Şırlagan / susam yağı (şîrec)

Susam: İçinden çıkan yağı şîr-i rûgan dedikleri yağdır. Ve yağına dühnü’l-hall derler.
Şîrec: Şırlagan yağıdır ; susam yağı Türki . En iyisi taze ve tadı iyi ola. Tabiatı sıcak ve nemlidir. Yuhanna'nın sözü üzere yumuşatıcıdır ve az harareti vardır. Mide ağzına zararlıdır, ancak ışgın ıslah eder. Şerbet miktarı lazım olduğu kadardır. Göğüsteki sertliğe ve sevdavi yarıklara muvafıktır. Eğer mersin ile pişirseler kılları saklar ve kuvvetli eder. Eğer üzüm ile pişirseler ve içseler kan ve balgam kaynaklı kaşıntıyı giderir ve astıma muvafıktır, tabiatı mutedil eder. Sevda ashabına menfaati tabiatından dolayı ziyadedir. Ve ağılı otlar yiyen kimseye içirip kusturup birkaç defa içirseler faydalıdır, zira zehiri yağ makulesini üzerine alır, kusmakla beraber çıkarır. Birkaç defa içireler.
Dühnü’l-hall: Susam yağı Türki; dühnü’s-simsîm Arabi; şırlagan yağı Türki; şehârliyâ Süryani; ôleyû de sûrhû Latin.

[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Şırlagan: Susam yağı. Meşhur yağdır. Tabiatı sıcak ve nemlidir. Göğüs sertliğine ve sevdadan olan cilt çatlaklarına faydalıdır. Eğer üzüm suyu ile karıştırıp içseler kandan ve balgamdan olan kaşıntıya faydalıdır.
[Şeyhülislam Esad Efendi - Lehçetü'l-Lügat]

Dahi susam yağı sıcak ve yaştır
Gıdaya fayda verir bu muhkem
Velakin bozar, gevşetir mideyi
Yiyeler tarçın ve mastika hem
[Nazmu't Tabayi]

Şîric: Ona dühnü'l-hall derler ve kezalik dühnü'l-celcelân dahi derler yani susam. Ve yapılışı: Odur ki susamı ıslatıp kabuğunu alalar, sonra kavurup un edeler ve sıcak suyu üzerine döküp ayak ile ezeler ve bir mahalde hamur edeler ve ne zaman ki suyu ve yağı çıkar bir alçak yere dökeler. Ve bazen olur ki sıkma aletlerinde şırasını tutarlar. Yoğurmadan evvel ona fûre derler ve ne zaman ki pişer tahin derler ve onun posasına küspe derler. Ve en iyisi tahinden şîricdir ki susamı kokmamış olanıdır. Ve şîricin kuvveti yedi yıla değindir kalır. O, ikinci derecede sıcaktır ve üçüncünün evvelinde nemlidir. Tıkanıklıkları açar. Ve fûresi olan, semiz eylemekte tahininden daha kuvvetlidir. O, eski öksürüğü keser. Hususen eğer ateşte pişirseler ve sesi safi eder ve sertliği, kaşıntıyı, uyuzu, safravi yanmaları ve idrar yanmasını yok eder. Ve eğer mideyi bozmasaydı kaşıntıyı yok eylemede hiçbir şey ona yetişmezdi. Ve o, astımı, nefes darlığını, kuru öksürüğü, yaraları ve kasılmayı ıslatılmış kuru üzüm ve anason ile içmekle eritir/çözer. Ve eğer yumurtanın beyazı ile sert olan şeylere sürseler eritir/çözer ve zeytinyağı gibi bir hırka ile yaralara koymakla yaraları etlendirir. Ve yumurtanın sarısı ile gözü ıslah eder. Ve karnıyarık otu lüabı ile sertlikleri ve ateş ve hamamotu yakısının hararetini ıslah eder. Tecrübe edilmiştir. Ve eğer beyaz biber ve mastika ile pişirseler ve kulağa damlatsalar sağırlığını açar ve ıslah eder. Ve o, iştahı açar lakin geç hazmolur ve safraya dönüştüğünden dolayı zayıf mideyi ve beyni fasit eder. Ve onda biraz hamur veya soğan pişirip ve limonu üzerine emmek onun ıslah edicisidir. Ve şerbeti on dirheme değindir. Ve Kirmani elli dirheme değin içmesi caizdir demiş. Ve bu gariptir. Bedeli: Diğer amellerde badem yağıdır.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Şîrec, kesre ile şırlagan yağıdır, en iyisi taze ve tadı iyi ola. Tabiatı sıcak ve nemlidir. Yuhanna'nın sözü üzere ziyade yumuşatıcıdır ve az harareti vardır. Mide ağzına zararlıdır ancak ışgın ıslah eder. Şerbet miktarı lazım olduğu kadardır. Göğüsteki sertliğe ve sevdavi yarıklara muvafıktır. Eğer mersin ile pişirseler kılları ve sakalları kuvvetli eder. Eğer üzüm suyuyla pişirseler ve içseler kan ve balgam kaynaklı kaşıntıyı giderir ve astıma muvafıktır. Tabiatı mutedil eder. Sevda ashabına menfaati diğerlerinin tabiatından ziyadedir.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Şîr-i rûgan yağı dahi sıcak ve nemlidir. Çatlaklara ve iriliklere faydalıdır. Hastalar için etsiz pişirdikleri çorbalara badem ve fıstık yağlarından sonra yağların en faydalısıdır. Eğer etsiz çorba ile içseler nefes darlığına fayda eyleye. Balık ve pişirilen diğer nesnelere katsalar ve onunla kavursalar yaramaz kokulu uyuzlukları giderir. Eğer şîr-i rûgan yağına soğan katıp ateşte bir miktar kaynatsalar ve onunla kavursalar yaramaz kokulu nefese ve mideye götürmesi hafif olup mideden inmesi tez ola. Kavrulmuşunun kokusu yemek iştahını açar ve harekete getirir. Mizaçları sevdavi olanlara devadır ama mideleri zayıf ve gevşek olanlara yaramazdır. Eğer onunla yağlasalar etrafı, yani el ayak ve diğer uçları yayar yani döşer. Eğer susam ve eğer yağı yenip hazmolunca ikisi dahi bedeni semirtir, tıkanmış olan kulak içine damlatsalar fayda edip açılmasına yardım ola. Eğer susam ve eğer yağı üzerine bir miktar mirî yutsalar fayda edip mideden indire ve zararını def eyleye.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Susam yağı kulak ağrısına fayda eder. Şîrgün biraz ısılığı var, göğüs yumuşatır. Susam yağını bir kaşık sabah, bir kaşık gece içseler akciğer hastalığına iyidir. Şîrügân yağı mideye yaramaz, gevşetir. Susam yağı saça sakala sürtseler uzatır.
[Kitab-ı Tıbb]