka ve az susaya. Eğer gül yağı ile ezseler lavman(hukne) etseler iç ağrısına fayda ede tıkanıklıkları(süddeleri) aça.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]




Laden Kıbrıs adasında ve Girit adasında çok olur alası kumsuz ve sarıya meyyal olup sert ve siyah olmaya ve rayihası hafif(latif) ola tabiatı evvel derece ahirinde sıcaktır bazıları ikinci derece ahirinde nemlidir demişler bazıları soğuk ve tutucudur/büzücüdür(kabızdır) dediler bazıları kurudur dediler bunun cevheri gayet hafiftir(latiftir) ve tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) azdır yoğun kıvamlı/kalın(galiz) rutubetlerin olgunlaştırıcısı/pişiricisidir(munzicidir) ve mutedil müleyyindir Galenos sözü midede olan yellere faydalıdır ve kötü hazma dahi muvafıktır eğer bal ile içseler mideyi pak eder ve kavi eder Dioscorides sözü eğer laden koklasalar nezleye ve taun ve veba eyyamında katı faydalıdır ve kıllara sürseler kuvvet verir ve karartır eğer laden içseler yüreği tutar ama idrarı söktürür ve mide ve karaciğer sertliğini mülayim ve kavi eder ve kızdırır idrar damlamasına dahi faydalıdır İbni Baytar sözü eğer gül yağıyla oğlancıklar enselerine ve göğüslerine sürseler nezlelerine ve öksürüklerine fayda eder bunun miktar-ı şerbeti bir buçuk dirhemdir bazıları bir dirhem derler ziyadesi beyni ziyade ısıtır meğer sandal ve gül suyu ıslah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Laden: Maruftur lakin hakikatinde ihtilaf vardır. Bazıları derler kudret helvası(terengübîn) gökten yağdığı gibi laden dahi gökten yağıp öksü dedikleri yapışkan nesne ağacı gibi bir ağaç üzerinde yapraklara yapışmış koyu nesnedir. Pes keçiler o ağaçtan otlarken o koyu nesne yünlerine yapışır. Keçilerden devşirip cem edip sair vilayetlere alıp giderler. Bazıları derler gökten yağmaz belki o ağacın kendisinden hasıl olur. Bazıları dahi derler ki keçilerin uylukları ve göğüsleri aralarına yapışıp kalan tersleridir ki terleri ile karışıp böyle olur ama evvelki söz daha meşhurdur ve daha sahihtir. Zira o yerler halkı o ağaçlar üzerine iri ipleri sürüp geçirip laden o iplere yapışıp ipler üzerinden ladeni cem ederler. İyisi odur ki rayihası keskin ve hoş olup rengi kızıllığa ve yeşilliğe meyyal ola. Ladenden şol ki sıcak vilayetlerden getirilmiş ola o makulesi daha kuvvetli, daha iyi olur. Tabiatı ikinci derece ahirinde sıcaktır. Azıcık kuruluğu ve tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) vardır. Cevheri hafiftir(latiftir), maddeleri olgunlaştırıp/pişirip eritir/çözer(tahlil eder). Olgunlaştırması/pişirmesi eritmesinden/çözmesinden ziyadedir. Yavaşlık ile damarların ağızlarını açıcıdır. Eğer şarap ve Mekke mürrü ve mersin yağı ile karıştırıp kırılıp düşen saçlara sürseler düşürmeyip saçları güzel eyleye. Eğer şarap ile karıştırıp onulmuş çıbanlardan kalan izler üzerine bulaştırıp sürseler güzel eyleye. Eğer gül yağı ile kulak içine damlatsalar ağrılarını gidere. Gah olur oğlan sonu dedikleri deriyi çıkarmak için ve hayızı yürütmek için laden ile tütsü ederler ve ondan fitil edip götürünürler ve rahimde olan katılıkları yumuşatır ve ağrıları sakin etmek için olan devalara girer ve öksürük devalarına ve merhemlere girer. Eğer ondan eski şarap ile içseler karnı tutup ve bir miktar zayıflık üzere idrarı söktüre. Eğer dereotu(torak otu) yağı veyahut papatya yağı ile ezip sair ağrılara vursalar ağrıları sakin eyleye. Eğer gül yağı ile ezip oğlancıkların tepelerine sürseler nezlelerine ve nezleden olan öksürüklerine fayda eyleye. Kezalik onunla beynin önüne yakı etseler nezlelere fayda edip men eyleye. Eğer ondan yakı edip gevşemiş olan mide üzerine vursalar fayda edip muhkem eyleye ve bulanmasını gidere ve gevşemesi sebebi ile ağızdan salya akmasını men eyleye. Eğer domuzun iç yağıyla eritip ezip oturakta olan şişler ve ağrılar üzerine koysalar sakin eyleye. Eğer gül yağı ile ezip eritip bağırsaklar içi sıyrılması ağrısı olan kimseye onunla lavman(hukne) etseler fayda eyleye. Eğer maraz soğuktan olmuş olursa, hususan eğer kar üzerinde oturmaktan olursa ziyade fayda eyleye. Ladenden miktar-ı şerbet yani yemesi caiz olan miktar bir dirhem miktara dektir ama yemesi mideye muvafık değildir, ağırlık ve tasalandırmak peyda eder. Bazıları demişler aşağıya zarar eder. Islahı Rum sümbülü iledir.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]