Rîbâs (Işgın / Yaban Ravendi - Rheum ribes)

Soğuktur kurudur ikincide, söndürür kanı, kahreder safrayı ve sakin eder harareti ve keskinlik(hiddet) verir görmeye ve fayda eder taunlara ve ishal eder safrayı.

[Şerh-i Mûcez Fi't-Tıbb]



Habbüʼr-ribas: Türkçede uşgun derler; Farsçada ribac ve rivac ve tohm-ı ribas ve Latincede ahtale. Bunun iyisi taze olmaktır. Tabiatı soğuk ve kurudur. Takvim sahibinin sözü, ikincide soğuk ve kurudur ve tutucudur/büzücüdür(kabızdır). Yanmış safraya faydalıdır. Uyuza(cerebe) ve kaşıntıya(hıkkeye) faydalı ve safra ishali hastalığına(ihtilaf-ı safraya) gayet uygundur. Bunun bedeli bostani kuzukulağı tohumudur. Takvim'in sözü, sıcak sıtmalara faydalıdır ve kan keskinliğini söndürür. Kızamıkçıka(hasbeye) ve çiçeğe ve tauna ve yılancığa(humreye) ve uçuğa(nemleye) hem içireler ve hem sürme/yakı(tıla) edeler. Ve kusmayı ve ishali ve safrayı keser ve susuzluğu ve bulantıyı(gaseyanı) sakin eder, ciğere ve mideye kuvvet verir, hazma yardımcıdır. Ama göğse zarar eder, ancak cüllab düzeltir. Ve bedeli ağaç kavunu ekşisidir demişler. Şerbet miktarı on iki dirhemdir.

...Ribas: Türkçede uşgun; Türkçede rivend; Farsçada ribvac; Süryanice ve Rumcada yagmisa; Süryanicede fiyühamin; Nemse ve Macar dilinde han cevan ten fila; Latincede hatale. Bunun kuvveti ağaç kavunu ve koruk ekşisi gibidir. İyisi Farsidir. Tabiatı ikinci derecede soğuk ve kurudur. Ve harareti keser ve sarhoşluğu(mestliği) dahi keser, akşamdan kalmalığa(humara) iyidir. Ve tauna ve enfeksiyonlu(ufunetlü) sıtmalara ve hararetli hastalıklara faydalıdır. Cinsel ilişkiye(Baha) dahi fayda eder ve kızamıkçıka(hasbeye) ve kabarcığa dahi faydalıdır. Ve suyunu göze çekseler ruşen eder. Basura ve gönül dönmesine, çarpıntıya(hafakana) ve sıcak mideye ve ciğere uygundur. Ve suyunu arpa unuyla içseler uçuğa(nemleye) ve yılancığa(humreye) dahi sürme/yakı(tıla) etseler faydalıdır. Minhac sahibinin sözü göğse ve kulunca ziyade eder. Ancak ağaç kavunu reçeli düzeltir. Takvim sahibinin sözü siniri kurutur. Ancak koruk şarabı anason ile düzeltir. Bedeli ağaç kavunu yahut koruk ekşisidir.

...Zernilec: Ribastır. Zikrolundu.

[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Ribas: Malumdur. Çükündür yaprağı gibi yaprağı olur. Dağlarda biter. Dili kuvvetli eder. Ve susuzluğu ve kusmayı keser. Eğer sıkıp çarpıntı(hafakan) için kullansalar fayda ede. Ve safradan olan ishali keser. Ve gönle iştah getirir. Ve basura ve akşamdan kalmalığa(humara) ve kabarcığa ve tauna fayda ede. Daima yeseler çıbanları giderir. Safrayı ve kan galibiyetini sakin ede. Eğer suyunu sürme(kahl) etseler gözü tez eyleye ve vebaya fayda ede.

...Yagmisa: Ribastır. Malumdur. Çükündür yaprakları gibi yaprakları olur. Dağlarda biter. Dili kuvvetli eder. Susuzluğu ve kusmayı keser. Eğer sıkıp çarpıntı için kullansalar fayda eder. Ve safradan olan ishali keser. Gönle iştah verir. Ve basura ve akşamdan kalmalığa ve kızamıkçıka(hasbeye) ve kabarcığa ve tauna fayda eder. Daima yeseler çıbanları giderir. Safrayı ve kan galibiyetini sakin eder. Eğer suyunu sürme etseler gözü tez ede. Ve vebaya fayda ede.

[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Ribas: Bir ottur ki ve yaprakları pazıya(salka) benzer lakin tadı ekşidir ve tatlılığa(halavete) meyillidir. Ve ayağı rutubet ile doludur ve çiçeği kızıldır. Haziranda yetişir, Şam dağlarında ve karlı yerlerde çok olur. O soğuk ve kurudur ikincide. Harareti ve alevlenmeyi(lehibi) ve susuzluğu(ataşı) ve sıtmaları(hummeyatı) sakin eder ve iştah zayıflığını(zu'f-ı şehveti) yok eder ve hazmettiricidir ve ana uzuvları(a'za-yı re'iseyi) kuvvetli eder ve gayetle ferah getirir ve çarpıntıyı(hafakana) ve vesveseyi ve basuru yok eder içmek ile ve gözde olan karanlığı ve beyazı yok eder göze çekmek ile. Ve şarabı ürkmeye/korkmaya(tevahhuşa) ve deliliğe(cünuna) ve kötü buharlara(buharat-ı rediyeye) faydalıdır. Ve gahi suyunu saklarlar. Ve kuvveti altı aydan sonra batıl olur. Ve o mesaneye zararlıdır. Bal onun düzelticisidir. Şerbeti: Otuz dirheme değindir. Ve bedeli: Misli kadar şahteret(enfesü'n-nefs).

[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Ribas: Işgun dedikleri ot, bunun kuvveti ağaç kavunu ve koruk ekşisi gibidir. Ribas dahi zikrolunur.

...Ribas: Ribac dedikleri ot ki Farsçada ve Türkçede ışgun derler. Tabiatı ikinci derecede soğuk ve kurudur, harareti keser ve taun ve enfeksiyonlu(ufunetlü) sıtmalara ve hararetli hastalıklara faydalıdır. Cinsel ilişkiye(Baha) dahi fayda verir ve hayaya ve kabarcığa faydalıdır ve suyunu göze çekseler ruşen eder. Basura ve gönül dönmesine ve çarpıntıya(hafakana) ve sıcak mideye ve ciğere uygundur ve suyunu arpa unuyla içseler uçuğa(nemleye) ve yılancığa(humreye) dahi sürme/yakı(tıla) etseler faydalıdır. Takvim sahibinin sözü üzere siniri kurutur, ancak koruk şarabı ve anason düzeltir. Bedeli ağaç kavunu yahut koruk ekşisidir demişler.

[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Rubbü’r-ribas: Farsçada ve Türkçede ışgun dedikleri nebat pekmezi(rubbı). İkinci derecede soğuk ve birinci derecede kurudur. Mideyi ve hazmı kuvvetli eder. Muhkem kusmayı engelleyip defeder. Mideyi safradan yıkayıp pak eder. Şarap akşamdan kalmalığına(humarına) büyük devalardandır. Gam ve tasayı(gussayı) defeder ama göğüste olan ağrılara zarar eder. Tatlı nardan olan pekmez düzeltip zararını defeder. Çıkarmasının yolu budur ki taze budaklarından alıp üstlerini kalınca bez paresiyle ovup sileler. Daha sonra mermer havan içinde dövüp ve yavaş ateş ile şu mertebe pişireler ki sekiz paydan biri kala. Ayva pekmezi çıkarıldığı gibi iki kere pişireler ta o miktar kala.

...Ribas: Bir nebattır ki bulunmaz ancak dağlarda ve ziyade soğuk olan yerlerde ve karlı olan yerlerde bulunur. Çükündür nebatı gibi kaburgaları(eyegüleri) var bir nebattır ve büyük yaprakları vardır ama yeşilliği çükündür nebatının yapraklarının yeşilliği gibi değildir. Ortasında mayhoş rutubetle dolu gevrek ve yumuşak ve yassı baldırı vardır. Üzerinde gizli püsü vardır ve renginde bir miktar kızıllık vardır. Lezzetinde belli ekşilik ile azıcık tatlılığı vardır. Az olur ki bu nebatı bostanda dahi ekerler. Bostanda olanın lezzeti ve kuvveti zayıf olup dağlarda olanın lezzeti olmaz. Tabiatı ikinci derecede soğuk kurudur, maddeleri incelticidir. Azıcık tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) vardır, karnı tutucudur, mideye kuvvet verip tabaklayıcıdır(dibagat edicidir). Kusmayı ve susuzluğu tutucudur. Gah olur bu nebatın taze filizlerinin özsuyunu alırlar. Şu veçhle ki taze iken dövüp ve suyunu sıkıp daha sonra ateşte kıvama gelinceye dek pişirirler. Bu makule kıvama getirilmişi safradan olan yürek oynamasına iyidir ve yemeğe iştah verir. Yemesi basur dedikleri çıbanlara fayda eder ve mahmurluğa fayda eder. Taun ve çiçek ve kızamıkçıka(hasbeye) faydalıdır. Ağaç kavunu makamına geçer, daima ondan yeseler büyük kızıl çıbanlar çokluğunu giderip iyi eder ve kanı saf edip keskinliğini giderir, vebaya faydalıdır. Veba hava fesadına derler. Özsuyuyla göze sürme gibi çekseler göz nurunu keskin ede. Eğer arpa unu ile suyunu yakı edip yılancık(humre) ve uçuk(nemle) dedikleri çıbanlara ve şişliklere vursalar fayda ede. Ama mizaçları soğuk olanlarda göğse ve kulunca zarar eder.

[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Ribas şerbeti kusmaklığa fayda eder.

[Kitab-ı Tıbb]