Hardal
Ak Hardal (Hardal-ı Ebyaz / İsfend-i Sefîd / Lûkâbin): Botanik kimliği Sinapis alba'dır. Metinlerde Mısır'da "haşîşetü's-sultân" dendiği ve Farsça beyaz üzerlik manasında isfend-i sefîd denildiği aktarılır.

Yaban Hardalı (Hardal-ı Berrî / Kıcı / Lebsân / Harâşâ): Botanik kimliği Sinapis arvensis veya Brassica nigra (Kara hardal) türleridir. Berrî (yabani) formun ısısı ve keskinliği çok daha şiddetlidir.

Eğer hardalı bile su ile karıştıra göze dürte kapak katılığını ve kalınlığını giderir.
[İbdâü'l-A'râz]

Eğer ak hardalı balla dövüp yoğurup gayet katı ede, sonra nohut denlisini alıp ağrıyan dişe vura, deva ola... Zencefil ve günlük yemek adamın ezberini artırır ve devam etse zihnini açar ve hardal dahi iyidir.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Sıcak ve kurudur, dördüncü dereceye meyillidir. Keser balgamı ve bunun yağı daha sıcaktır turp yağından. Bunun yağını çıkarmanın tariki budur ki hardalı döğeler, sonra sıcak suyla ezeler ve sıkalar. Ve dumanından kaçar bunun yerdeki böcekleri(hâmmeleri) Canavarcıklara hâmme derler, zararından korkulan. Ve bunda cila ve eritme/çözme(tahlîl) vardır, zail eder çilini. Bunun ile yakı edince. Ve deri altında uyuşmuş kan eserini ve dilin ağırlığını giderir ve fayda eder saçkıran(dâü’s-sa'leb) (Derkenar: Saçkıran o marazdır ki kıl dökülür bitmez olur. Tafsili aşağıda gelse gerektir) marazına ve eritir/çözer(tahlîl eder) veremleri ve fayda eder uyuza ve temriyeye ve mafsallar ağrısına ve pak eder baş yaşlıklarını ve damlatılır bunun suyu ve yağı kulak ağrısına ve kavi eder cimayı ve susatır ve fetheder süzgeç(misfât) tıkanıklıklarını (Derkenar: Süzgeç şol delikli kemiktir ki koku alma kuvveti konulan meme başı gibi olan iki çıkıntı altındadır, hava onda saf olup ondan beyine dahil olur. Onun için süzgeç derler ki tasfiye aletidir) ve zeki eder fehmi aç karınla yiyince ve zail eder akciğer kamışında olan kronik pürüzü bal ile yalayınca.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Hardal balgam eritir/çözer(tahlîl eder).
[Müntehab-ı Şifâ]

Kerzime ve hardal sıcak ve kurudur, balgamı keser, kanı göyündürür, safra artırır.
[Mebâhis-i Emrâz]

Hardal yemek aklı ziyade eder.
[Hükemâyı Tertîb-i Muâlece]

Mahiyeti Hakkında: Bilinendir.
Tabiatı Hakkında: Dördüncü dereceye varıncaya kadar sıcak ve kurudur.
Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Balgamı keser. Ve hardal yağı turp yağından sıcaktır. Ve hardalın dumanından yerdeki böcekler kaçar. Ve yaban hardalı kötü hılt tevellüt eder ve onda cila ve eritme/çözme(tahlîl) vardır. Ve insanlar hardalın köklerini ve yaprağını pişirilmiş olarak yerler.
Zinet Hakkında: Yüzü temizler, morluğu ve ölü kanın eserini zail eder. Ve yel için yaban hardalı iyi yakıdır ve dili kurutur ve saçkırana(dâü’s-sa'lebe) faydalı olur.
Şişler ve Çıbanlar Hakkında: Sıcak şişleri ve her müzmin veremi eritir/çözer(tahlîl eder) ve lahana ile boyun bezi şişlikleri üzerine konulur.
Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Uyuza ve temriyeye faydalı olur.
Mafsallar Aletleri Hakkında: Mafsallar ağrısına ve siyatiğe faydalıdır.
Baş Organları Hakkında: Baş yaşlıklarını temizler ve lisergus ashabının başına hardal yakı kılınır. Ve hardal suyu kulak ağrısı ve diş için damlatılır ve hardal yağı dahi hardal gibi o illetlerde kullanılır, hususan o yağın içinde şeytan tersi(hıltît) pişirilmiş ola. Ve hardal süzgeç(misfât) tıkanıklıklarını açıcı/fethedici(müfettiha) olan devalardan olur. Ve bazıları dediler ki aç karına hardal içilse fehmi(anlayışı,kavraması) zeki olur.
Göz Organları Hakkında: Perde ve pürüz için kullanılan devalara dahil olunur.
Göğüs Organları Hakkında: Hardal dövülüp bal şerbeti ile içilse akciğer kamışında olan müzmin pürüzü zail eder.
Gıda Organları Hakkında: Dalağı zail eder ve susatma dahi eyler.
Boşaltım Organları Hakkında: Rahim boğulmasına faydalı olur ve cinsel güce iştah açıcı olur.
Hummalar Hakkında: Nöbetli ve eski olan hummalara faydalı olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Harâşâ: Yaban hardalı derler.
Hardal: Hardalın iyisi bostani ola, taze ve dolu ve kızıl renk olup eğer dövseler sarı ola. Tabiatı dördüncü derecede sıcak ve kurudur. Hardalın harareti ve kuruluğu dördüncü olduğuna ihtilaf yoktur. Bunun hassasının biri odur ki eğer dövüp üzüm şırasına(üzümün meyve suyuna) kosalar şırayı kaynatmaz ve ne halde ve ne tabiatta iken kosalar öylece kalır.(Alkol oluşmasını ve üzümün şaraba dönüşmesini engeller) Ve dövüp beyine çekseler aksırtır. Eğer guta yakı eyleseler fayda verir ve saçkırana(dâü’s-saʿlebe) dahi yakı olunsa muvafıktır, hususan yaban hardalı ola. Ve siyatiğe ve dalak illetine ve eski marazları beden içine çektirmeye murat eyleseler o mevziye yakı edeler, maddeyi bir yerde toplar, sonra işletip çıkarırlar. Ama muhalif ve nazik yerlere komayalar, bir hoşça tedbir edeler ve ihtiyat ve sakınma edeler. Eğer tütsü eyleseler haşerat kaçar. Eğer bundan yeseler balgamı keser. Bunu bal ile veya mum ile kaynatıp ve zeytinyağı veya süt katıp yüze sürseler yüzü pak ve berrak eder. Ve eski şişleri ve boyun bezi şişliklerini eritir/çözer(tahlîl eder). Ve kükürt ve sirkencübin ile yüze sürseler kezalik saf eder. Ve sıcak uyuza ve temriyeye, hususan sirke ile yakı eyleseler fayda eder. İhtiyarat sözü üzere bir kimsede temriye olsa asla zail olmasa hamamda bolca kaşıyıp ve bir bez ile ovup hamamdan çıktıkta dövülmüş hardal koya. Gerçi çok sarı su akıtır, ama sıhhat bulur. Razi sözü daima dişi ağrıyıp ama şişi olmasa dövülmüş hardalı ağızda bir miktar tutsa faydalıdır. Ama nezleden ağız içinde şiş ve kızarıklık olsa ızdırap verir. Ve alaca hastalığına(barasa) dahi yakı eyleseler fayda verir. Ve eğer lisergus dedikleri eski baş ağrısına başa yakı eyleseler faydalıdır. Ve beyinde süzgeç(misfât) tıkanıklığını açar. Süzgeç burun içinde süzgece derler. Ve göz ve arkalarında gece körlüğü illetine dahi fayda verir, ama göze sürme edeler yahut dövüp ve suda kaynatıp bal ile göze çekeler. Eğer şarapla içseler yürek kurtlarını öldürür. Eğer suyunu kulağa veya dişe damlatsalar ağrılarını sakin eder. Ve dalağı giderir ve rahim ağzı büzüldüğüne fayda eder, cinsel gücü ziyade eder. Eski sıtmaları zail eder, bundan iki miskal kullanalar. Ve yaban hardalından yaramaz hılt hasıl olur. Buna Türkçe kıcı derler. Susatır ve başı ağrıtır ve beyine zarar eder. Ancak badem ve sirke ile ezeler, belki yediklerinde Hint tuzu katalar, ıslah eder. Ama Takvim sahibi sandal ve kafur ve gül suyu ıslah eder der. Bunun bedeli ağırlığının iki katı tere tohumudur ve bazıları ağırlığının iki katı şalgam tohumudur derler. İbni Baytar sözü bunu dövüp ve suyla çalkayıp bal katılmış şarap ile karıştırıp gargara eyleseler dilin iki yanında şişlere ve akciğer düdüklerinde eskiden hasıl olan iriliğine fayda eder. Ve incir ile karıştırıp siyatiğe ve dalak şişine derisi kızarıncaya dek yakı eyleseler fayda eder. Ve kezalik incir ile kulağa damlatsalar gürüldüdüsünü keser. Elhasıl hardal yemek baştan ve mideden ve sair bedenden yaşlık eritir/çözer(tahlîl eder), karaciğer ve dalak ağrısına fayda eder, yelleri dağıtır ve balgamdan olan dil ağırlığını dahi giderir. Ve dövüp bal ile karıştırıp soğuk mizaçlıların alnına yakı eylese beyinlerini kızdırır ve soğuk organları dahi kızdırır. Yemeğe saçsalar yemeği hazmettire ve mideyi kızdırır. Ve eğer çükündür ve şalgam ile yeseler balgamı keser. Ve bal ile yeseler öksürüğe fayda eder. Ve peynir ile karıştırıp şarapla yeseler yürek kurtlarını döker. Ak hardalı çükündür ile yeseler uçuk tutana ve balgamdan başı dönene fayda eder. Ve cümle balgamlar yanıp sevda olup ağrıyan marazlara fayda eder. Ve burundan yanmış balgamı çıkarır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Hardal
Kızdırır. Hıltları latif eder. Çeker, latiftir emip çeker. Balgam koparır. Çiğneseler eğer dövseler suyla çalkasalar bal katılmış şarapla karıştırıp gargara etseler dilin iki yanında olan şişlere ve akciğer düdükleri eskiden olan irinle kana (düdüklerinde olan eskiden olan iriliğine) fayda ede. Eğer döveler koklayalar çok aksırta ve rahmi boğulmuş olan hatun kişilere fayda ede. Eğer yakı edip lisergus zahmetine vursalar fayda ede. Eğer incirle karıştırıp siyatiğe ve dalak şişine derisi kızarınca vursalar fayda ede. Eğer eski ağrılara vursalar fayda ede. Ve yakı edip saçkırana(dâü’s-saʿlebe) vursalar gidere. Ve eğer mumla ve balla ve zeytinyağıyla ve iç yağıyla karıştırıp yüze dürtseler arıta ve göz altında toplanan kanı gidere. Ve eğer sirke ile karıştırıp çıbanlı uyuza ve yaramaz temriyeye vursalar fayda ede. Eğer dövüp suyla çalkasalar bala karıştırıp göze sürme etseler perdesine fayda ede. Hardal yemek baştan ve mideden ve sair bedenden yaşlık eritir/çözer(tahlîl eder). Ve karaciğer ve dalak ağrısına fayda eder. Yelleri dağıtır. Ve balgamı eritir/çözer(tahlîl eder). Ve balgamdan olan dil ağırlığını giderir. Evet susatır ve gönlü döndürür. Eğer dövseler balla karıştırıp soğuk mizaçlı kişilerin alnına vursalar beyinlerini kızdıra. Ve nezleye fayda ede. Eğer soğuk organlara dürtseler kızdıra. Hareketi kavi eyleye. Yemeğe saçsalar mideyi kızdıra. Eğer çuğundurla yeseler balgam keser. Eğer şarapla tohumundan aç karına içseler cimayı kavi eyleye. Eğer balla yeseler öksürüğe fayda ede. Eğer yılanlı yerde tütsüleseler yılan dağıla. Eğer peynirle karıştırıp şarapla içseler kurtları çıkara. Eğer lahana suyuyla ve sirkencübinle karıştırıp boyun bezi şişliklerine dürtseler eritir/çözer(hall ede). Eğer ağızda suyunu tutsalar ve kulağa damlatsalar diş ve kulak ağrısına fayda ede. Eğer ak hardal yakı eyleyip katı şişlere vursalar sakin ede. Eğer dövüp ağrıyan dişlere vursalar dindire. Çok yemeyeler. Gam getirir. Eğer alaca hastalığına(barasa) dürtseler fayda ede. Eğer çuğundurla yeseler uçuk tutana ve balgamdan başı dönene ve cümle balgamdan yanmış sevdadan olan ağrıyan yerlere fayda ede. Ve bedende yanmış balgamı çıkara. Eğer çiğ iken ve pişmiş iken çok yeseler baş ağrıtır. Mideye yaramazdır.
Lebsân
Bazıları der ki, hardala derler. Bazıları de ki yaban hardalıdır derler. Eğer pişirseler içine oğlancıklar girse otursalar tez yürüyeler. Tohumunu dövüp karıştırıp yüze dürtseler çilini gidere, bir nice zaman dürtseler yüzde olan eserleri gidere. Eğer tohumundan yalama şurubu(lu'ûk) etseler aç karına yeseler eski öksürüğe fayda ede. Eğer merhemle içseler taşı dağıta. Mideye fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]



Hardal dedikleri bilinen nesnedir, tabiatı dördüncü derecede sıcak ve kurudur. Bunun hassasının birisi odur ki eğer dövüp üzüm şiresine kosalar şireyi kaynatmaz ne halde ve ne yemekte iken kosalar öylece kalır. Bunu bal ve mum ile kaynatıp ve zeytinyağı veya süt katıp yüze sürseler yüzü pak ve berrak eder ve eski şişleri eritir/çözer(tahlîl eder) ve hardal cinsel gücü ziyade eder ve eski sıtmaları zail eder. Eğer çuğundur ve şalgam ile yeseler balgamı keser ve bal ile yeseler ve öksürüğe fayda eder. Bundan iki miskal kullanalar.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Hardal: Malumdur, yabanisi ve bostanisi dahi olur. İkisinin dahi yaprakları turp yaprağı gibidir ama yabanisinin yaprağı küçükçe ve nebatı dahi zayıftır. İkisinin dahi çiçeği sarıdır. Çiçekten sonra kızıl danesi olur ki hardal yabanisinin harareti ve keskinliği ziyadedir. Hülasa budur ki tabiatı dördüncü derece başında sıcak ve kurudur. Hardal diye denilse danesi murat olunur. İyisi odur ki daneleri büyük olup danesinin içi sarı ve yağlı ola. Eğer hardalı çiğneseler balgamı kopara. Eğer dövüp ve su ile muhkem vurup çalkayıp sonra yağmur suyu ile bal şerbeti veyahut bal katılmış şarap ile karıştırıp gargara eyleseler dil dibinde olan şişlere fayda eyleye ve akciğer kamışı dedikleri organda eskiden olan iriliği gidere. Eğer hardalı dövüp burun deliklerine yakın tutsalar aksırmayı tahrik eyleye ve sara marazından düşüp aklı gitmiş kimseleri uyandıra ve rahim ağrısından boğulmuş gibi olan avratları dahi uyandıra. Eğer hardal ile yakı etseler guta fayda eyleye. Eğer lisergus yani beyinde ruh yollarında kokmuş balgam olmakla beyin şişip unutkan olan kimsenin başını yeni ustura ile tıraş edip sonra hardal ile üzerine yakı etseler fayda eyleye.

Eğer incir ile karıştırıp deri üzerine kosalar ta deri kızıl ola, siyatiğe ve dalak şişine fayda eyleye. Hülasa budur ki her türlü ağrıya faydalıdır, hususan bedenin derin yerlerinden bir nesneyi dışarı çekmek murat olunsa ziyade tesir eder. Eğer saç ve sakal dökülmüş olan yerlere yakı etseler ziyade fayda edip bitire. Eğer bal veyahut iç yağı veyahut eritilmiş balmumu ile ve zeytinyağı ile karıştırsalar yüzü pak eyleye ve gözler altında oturaklaşmış kan izlerini gidere. Bazen olur ki sirke ile karıştırıp irinli kaşıntıya eskiden olan temriyeye sürüp bulayırlar iyi edip giderir. Bazen olur hardalı iri dövüp yoğun kıvamlı/kalın hılt sebebi ile nöbet ile tutan sıtması olan kimseye su ile içirirler, fayda eder. Eğer maddeyi dışarı çekmek için olan merhemlere ve uyuz ve kaşıntı için olan merhemlere katsalar ziyade fayda eyleye. Eğer incir ile karıştırıp kulaklara vursalar kulaklarda olan gürüldüyü ve ağırlığı giderip fayda eyleye. Eğer dövüp ve su ile çalkayıp ve bal ile karıştırıp sürme gibi göze çekseler göz perdelenmesini ve göz kapakları iriliğini giderip fayda eyleye. Bazen olur hardal tohumu taze ve yaş iken dövüp sıkıp sıkıntısını güneşte kurutup göze ve eritmeye/çözmeye(tahlîle) muhtaç olan marazlara faydalı deva olur. Hardal, başta ve midede ve bedenin sair yerlerinde olan yaşlıkları eritip/çözüp(tahlîl edüp) giderir ve dahi yaşlık ve yel sebebi ile olan ağrılara ve dalak ve karaciğer ağrılarına fayda eder ve balgamdan ağırlanmış olan dili iyi edip balgamını kurutur.

Ama hardal susatıcı ve gönül döndürücüdür. Eğer dövüp ve bal ile macun edip mizaçları soğuk olan kimselerin beyinlerinin önü üzerine kosalar beyinini sıcak edip ikide birde olan nezlelerine fayda eyleye. Eğer soğumuş ve marazlı olan organa sürüp sıvasalar ısıtıp hareketlerini kavi eyleye. Eğer nebatını veyahut tohumunu yemek ile yeseler yemeği hazmeyleye ve mideyi kızdıra. Eğer taze nebatını veyahut tohumunu çuğundur veyahut yabani ebegümeci ile haşlayıp kusmak isteyen kimseye kusmaktan evvel yedirseler balgamları doğrayıp kusmakla çıkmaya hazır edip kolay eyleye. Hardaldan olan turşu dili bozucudur, keskindir, yakıcıdır, balgamı cila eder ve mideyi ve karaciğeri ziyade sıcak eder. Evla budur ki daima yemeyip ve çok yemeyeler zira keskinliği ve ağız büzmesi ziyadedir ve yemeyeler. Ancak yoğun yemekler ile yeseler hindiba ve badem ve sirke zararını defeder. Eğer aç karına her gün tohumundan şarap ile buçuk dirhem miktarını içseler gönlü şen ve açık edip cimaya tahrik eyleye. Eğer bal ile yeseler yaşlıktan olan öksürüğe ve astım(rebv) marazına fayda eyleye.

Eğer yaksalar dumanından zehirli canavarlar kaçalar. Eğer reyhan karıştırıp şarap ile içseler kurtları ve solucanları çıkara. Eğer lahana suyu ile karıştırıp ve sirkencübin dahi katıp boyun bezi şişliklerine sıvasalar ziyade eritir/çözer(tahlîl eyleye). Eğer suyunu ağrısı olan dişlere damlatsalar ağrısını sakin eyleye, üşüdüp titremesi olan sıtmaya fayda eder. Eğer hardalı dövüp ağrısı olup daima zonklaması(darabânı) olan diş üzerine kosalar anında ağrısını ve zonklamasını(darabânını) sakin eyleye. Zonklama(Darabân), etli olan yerde nabız gibi harekettir ama hardalı çok yemek tasa ve yangın verir. Alaca hastalığı(Baras) üzerine onunla yakı etseler iyidir, balgamdan ve sevdadan olan şişleri eritir/çözer(tahlîl eder) ve beden içine batmış olan şişleri beden dışına çeker. Evla budur ki deva için içildikte bir miktar Hint tuzu yahut boraks katıp içeler ve dövülmüşünden üç dirhemden ziyade ve dövülmemişinden beş dirhemden ziyade içmeyeler. Maraz ve hasta olan kimseye göre ve zamana ve mekana göre verip içeler yani mizaçları sıcak ve sıcak zamanlarda ve yerlerde az vereler ve soğuk olanlara ona göre ziyade vereler. Eğer nebatını çuğundur ile haşlayıp yeseler balgamdan olan saraya ve baş dönmesine(sedere) fayda eyleye.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Hardal beyine ve fikre ziyan kılar. (Burası kafamızı karıştırmıştır. Muhtemeldir ki ziyan kılar yerine ziyade eder denmiş olunabilir. Çünkü zira diğer kaynaklarda hiç böyle söylenmemiş, aksine ziyade eder demişlerdir. )
Hardal cinsel gücü tahrik eder ve rahme fayda eder ve hayzı akıtır. Her kim hardalı yumuşak dövüp bal ile yoğurup o organa ki soğuk almıştır hareketi az kalmıştır donuk kıla, o organı sıcak eyleye ve hareketini kavi eyleye Allah'ın izniyle.
[Kitab-ı Tıbb]