Zufa (Zûfâ / Çördük)
Zufa otu (Hyssopus officinalis), çoğu hekimin kastettiğine inandığımız aynı ottur ancak bazı hekimlerin kitaplarında (Tezkire isimli kitap) sarı çiçekli ve boğumlu olur gibi farklı tarifler olmakla, birkaç hekimin farklı bitkiyi kastetmiş olması veya tarih içerisinde karıştırılmış olması mümkündür.

İmdi eğer zufayı bir miktar bal ile yeseler insanın karnında olan kurdu düşürür.
[Hükemâyı Tertîb-i Muâlece]

İbn Kütbi der ki kuru zufa bir otun ismidir ki onun dalları yer yüzüne döşenir, onun yaprağı ve dalları vardır, mercanköşk yaprağına ve dallarına benzer ve hoş kokusu vardır ve tadı acıdır, baharın sonunda olgunlaşır. Bitti.
Mahiyeti Hakkında: Bu deva iki kısımdır, bir kısmı dağlıktır(cebelîdir) ve diğer kısmı bostanidir(bahçede yetişendir).
Tabiatı Hakkında: Üçüncü derecede kurudur.
Hassaları Hakkında: Kekik gibi latiftir.
Zinet Hakkında: Zufa içmek rengi güzelleştirir ve yüze sürülse yüzde olan izleri ve lekeleri cila edip giderir.
Şişler ve Çıbanlar Hakkında: Sert ve katı olan şişleri eritir/çözer(tahlîl eder), şarap ile içirilirse.
Baş Organları Hakkında: Kuru zufanın kaynatılmışı sirke ile diş ağrısını sakin eder. Ve incir ile kuru zufa kaynatılsa o kaynatılmışın buharı kulak çınlamasına(deviyy-i üzüne) faydalıdır eğer huni ile veya huni gibi bir nesne ile o buhar kulağa alınıp çekilirse.
Göz Organları Hakkında: Kuru zufa kaynatılıp sonra gözdeki kanlanma(tarfe) üzerine yakı olunur ve göz kapağının içinde olan ölü kana dahi yakı olunur.
Göğüs Organları Hakkında: Göğse ve akciğere faydalıdır. Ve astımdan(rebvden) ve müzmin öksürükten incir ve bal ile kaynatılmışı dahi faydalıdır. Ve sert şişlerden ve zorlukla nefes almaktan faydalıdır. Boğazın içindeki boğaz anjinine(hunnâka) kaynatılmışı ile gargara faydalıdır.
Gıda Organları Hakkında: İncir ve boraks ile kuru zufa dalağa yakı olur ve içilse dahi faydası olur ve ödemden(istiskâdan) dahi faydalıdır.
Boşaltım Organları Hakkında: Balgamı ve kabak çekirdeği dedikleri kurdu ve sair kurtları ishal eder ve kurdumânâ ile ve süsen kökü ile karıştırılsa ishali kavi olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Uşnân-dârû: Kuru zufadır. Kuru zufa(zûfâ-yı huşk) diye zal babında zikrolunur.
Zûfâ-yı yâbis: Türkçe çördük derler ve Hazret-i Davud (a.s.) çoğanı dahi derler. Arapça Kanun sözü üzere uşnân-ı dâvud derler. Boğum boğum olur bir ottur. Mısır zufası dahi derler. Beytülmakdis'te çoktur. Kuru zufa(zûfâ-yı huşk) Farsça. Bu ot bostani ve dağlık olur. Alası Beytülmakdis dağlarından alınandır. Tabiatı üçüncü derece sıcak ve kurudur. Eğer suyla ve incirle pişirseler eski öksürüğe ve akciğer şişine ve astım(rebv) zahmetine ve baştan göğse ve boğaza inen nezlelere fayda eder ve nefes darlığına(zîku'n-nefese) dahi fayda eder ve kurtları ve namazbur kurdunu çıkarır, öldürür. Ama incir ve sedefotu yaprağı ile pişirip içireler ve eğer balla yalama şurubu(lu'ûk) ederlerse dahi bu işi işler. Eğer bunu pişirip suyunu sirkencübin ile içseler ishal eder. Ve dövüp kurdumânâ ve gök süsen köküne karıştırıp yeseler kavi ishal eder. Ve dövüp yeseler içi yumuşatır ve incir ve natronla dalak üzerine yakı eyleseler dalağı yumuşatır. Ve şarapla sıcak şişlere vursalar gayet muvafıktır. Ve kaynar suyla karıştırıp göz altında olan kanlara ve kara bereye yakı eyleseler giderir. Ve incir ile pişirip boğaz anjinine(hunnâka) vursalar giderir. Ve sirke ile ağzı çalkalasalar diş ağrısını sakin eder. Ve kulağa tütsü eyleseler içindeki yelleri eritir/çözer(tahlîl eder). Şarapla birkaç gün içseler ödeme(istiskâya) ve zehirli canavarlar soktuğuna fayda eder. Ve suyla pişirip göze dürtseler göze inen su illetine fayda eder. Bunun kullanım miktarı dört dirhemdir. İshak'ın sözüne göre karaciğere zarar eder, ancak arap zamkı ıslah eder ve hünnap ıslah eder. Bunun bedeli kendi kadar baldırıkara ve yarısı kadar mercanköşktür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]



Zûfâ-i yâbis: Bir ottur ki bir zira'dan eksik olur, Şam ve Kudüs dağlarında olur. Yaprakları bostani kekik yaprağı gibi olur ve budakları kamış gibi boğumludur. Her birisinde bir sarı çiçek vardır. Güneş boğa burcunda oldukta olgunlaşır. O, sıcaktır ikincide yahut birincide ve kurudur üçüncüde yahut birincide. Göğüs ağrısına ve böbreklere ve öksürüğe ve nefes darlığına bir şey ona beraber olmaz. Bilhassa incir ve sedefotu ve bal ve nar suyu ve frenk kimyonu(kerviyâ) ile bağlayalar içmek ile. Eğer onda hararet olsa onunla haşhaş kullanalar. O, yoğun kıvamlı/kalın yelleri ve kurtları ve donmuş olan kanı çıkarır içmek ile ve şişleri eritir/çözer(hall ider) nice olursa ve soğukluğun zararını meneder. O ecilden zimmiler vaftiz suyuna koyarlar. Eğer onun ile kulağı tütsüleseler onda olan yeli ve gayrı şeyleri zail eder ve ödemi(istiskâyı) ve dalağı kezalik zail eder ama karaciğere zararı vardır. Zamk onun ıslah edicisidir. Ve şerbeti: Dört dirheme kadardır. Ve bedeli: Kekik.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Şarâbe'z-zûfâ: Göğüs ağrısına ve öksürüğe ve nezlelere ve nefes darlığına ve mide sertliğine ve tıkanıklıklara faydalıdır. Ve yapılışı: Kuru üzüm üç, hünnap, sebestan, incir, meyan kökü her birinden yirmi; rezene kökü, kereviz, kuru kişniş, kuru zufa her birinden on; ayva çekirdeği, anason, rezene tohumu her birinden beş; kabuğu alınan arpa, acur içi ve hıyar ve kabak ve karpuz ve fıstık ve çam fıstığı, sümbül, izhir, hatmi tohumu ve keten her birinden üç. Cümlesini dövüp pişireler.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Zûfâ-yı yâbis Türkçede çördük derler, boğum boğum olur yaprağı rezene yaprağına benzer. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Eğer su ile ve incir ile pişirseler eski öksürüğe ve akciğer şişine ve astım(rebv) zahmetine ve baştan göğse ve boğaza inen nezlelere fayda eder ve astıma(zîku'n-nefese) dahi fayda eder. Ama incir ve sedefotu yaprağı ile pişirip içireler ve eğer balla yalama şurubu(lu'ûk) ederlerse dahi bu işi işler ve sirke ile ağzı çalkalasalar diş ağrısını sakin eder ve kulağa tütsü eyleseler içindeki yelleri eritir/çözer(tahlîl ider).
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Zûfâ-yı yâbis: Yer üzerinde budakları arşın kadar döşenir bir otluktur. Yaprakları vardır. Budakları mercanköşk dedikleri nebat budaklarına benzerdir. Yapraklerinin rayihası hoştur ve tadı acıdır. Bahar sonunda tamam erişip kemalini bulur. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. İki türlüdür: Birisi dağlarda olur ve birisi dahi bostanlarda olur. Dağlarda olanı daha keskindir ve keyfiyeti yani harareti ve kuruluğu daha kavidir. Kudüs-i Şerif dağlarında çok biter. Eğer su ve incir ve sedefotu ve bal ile pişirseler eskiden olan öksürüğe ve akciğer şişlerine ve astım(rebv) marazına ve baştan göğüs taraflarına inen nezleye fayda ede ve güçlükle nefes almayı giderip kolay eder. Eğer bal ile yutsalar karın içinden kurtları yani solucanları giderip çıkara. Eğer pişirip suyunu sirkencübin ile içseler yoğun kıvamlı/kalın hıltları ishal ile çıkara. Eğer dövüp ezip yaş incir ile yeseler tabiatı yumuşatır yani kabzı açar. Kullanım miktarı beş dirheme kadardır.

Eğer kurdumânâ veyahut süsen kökü ile karıştırsalar ishal etmesi daha kavi olur. Yaramaz hıltlar galebesinden yüz rengi fasit olmuş olan kimsenin yüz rengini güzel eder. Natron dedikleri boraks ve incir ile yakı edip dalaklı veyahut ödemi(istiskâsı) olan kimseye vururlar. Kezalik sıcak şişlere su ile onunla yakı ederler ve şarap ile soğuk şişlere dahi yakı ederler. Eğer kaynar su ile yakı etse göz kapaklarında olan ölmüş kanı giderir. Eğer pişmiş incir ile kullansalar doluluk sebebi ile olan boğaz ağrısına faydalı olur. Eğer sirke ile pişirip onunla ağzı çalkalasalar dişler ağrısını sakin eyleye. Eğer onunla kulaklara tütsü etseler kulaklarda olan yelleri eritir/çözer(tahlîl eyleye). Eğer şarap ile her gün birkaç zaman içseler ödeme(istiskâya) fayda eyleye. Eğer su ile pişirip göze vursalar göze su inmeye faydalı olur. Bazıları demişler yemesi karaciğere zarar eder, arap zamkı ve tatlı nar suyu ıslah eder.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Uşnân-ı Dâvud aleyhi's-selâm: Davud peygamber aleyhisselam çoğanı demektir. Murat, kuru zufadır.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Zufayı tütsü etseler kulak ağrısına ki kulakta ola fayda eder. Eğer zufanın suyunu sirkencübin ile içseler yoğun kıvamlı/kalın gıda sıvısını(keymûsı) ishal eder, mideden giderir.
[Kitab-ı Tıbb]