🌿 Sedef Otu, Sezâb, Baganos (Ruta graveolens / سذاب / السذاب) Sedef otu, ruta graveolens
⚠️Sedef otunun fazla yenmesi durumunda zehirli olacağı, buradaki metinlerde de belirtilmektedir. Ma la yesa'nın sözü üzere yetişkin bir kişi için yenilecek maksimum miktarı günde 3 dirhemdir. Çocuk için bundan çok, çok daha küçüktür. Bu sebeple çocuklar hiç yememelidir. Yetişkinlere de, maksimum orandır, genelde günde sadece 1 dirhem yenmesi önerilmiş, fazla yenmesinin kişiyi katledeceği bildirilmiştir, az sonra da okuyacağınız üzere.
⚠️ YABANİ SEDEF OTU İÇİN BU ORAN DA GEÇERLİ DEĞİLDİR. Zira yine Ma la yesa'nın sözüne göre, şerbetinin 3'te 1'i, normal sedefin 3'te 3'ünün yaptığı etkinin 2 katını yapar. Yabani sedef otu kullanılacak gibi değildir. Çok sakınmak gereklidir.
Ruta angustifolia ve Ruta corsica da resme benziyor. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Mideye kuvvet verir. Yemeğe iştah getirir. Siyatiğe (Irku'n-nisâya) ve eklem ağrısına (veca'-i mefâsıla) faydalıdır.
[Lehçetü'l-Lügat]
Sedef otunu zeytinyağıyla kaynatıp içe karnındaki kurdu düşüre.
[İbdâ'ü'l-A'râz]
Eğer sedef otu tohumunu yağla kavurup macun etse her gün bir miskal yese, gevşek/güçsüz vücutluluğu (süst endâmlıgın) gidere. Nefes darlığında: Eğer sedef otunu kuru dere otuyla (torak otıyla) pişirip içseler, faydalıdır.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Sedef otu: Böbrek ve mesane hastalıklarında faydalıdır, ağrısını keser; rahim olduğu varsayılan yelleri giderir, ağrılarını keser; göbeğe sürüldüğünde bağırsak solucanlarını öldürür/döker. [Neşâtî Yagı] Ve maydanozun bir nevine dahi ki küçük yapraklı ola, bostani sedef nevzidir derler, Türkçe baganos (bîgânûs) derler. Bunun tabiatı dahi evvelki nevi tabiatında derler. [Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Mahiyeti Hakkında: Yabani sedef otunun (Sezâb-ı berrînüñ) siyahlığı üzerlikten (harmelden) şiddetli olur. Tab ile olan nüshalarda Dioskorides nakleder ki sedef otu bostani ve yabani (berrî) ve daği (cebelî) olur. Daği olanı daha sıcak ve keskinliği (harâfeti) bostaniden şiddetlidir ve yemekte yenilmez, ama incir ağacı yanında biten en uygunudur. Ve yabani sedef otu (berrî sezâb) bir sınıftır ki ona mîfânûrâ'yûn derler ve her kavim katında onun başka başka adı vardır ve bazıları katında onun adına mûlî derler; tek kökten (asl-ı vâhidden) çıkıp onun çokça dalları (kudbân-ı kesîresi) olur. Ve o sınıfın yaprağı diğer sınıfın yaprağından çok uzundur (atveldir) ve rayihası ağır (sakîl) ve çiçeği beyaz olur ve sedef otunun bu sınıfının başları diğer sınıfın başlarından azıcık büyüktür ve üçgen olur ve o başlarda kırmızı renkli tohum (bezr) olup onun üç köşesi olur ve ondan kullanılan tohumudur ve olgunlaşması (nudcı) güzün olur. Ve bir diğer sınıfı siyah olup rutubetli yerde biter.
Seçimi Hakkında: Sedef otu sınıflarının en uygunu bostani olup incir ağacı altında biten sedef otu olur. Tabiatı Hakkında: İlk derecede sıcak ve kurudur. Ve kuru bostani sedef otu (sezâb-ı yâbis-i bôstânî) üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Ve kurutulmuş yabani sedef otu (sezâb-ı yâbis-i berrî) dördüncü derecede sıcak ve kurudur.
Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Cidden kesici (mukattı'), dağıtıcı (müfeşşî), temizleyici (münakkî), yara edici (mukarrih) ve tutucudur/büzücüdür (kâbızdur).
Süs Hakkında: Natron (natrûn) ile ak alaca (behak-ı ebyaz) üzerine ve siğiller üzerine ve tûs üzerine konulur ve sarımsak ve soğan rayihalarını giderir ve saçkırana (dâ'ü's-sa'lebe) faydalı olur.
Şişler ve Çıbanlar Hakkında: Yabani sedef otu (sezâb-ı berrî) dövülüp tuz ile beraber bir uzuv üzerine yakı yapılsa o uzuv üzerinde sıcak şiş (verem-i hârr) ihdas eder ve boğazda ve koltuk altında olan sıracalar (hanâzîr) üzerine konsa onları çözer/eritir. Bu fiillerin cümdesinde zamkı daha kuvvetlidir.
Yaralar ve Çıbanlar Hakkında: Sedef otu sadeyağ (semn) ve bal ile temriyeler (kuvâbâ) üzerine konur ve sirke ve üstübeç (isfîdâc) ile uçuk (nemle) ve yılancık (humre) üzerine konulup ve onların eski olanlarını sağaltır.
Eklem Organları Hakkında: Felce ve siyatiğe (ırku'n-nesâya) ve eklem ağrılarına içmekle ve bal ile yakı yapmakla faydalı olur.
Baş Organları Hakkında: Sarımsak ve soğanın bıraktığı ağız kokusunu izale eder(yok eder). Ve kavut ile kronik baş ağrısı (sudâ'-ı müzmin) için yakı olunur. Ve bazı kere burun kanaması (ru'âf) için sirke ile buruna yakı olunup burun kanamasını (ru'âfı) hapseder ve keser. Nar kabuğu içinde ısıtılan sedef otu özsuyu (sezâb usâresi) kulağa damlatılsa temizler ve ağrısını ve çınlamasını sakinleştirir ve kurdunu öldürür ve başta olan yaralaraonunla sürülür.
Göz Organları Hakkında: Görmeyi keskinleştirir hususen özsuyu rezene özsuyu ile ve bal ile yenerek ve sürme çekilerek ziyade keskinleştirir. Ve göz zonklaması (darebân-ı ayn) üzerine kavut ile yakı olunur.
Göğüs Organları Hakkında: Yaş sedef otu (sezâb-ı ratb) kuru dereotu (şibt-i yâbis) ile pişirilse o pişmiş su göğüs ağrısına ve nefes darlığına (usr-ı nefese) tabip Rufus'un şahadeti üzere faydalı olur. Beslenme Organları Hakkında: İncir ile sedef otu etli istiskaya (istiskâ-i lahmiyye) yakı olunur ve ona sedef otu ile pişirilen şarap dahi içirilir. Ve balgami hıçkırık için bir dirhemden iki dirheme varıncaya kadar içirilse hıçkırığını sakinleştirir. Ve sedef otu ile yemek hazmolunur ve hem iştah açıcı olur ve mideyi takviye eder ve dalağa faydalı olur.
Boşaltım Organları Hakkında: Meniyi kurutur ve keser ve cinsel münasebet (bâh) şehvetini düşürür. Ve sedef otunun iki sınıfı dahi yani yabanisi ve bostanisi cümleten yiyicidir (âkıldır), buruntuyu (magsı) sakinleştirir. Ve onunla zeytinyağı beraberliğinde lavman (ihtikân) olunur ise kulunç ağrılarına faydalı olur. Ve makat yaralarına (kurûh-ı mak'adeye) bal ile konulur. Ve zeytinyağı ile kaynatılıp kurtlar için içilir. Ve sedef otunun ikisi dahi cümleten bedenin fazlalıklarını sidiği yürütme ile boşaltır ve ikisi dahi yer/çürütür (akl eder). Ve şişmiş olan husyelere sedef otu defne yaprağı ile yakı olunur. Sıtmalar Hakkında: Sedef otunu yemek titremeli sıtmada (nâfızda) faydalı olur ve sedef otu yağı ile yağlanmak dahi ona faydalı olur. Zehirler Hakkında: Zehirlere karşı koyar. Ve zehir içirilmekten ve ısırılmadan sakınanlar bir dirhem sedef otu tohumunu (bezr-i sezâbı) yaprağı ile şarapla beraber içerler hususen incir ve cevizi cümleten dövüp o dövülmüş karışım ile içile. Ve yabani sedef otu (berrî sezâb) çok yiyenleri katleder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Dağdaki Sedef Otunun Zamkı (Yentûn) Mahiyeti Hakkında: Daği sedef otunun (sezâb-ı cebelînin) zamkıdır ki ona safsiya (sâfsiyâ) derler. DERKENAR: “Yentûn” safsiya (sâfsiyâ) dedikleri zamktır ki daği sedef otundan (sezâb-ı cebelîden) çıkar.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Yabani Olan Sedef Otunun Zamkı (Tefsiyâ / Sâfsiyâ)
Mahiyeti Hakkında: Denildi ki tefsiya yabani sedef otunun (sezâb-ı berrînüñ) zamkıdır. İki nokta ile ve üç nokta ile yani tâ ve sâ ile söylenir. Ve sadan sonra elif ile dahi safsiya (sâfsiyâ) diye söylenir. Seçimi Hakkında: Ancak onun yenisi ve tazesi ile faydalanılır; ne zaman üzerine bir nesne geçse onun fazlalık rutubetleri çözülüp/eriyip kuvveti zayıf olmakla ondan faydalanılmaz. Tabiatı Hakkında: Cidden sıcak ve yakıcı ve kuvvetli ısıtıcı ve kuvvetli kurutucu olur ve onda yabancı fazlalık rutubet olur, o sebepten derhal sızlatmaz. Özellikleri Hakkında: Temizleyici ve olgunlaştırıcı/pişirici ve yarıcıdır(müfeccirdür). Süs Hakkında: Kılı bitirir ve saçkırana (dâ'ü's-sa'lebe) cidden faydalı olur ve onun benzeri az bulunur olur. Ve biz onun kullanımını babında zikreyledik. Ve kan oturmasına (kühbe-i deme) dahi faydalı olur ve bir saatten ziyade üzerinde bırakılmaz ve keza izlere ve çile (kelefe) ve alacaya (barasa) dahi faydalı olur. Eklem Organları Hakkında: Onunla gevşeklik üzerine ve gut hastalığına (nikrîse) ve soğuk eklemlere sürülür ve siyatik (ırk-ı nesâ) için onunla lavman olunur. Göğüs Organları Hakkında: İrin tükürmeye (nefs-i kayha) ve nefes darlığına (usr-i nefese) faydalı olur ve yanlarda olan ağrılara hususen eski ve kronik olan zatülcenp ağrılarına (veca'-ı zenblere) sürmekle ve yakı yapmakla ve boşaltmakla faydalı olur ve sürmekle fazlalıkları tükürmeye yardımcı olur ve keza yalamalarla (lecâkât ile) kullanımında hafifletilse yine fazlalıkları tükürmeye yardımı olur. Boşaltım Organları Hakkında: Onun kökünde ve kabuklarında ve özsuyunda (dem'asında) ishal kuvveti olur. Sıtmalar Hakkında: Sıtmalar için kabuğundan üç drahmi ve özsuyundan üç üsülüsat ve reçinesinden/özsuyundan bir drahmi alınıp o miktarlardan çoğu alınsa zararlı olur. Bedelleri Hakkında: Sefsiyanın bir vezninin üçte ikisi miktarı kitre (kesîrâ) ve bir misli tere (hurf) olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Sedef otu: Sedef derler Türkçede ve bazıları baganos derler Türkçede; sezâb Farsçada; bîgnâsûn Rumcada; rûtâ Latincede. Bu ot bostani ve yabani ve daği olur. Alası bostanidir ve yeşil ve keskin tatlı ola. Çoğunlukla incir ağacı altında biter. Tazesinin tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Kurusunun tabiatı üçüncüde sıcak ve kurudur. Ve yabani nevinin tabiatı dördüncüde sıcak, bazıları üçüncüde demişler. Bostani nevi kesicidir. Ve yapışkan hıltları çözer/eritir. Felce ve siyatiğe (ırku’n-nisâya) ve eklem ağrılarına (evcâ'-ı mafâsıla) faydalıdır. Ve eski baş ağrılarına un ile yakı eyleseler ve bundan yalnız yeseler sidiği ve adet kanını yürütür, ama içi tutar(kabız eder). Ve ağılı otların zararı için incir ve ceviz ile yedireler ve ağılı canavarlar soktuğuna dahi fayda eder. Ama meniyi ve cinsel münasebet şehvetini keser. Ve dere otuyla pişirip içseler iç ağrısını zail eder. Böbrek ve göğüs ağrısına vermek lazım geldikte nefes darlığına (usr-ı nefese) ve öksürüğe ceviz ve incir ile vereler. Ve akciğerde (öykende) olan sıcak şişlere fayda eder. Ve yumurta ile pişirip lavman eyleseler rahimde ve bağırsakta olan yelleri dağıtır. Bunu ezip bal ile karıştırıp avratlar makadına ve fercine vursalar rahimleri ağrısına ve bademcik şişmesi/iltihabına (hunnâka) fayda eder. Ve şöylece yeseler karında olan kurdu çıkara. Ve eklemler (mafâsıl) için bal ile yakı edeler, faydalıdır. Ve eğer tuzlu ve eğer tuzsuz yeseler gözü keskin eder. Ve göz sancısına un ile karıştırıp yakı ede. Ve eğer yumuşak dövüp kurusunu burnuna üfürseler kanını tuta. Ve defne yaprağıyla beraber edip katı şişlere yakı etseler uygundur. Ve balmumu merhemi (kîrûtî) ile ve mersin yağıyla karıştırıp çile (çıgıda) ve beneklere vursalar gidere. Ve natronla ak alacaya (behak-ı ebyaza) sürseler ve defne yağıyla siğillere vursalar uygundur ve dere otuyla temriyeye (demregüye) uygundur. Eğer bunu sıkıp suyunu taze nar kabuğunda ezip kulağa damlatsalar ağrısını sakinleştirir. Bunun eğer suyunu rezene suyuyla ve bal ile karıştırıp göze çekseler göz zayıflığını gidere. Ve sirke ve üstübeç ve gül yağıyla karıştırıp başta olan çıbanlara vursalar ve kızamığa ve uçuğa (nemleye) dahi vursalar giderir. Ve sarımsak ve soğan rayihası bundan çiğnemek ile zail olur. Ama çok yeseler adamı helak eder. Eğer sedef otuyla tohumunu içseler iç ağrısına fayda eder. Ve tohumunun bir dirhemini bal ile yahut sirkencübin ile içseler mide yaşlığından ve kuruluğundan olan hıçkırığa fayda eder. Felç ve titreme (ra'şe) ve kasılma/siroz (teşennüc) için bir dirhem yedireler. Ve bir dirhemi bunun mideyi kuvvetli eder ve dalağa fayda eder. Ve hıçkırığa bal ile suyundan bir dirhem içirseler faydalıdır ve kuluncu dahi giderir. Ve etli istiskaya incir ile yakı etseler faydalıdır. Ve oğlancıkların uçuğuna, burnuna yaprağının suyundan bir iki damla damlatsalar faydalıdır. Ve akrep soktuğu yere yakı etmek uygundur. Ve eğer zeytinyağı içinde pişirip kasığa vursalar sidik tutulmasına fayda eder. Eğer bunun kabuğunu yumuşak dövüp saçkırana (dâ'ü's-sa'lebe) dürtseler giderir. Ve dağ sedef otunu sıkıp ve suyunu mum ile karıştırıp eski saçkırana (dâʾü’s-sa'lebe) vursalar kılını bitirir. Ve sedef otunun şerbeti iki dirhemden üç dirheme varınca caizdir, gayrı ziyade caiz değildir. Hatayla ziyade yeseler kusturma ile tedavi edeler ve ağı ağacı ki zakkum (dıflî) derler, ona olan tedavi gibi edeler, ızdıraptan halas eder.
...
Sedef otu tohumu (Bezrüʼs-sezâb): Sedef tohumu Türkçede; baganos tohumu Türkçede; tohm-ı sezâb Farsçada. Bunun tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Balgamdan olan hıçkırığa faydalıdır, bir dirhem içireler ve zehirli ve sokucu canavarlar için içirseler faydalıdır, hususen kuru incir ile yedireler ve ceviz içi ile dahi yedirseler faydalıdır. Siyatiğe (Irkuʼn-nisâya) dahi faydalıdır. Meniyi kesicidir, ancak bal ve kitre düzeltir. Bedeli sedef otudur. Yabani sedef otu (Huleyfe): Yabani sedef otudur ve zûferâ ve hazâ derler. Zikrolundu.
....
Yabani sedef otu (Zeferî): Yabani sedef otudur. Yaramaz kokar ve adam kokusundan hazzetmez. Yaprağını dövüp ve içseler yürek ağrılarına ve ciğer ağrısına ve dörtte bir sıtmasına (rub' ısıtmasına) faydalıdır. Mala Yesi'in sözü üzere cümle rayihası kerih olanlara dahi zefra derler.
....
Sedef otu zamkı (Samgü’s-Sezâb): Sedef zamkıdır Türkçede; zed-i sezâb Farsçada; kâmûzed bîganâye Süryanicede; denîdbiyûn fîgânûn Rumcada; kôlla de âpîgânûs Rumcada; ûrtanîgaş Yunancada. Sedef zamkının tabiatı Huneyn'in sözü üzere üçüncü derecede sıcak ve ikincide kurudur. Alası rayihası keskinlikli olmaktır. Şerbet miktarı bir dirhemdir, ziyadesi baş ağrıtıcıdır, ancak menekşe şekeri macunu düzeltir. Galenos'un sözü üzere bağırsağı kuvvetli eder ve bağırsaktan yaramaz hıltları ve yanmış safrayı ishal eder. Bukrat'ın sözü üzere bağırsağı kuvvetli eder ve yelleri dağıtır ve berk şişleri çözer/eritir ve boğaz sıracalarına (hanâzîrlerine) sürseler ondurur. Maserçüye'nin sözü üzere felç ve yüz felcine (lakveye) ve siyatiğe (ırku’n-nisâya) ve soğuktan olan eklem ağrılarına bal ile içseler faydalıdır. Ve cümle bedende olan soğuk yeller (riyâh-ı bâride) için eski zeytinyağı ile süreler, faydalıdır. Huneyn'in sözü üzere göz karanlığı (zulmet-i basar) için göz devalarına katarlarsa faydalıdır. Yabani sedef otu zamkı (Samg-ı sezâbü’l-berrî): Yabani sedef otu zamkıdır. Se babında safisa diye zikrolundu. Feycen : Sedef otudur, eğer bostanisi eğer yabanisi nevidir. [Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Yaban Sezâbı (Hızâ)
Yabani sedef otudur. Ağı içine ve akrep sokana ve yoğun kıvamlı/kalın (galîz) yelleri olana, ekşi geğirene ve sidiği tutulana fayda eder. Ve mideyi kızdırır. Ve yemeği hazmeder. Ve balgamı zail eder. Ve meniyi keser. Evet başı ağrıtır. Tıkanıklıklar (Süddeler) eyler. Mide soğukluğunu giderir. Ve uyuz eyler. Ve göz ağrıtır. Safrayı ziyade eder. Ve katı susatır.
...
Zefrâ
Yabani sedef otudur. Eğer yaprağını dövüp içseler iç ağrısını ve dörtte bir sıtmasını (rub' ısıtmasını) ve ciğer ağrısını giderir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Sedef Otu (Sezâb) Yani baganos, kızdırıcıdır. Eğer yeseler sidiği ve adet kanını yürütür. Ve içi tutar/büzüştürür. Ve ağılı otlara fayda eder. Eğer yaprağını cevizle ve incirle yeseler ağılı otlar zararını defeder. Evet meniyi keser. Eğer kuru dere otuyla pişirip içseler iç ağrısını sakin eder. Eğer cevizle ve incirle yeseler böğür ağrısına ve nefes darlığına (usr-ı nefese) ve öksürüğe ve akciğerde (öykende) olan sıcak şişlere ve siyatiğe (ırku’n-nisâya) ve eklemler ağrısına fayda eder. Eğer zeytinyağıyla pişirip lavman etseler bağırsakta ve rahimde olan yelleri dağıta. Eğer ezseler balla karıştırıp avratlar fercine sürseler makada dek vursalar rahim ağrısına fayda ede. Ve bademcik şişmesi/iltihabı (hunnâk) olduğuna fayda ede. Eğer zeytinyağıyla kaynatıp içseler karındaki kurdu öldüre ve çıkara. Eğer balla karıştırıp yakı etseler eklemler ağrısına fayda ede, eğer incirle yakı edip karına vursalar fayda ede, eğer şarapla pişirip yeseler yarı kalıncaya dek, ondan sonra içseler etli istiskaya (lahmiyeye) fayda ede. Eğer tuzlu ya tuzsuz yeseler gözü keskin eyleye. Eğer unuyla yakı edip göze vursalar gözün sancısını sakin eyler. Eğer sirkeyle ve gül yağıyla karıştırıp başa dürtseler ağrısını sakin eder. Eğer yumuşak dövüp buruna üfürseler burun kanını kese. Eğer defne yaprağıyla yakı edip katı şişlere vursalar fayda ede. Eğer natronla ve mersin yağıyla karıştırıp memelere (biñbiglere) dürtseler gidere. Eğer natronla karıştırıp ak alacaya sürseler gidere. Eğer yakı edip defne yağıyla katı şişlere vursalar siğillerini gidere. Eğer dere otuyla ve balla karıştırıp temriyeye vursalar gayet fayda ede. Eğer sıksalar suyunu nar kabuğu içinde ezip kulağa damlatsalar kulak ağrısını sakin eder. Eğer bunun suyunu rezene suyuyla ve bal ile karıştırıp göze dürtseler gözü keskin eyleye. Zayıflığını gidere. Eğer sirkeyle ve üstübeçle ve gül yağıyla karıştırıp başta olan yaş çıbanlara ve kızamığa dürtseler fayda ede. Eğer sarımsak veya soğan yese dahi üzerine sedef otu çiğnese kokusunu gidere. Eğer çok yeseler helak ede. Eğer baganos tohumunu içseler iç ağrılarına fayda eder. Eğer dövseler tohumunu bir dirhemini ya iki dirhemini balla ya sirkencübinle içseler midedeki yaştan ve soğukluktan olan hıçkırığa fayda eder. Eğer günde bir dirhemini yeseler felce ve titremeye (ra'şeye) ve kasılmaya (teşennüce) fayda ede. Ve iştah getire. Ve mideyi kuvvetli edip dalağa fayda ede. Eğer pişirip suyundan yirmi dirhem balla içseler hıçkırığa fayda ede. Ve kuluncu giderir. Evet mideye ve baş ağrısına yaramazdır. Eğer yaprağını dövüp suyunu alsalar oğlancıkların burnuna damlatsalar çocuk havalesine (ümmü’s-sıbyâna) ve uçuklar hastalığına fayda ede. Eğer yakı eyleyip karına vursalar balgamdan ve yelden olan zahmetlere fayda ede. Eğer içseler ya yakı edip akrep soktuğuna yere vursalar fayda ede. Eğer suyunu sürmelere katıp göze sürme etseler keskin eyleye. Ve inen suyuna fayda ede. Eğer avratlar yeseler oğlan eylemeyeler. Eğer yakı edip sıracaya (hanâzîre) vursalar fayda ede. Eğer tohumundan bir dirhem ya iki dirhem içseler siyatiğe (ırku'n-nisâya) ve uçuğa fayda ede. Eğer zeytinyağı içinde pişirip kavuğa vursalar sidik tutulduğuna fayda ede. Eğer kabuğunu saçkırana (dâ'ü's-sa'lebe) yumuşak dövüp vursalar giderir. Ve dağda biten sedef otunu sıksalar suyla karıştırıp saçkırana (dâʾü’s-sa'lebe) vursalar kıl bitire.
...
Sedef Zamkı (Samgu’s-Sezâb) Sedef otu pusudur. Gözde olan çıbanlara ekseler bitire. Ve boğazda ve koltukta olan sıracaya (hanâzîre) fayda ede. Bir dankını burna damlatsalar fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]



Sedef otu (Sezâb): Arapça isimdir. Yunanca lisanda feycen derler, Türkçede sedef dedikleri nebattır. İki dürlüdür: Birisi bostani ve birisi yabanisi. Bostanisinin bol (vâfir) budakları vardır, kısa ve ziyade yeşil baldırı vardır, üzerinde beyaza meyilli toz gibi ufağı vardır, sarı çiçeği olur. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Bazıları demişler tazesinin kuruluğu bu mertebeden aşağıdır. Sidiği idrar edicidir. Bu sebep ile bol fazlalıkları yani sinmeyip kalan yaşlıkları çıkarır ve şişleri giderir ve erlik suyunu kurutur ve cinsel münasebet (cimâ') iştahını keser, adet kanını (hayz kanın) akıtır. Eğer tohumundan şarap ile on sekiz kırat miktarını içseler katledici, zehirli devalara fayda eyleye yani zararını defede. Eğer kuru incir ve ceviz ile yaprağından yeseler ondan sonra zehir yeseler tesir etmeye. Keza zehirli canavarlar dahi zarar etmeye. Eğer kuru dere otu ile pişirip içseler bağırsaklar ağrısını sakin eyleye. Keza bu vechle yan ve göğüs ağrılarına ve güçlükle nefes almaya ve öksürük ve akciğerde (öykende) olan sıcak şişlere ve siyatiğe (ırku’n-nesâya) ve en yerleri ağrılarına ve titretici sıtmalara kullansalar fayda edip faydası zahir ola. Eğer zeytinyağı ile pişirip onunla lavman etseler kulunç (kûlûn) dedikleri bağırsak şişine ve düz bağırsak (mi'â-yı müstakîm) dedikleri bağırsak şişine ve rahim şişine fayda edip yaraya. Eğer ezip ve bal ile macun edip şu avrat ki rahmi ağrısından boğulmak arız ola, o makule avratın fercine ve oturağına sürseler rahmi ağrısını gidere. Eğer zeytinyağı ile kaynatıp içseler solucanları ve diğer kurtları çıkara. Eğer bal ile macun edip en yerlerine yakı etseler ağrılarını giderip iyi ede. Eğer incir ile dövseler ve şişmesi olan istiskaya yakı etseler fayda ede. Eğer şarap ile şu mertebe pişirseler ki şarap yarısına (nısfına) ine, ondan sonra içseler geri bu makule istiskaya fayda eyleye. Eğer tuzlayıp yeseler gözleri keskin eyleye. Eğer kavut ile ondan göze yakı etseler zonklamayı (darebânı) sakin eyleye. Zonklama defalarca beyan olunmuştur. Eğer şarap sirkesi ve gül yağı ile ıslasalar baş ağrısına fayda eyleye. Eğer dövüp ezip kanı akar burun içine koysalar kanını dindire. Eğer defne yaprağı ile yakı edip hayalarda olan şişe vursaya fayda eyleye. Eğer mersin yağı ve balmumu ve zeytinyağı ve bazı zamk ile olan merhem ile cem edip ufak çıbanlara vursalar fayda eyleye. Eğer natron yani kızıl boraks (kızıl bûre) ile karıştırıp ak alacayı onunla yıkasalar iyi ede. Eğer bu makuleden yakı edip her ne makule siğil olursa üzerine vursalar cümle siğilleri gidere. Eğer dövülilmiş dere otu ve bal ile temriyelere sürseler gidere. Eğer yapraklarını sıkıp suyunu nar kabuğu içinde ısıtıp ağrısı olan kulağa damlatsalar ağrısına fayda eyleye. Eğer rezene sıkıntısı ve bal ile karıştırıp göze sürme gibi çekseler göz zayıflığından fayda eyleye. Eğer sirke ve kalaydan olan üstübeç (isfîdâc) ile ve gül yağı ile karıştırıp yılancık (humre) dedikleri yassı ve kabarmış kızıl hararetlere ve uçuk (nemle) dedikleri irinli ve dağılır makulesi çıbanlara ve başta olan sulu çıbanlara ve kellere sürüp bulaştırsalar fayda eyleye. Eğer soğan veyahut sarımsak yedikten sonra sedef otundan bir miktar çiğnese kokusunu gidere. Sedef otundan azıcığı iştah getirir ve yemeği hazmettiri ve geğirtir. Eğer her gün dirhem miktarını içseler felç (fâlic) yani puluçluk ve titremek ve kasılma (teşennüc) yani sinirler büzülmek hastalıklarını gidere, tecrübe edilmiştir. Eğer yaprağından ve eğer tohumundan içerlerse fayda eder. Eğer pişmişinden bir üskürce yani üç kıyye ki otuz altı dirhemdir iki kıyye yani yirmi dört dirhem bal ile içseler hıçkırığı gidere, tecrübe edilmiştir. Eğer sedef otunu bile götürseler götüren kimseden zehirli canavarlar kaçalar. Bostanisinin eğer yaprağından ve eğer tohumundan ve eğer sıkıntısından büyük kimselere şerbet miktarı üç dirheme dektir. Ama küçüklere bir kırattan beş kırata dektir. Eğer yüz göz şişine ondan yakı etseler derhal şişleri indire. Eğer sıkıntısı ile çocuk havalesi (ümmü’s-sıbyân) dedikleri sara yani avratlar öbür hal dedikleri hastalığı olan oğlancıkların burunları içine sürseler fayda eyleye. Eğer tohumundan iki dirhem miktarını içseler akrep ve böyü (ruteylâ) dedikleri büyük zehirli örümcek soktuğuna ve kuduz daladığına fayda eyleye. Eğer avrat yese veyahut cinsel münasebetten sonra kullansa gebe olmaya. Sedef otunu ve eğer tohumunu eğer içmekle ve eğer kullanmakla ve eğer nice zaman tütsü edinmekle karında olan oğlanı düşürür. Sedef otunun eğer bostanisi ve eğer yabanisinin zamkı vardır. O zamk üçüncü derecede sıcak ve kurudur ve kuruluğundan harareti çoktur. Gözde olan çıbanlara ekseler iyi ede. Eğer bir denk miktarını burundan içeri koysalar koltukta olan şişlere ve sıraca (hanâzîr) dedikleri çıbanlara fayda eyleye. Eğer avrat kullansa adet kanını yürütür ve oğlanı çıkara. Keza oğlan eşi (oglan soñı) dedikleri deriyi çıkara ama sedef otunun yabanisinin nebatı küçürek ve yaprağı incerek ve budakları azrak ve rayihası çirkinrek ve keskinrek olur. Tabiatı dördüncü derecede sıcak ve kurudur. Zehirli devalara benzemesi deva olan devalara benzemeden ziyadedir. Eğer dört dirhem miktarını yeseler zakkum (dıflî) dedikleri ağaç zehrinden yemesinden tez katlede. Hatta eğer bir kimse onu toplasa veyahut pişirmesine meşgul olsa yüzünü kızarta ve ellerini şişirip kaşındıra. Onun için evla budur ki evvela ellerini soğuk tabiatlı yağlar ile yağlaya ondan sonra toplamasına mübaşeret ede. Eğer sıkıntısından şişe veyahut demire serpseler paslandırmaya. Eğer onunla bir hayvana sürseler veyahut tavuk veyahut koyunlar olduğu yere bolca serpseler zarar edici hayvan oraya varmaya. Eğer yabanisi bostanisi kullanıldığı nesnelerde kullanılmak murat olunursa sakınalar. Zira yabanisinden şerbet miktarının üç payından bir payı kadarı bostanisinin tamam şerbeti ettiği tesirin ikisi kadar eder. Bostanisini daima yemek veyahut bir seferde çok yemek kısırlık verir ve göz nurunu giderir ve başa ve mideye zarar eder. Mizacı sıcak olanlar ona yakın olmamak gerektir ama mizaçları soğuk olanlar diğer deva ile düzelteler, mesela anason hassasıyla düzeltir. Eğer tohumundan yarım dirhem miktarını içseler siyatiğe (ırku'n-nesâ) hastalığını gidere ve sıraca (hanâzîr) dedikleri çıbanları çözer/eritir. İkisinin dahi rayihaları nefsi ruhun zıddıdır. Eğer daima koklasalar ahmak edip kalbi kör eyleye ve göze zarar eyleye ve diğer hassaları yani görmek ve işitmek ve lezzet ve diğer kuvvetleri zayıf eyleye. Eğer zeytinyağı içinde pişirip güçlükle damlatan (efşân eden) kimsenin kavuğu üzerine sıcak sıcak vursalar fayda edip elemi gidere. Eğer yabani sedef otunun kabuğunu ince dövüp saçkırana (dâ'ü's-sa'lebe) yani saç sakal dökülen yerlere şarap ile sürüp sıvasalar fayda edip dökülmesini gidere. Eğer saçkıran eskimiş yani çoktan olsa sedef otunun sıkıntısı ve bir miktar kökünden balmumu ile karıştırıp vuralar. Eğer bostanisinden şaraba (enbize) yani hurma ve diğer nesnelerden ettikleri şaraplara katsalar kokularını güzel edip ziyade sarhoş eyleye ve zararını defeyleye ve bedenden dışarıya tez çıkara. Ama baş ağrısını ve ağırlığını ziyade eder. Düzeltmesi budur ki o makule şarabı içenler mayhoş nar meze edeler ve narın daneleri aralarında olan ak kabuktan dahi bir miktar yiyeler ve ayvayı dahi çiğneyip onun dahi posasını (cibresini) yutalar. Eğer yabanisini dövüp bedenden bir yere yakı etseler o yere madde çekip getire ve yaka ve şiş eyleye ve o yeri ölmüş gibi eyleye veyahut yiye. Eğer üç miskal miktarını yeseler zakkum (dıflî) dedikleri ağaç zehrinden yemekle arız olan haller arız ola. İlâcı dahi onun gibidir.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]