Kitre / Kesîrâ / Katâd (Astragalus / Tragacanth)


Katâd ağacı zamkıdır ki Türkçe kitre derler. Soğuktur kurudur, göze çekilen sürmelere ve ishal edici ilaçların ıslahına dahil olur.
[Şerh-i Mücez Fi't-Tıb]

Mahiyeti Hakkında: Bir çeşit dikenli ağacın zamkıdır ki ona katad derler ve Yunancada tar'anisa tesmiye olunur.
Tabiatı Hakkında: Soğuktur ve kuruluğa meyyaldir.
Hassaları Hakkında: Bu devada zamk kuvveti gibi kuvvet vardır ve zamkta olan kurutmaya yakın kurutma olur.
Göz Organları Hakkında: Gözün iç köşesindeki kan damarlarında zamkın vukuu misli vaki olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb Cilt 2]

Halûsiyâ: Kitredir. Kesira diye kef babında zikrolundu.
Kesîrâ: Kitreye derler Türkçe; samgü’l-katâd Arapça; kesîrâ Farsça. Kitre dediklerine kasad ve geven derler, bir dikenli ağacın zamkıdır. Beyrut dağlarında ve Şam etrafında çok olur. Bunun kuvveti Arap zamkı gibidir. Alası pak ve beyaz ola. Tabiatı Fules sözü üzere birinci derecede sıcak ve nemlidir ve Mesih İbni Hakim sözü üzere ikinci derecede soğuk ve nemlidir dediler. Göz devalarında kitreyi Arap zamkı yerine kullanırlar ve ishal edecek devalara dahi katarlar, bazısına yardımcı ve bazısının ıslah edicisi olur. Bundan bir dirhem veya bir miskal kifayet eder. Ve bazı keskin ve mide ve bağırsağa ziyan edecek otların keskinliğini kaldırmak için bazı devalara dahi korlar, her biri yerinde zikrolunur. Kitre öksürüğe ve göğüs sertliğine ve boğaz ve mesane ve akciğer yarasına faydalıdır. Fules ve İshak sözü üzere saç ve sakala kitre sürseler gayrı kılların ucu yarılmaz. İhtiyarat sözü üzere kitreyi mey-buhtec ile ıslatıp bir miktar yaban keçisinin yanmış boynuzu ve bir miktar Yemen şapı ile yedirseler böbrek illetlerine ve mesane gıcıklanmasına faydalıdır. Fules sözü üzere kitre bağırsakları kuvvetlendiricidir ve safra hıltını ve yapışkan balgam ve sevdayı ishal edicidir ve kuvvetlendirici ve bedeni ısıtıcıdır ve bağırsak yarasına ve sıyrığına gayet faydalıdır. Eğer ishal edici eğer gayrı devalardan sonra bir dirhemini dövüp içseler gayet muvafıktır. Fules sözü üzere anason ve sirkencübin ile içseler ödemi(istiskā) olanların karaciğerlerine ve mide ağzına ziyan eder, illaki anason ve mastaki ıslah eder. Ve aşağı makada dahi zararı vardır derler, illaki yalnız anason ıslah eder. İbni Baytar sözü üzere eğer kitreyi ıslatıp bal ile ağızda tutsalar öksürüğe ve boğaz boğulduğuna ve akciğer yarasına ve irinlerine fayda ede. Ve ıslatıp göze çekseler kapağı kalınlığına fayda eder. Bunun bedeli kabak çekirdeğidir ve derler ki bedeli Arap zamkıdır ve derler ki Arap zamkı ve badem zamkıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Kesîrâ: Meşhurdur. Balla karıştırıp ağza koysalar suyunu savursalar -sürseler- öksürüğe ve göğüs irinine -akciğer iriliğine- ve ses boğulduğuna begayet fayda ede. Eğer iki dirhemini mey-buhtec ile ıslatıp azıcık yıkanmış ve yanmış keçi geyik boynuzunu katıp içseler böbrek ve mesane ağrısına fayda ede. Kesira üç çeşittir ak kızıl ve sarı eğer içseler içi ishal eder ve akciğer çıbanlarına fayda eder ve bağırsakları kavi eder. Eğer ıslatsalar suyunu göze sürseler gözdeki çıbanlara fayda ede ve ağrısını sakin ede. Eğer kökünü dövseler sirke ile karıştırıp alaca hastalığına(behaka) dürtseler gidere. Eğer sudan ezseler kıllara dürtseler yarıldığına fayda ede. Eğer göze dürtseler kapağı yanmasına fayda ede ve iriliğini yumuşata. Bedeli kabak çekirdeğinin içidir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Ketira: O, turgafisa'dır. Bir zamktır. Katad dikeninden tutarlar. O, iki çeşittir. Bir çeşidi beyazdır, o, yemeğe mahsustur. Ve bir çeşidi kızıldır. O, sürmeye mahsustur. İyisi tatlı ve saf olanıdır. O, soğuk ve kurudur birincide. Devaların zehirlerini ve keskinliğini zail eder ve fiillerini kavi eder. Ve haddizatında öksürüğe ve göğüs sertliğine ve akciğere ve idrar yanmasına ve bağırsaklara ve böbreklere faydalıdır. Ve kızıl olanı sirke ile yüz lekesini(kelefi) ve çili zail eder sürmekle ve kezzap ve kükürt ile uyuz hastalığını(cerebi) ve kaşıntıyı(hıkkeyi) ve alaca lekesini(barası) zail eder ve cildi yumuşatıp güzelleştirir. Ve eğer beyaz olana mislince bademden ve mislince nişasta ve mislince şeker karıştırsalar ve yemesine devam etseler gayetle kilo aldırır(semizletir). Ve eğer içinde Hindistan cevizi pişen sütü üzerine içseler kilo aldırmada(semizletmede) sırrı aciptir. Ve avratlar Horasan'da bunu gizli tutarlar ve bir kimseye söylemezler. Ve öksürüğe zararı vardır. Anason ıslah edicisidir. Şerbeti: Beşe değindir. Bedeli: Zamk.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Kesîrâ: Kitre dedikleri nesne ki bir dikenli ağacın zamkıdır iyisi ak ve saf olur tabiatı Fulus sözü üzere birinci derecede sıcak ve nemlidir Mesih İbn Hakim sözü ikinci derecede soğuk ve nemlidir dediler göz devalarında kitre zamkı yerine kullanırlar ishal edecek devalara dahi katarlar bazısına yardımcı ve bazısının ıslah edicisi olur bazı keskin ki mide ve bağırsakta ziyan edecek otların keskinliğini kaldırmak için bir dirhem veya bir miskal kifayet eder kitre öksürüğe ve göğüs sertliğine ve boğaz ve mesane ve akciğer yarasına faydalıdır Fulus sözü kesira bağırsakları kuvvetlendiricidir ve safra hıltını ve yapışkan balgam ve sevdayı ishal edicidir ve kuvvetlendirici ve bedeni ısıtıcıdır ve bağırsak yarasına ve sıyrığına gayet faydalıdır İbn Baytar sözü eğer kitreyi ıslatıp bal ile ağızda tutsalar öksürüğe ve boğaz boğulduğuna ve akciğer yarasına fayda eder bunun bedeli Arap zamkıdır ve badem zamkıdır.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Küseyyirâ: Arapça isimdir. Kitre dedikleridir ki ondan galattır. Yunanca lisanda tarâhîsâ derler. Dikenleri keskin ve çok dikenli bir ağaç zamkıdır. Ağacına katâd derler. Nitekim mukaddema zikrolunmuştur. İyisi odur ki saf ve düz ve ince ve pak olup lezzeti tatlıya meyyal ola. Tabiatı soğukluk ve sıcaklıkta dengelidir ve birinci derecede nemlidir. Kitrede sıvayıp pekiştirme vardır. Devaları onunla karıştırsalar devaların yaramazlığını kırıp ve bağırsakları sıvayıp üzerinden sıcak ve yaramaz nesneler akmaya kuvvet verir. Azıcık kurutması dahi vardır. Sürmelere dahi katarlar ta ki sürmelerin yaramazlığını gözden defeyleye. Öksürüğe ve akciğerde olan iriliğe dahi fayda eder. Eğer bal ile karıştırıp bir miktarını ağızda tutup eriyenini yutsalar boğulup kesilmiş olan sesi geri yerine getire. Eğer meysus şarabı içinde ıslatıp dahi yaban sığırının yakılmış boynuzundan bir miktar veyahut Yemen şapından bir miktar yani denk kadar katıp dahi cümleden iki dirhem miktarı içseler mesanede olan yangını ve böbreklerde olan ağrıyı filhal sakin eyleye. İshal eder kuvveti dahi vardır. Gözde olan irili ve ufaklı çıbanlara ve sıcak şişe fayda eder, hususan eğer suyu ile sürmelense veyahut bazı ekeceklere katıp ekseler ziyade fayda eyleye.

Eğer ağacının kökünü kurutup dövseler ve sirke ile alaca hastalığı(behak) üzerine yakı etseler gidere. Kitrenin mizacında olan soğukluğu ile beyinden göğse inen maddeleri yoğun kıvamlı/kalın edip inmeye mani olur ve mide ve göğüs ve akciğer kamışı dedikleri uzva dökülen tuzlu hıltı dengeleyip ve ıslah edip zarar etmesini defeder ve bu sebeple öksürüğü sakin eder ve inceliği sebebi ile harekete gelen kanı yoğun kıvamlı/kalın etmesiyle hareketten alıkoyar ve göz kapaklarında olan yangını sakin edip iriliğini yumuşatır ve damlatmakla gözde olan sıcak şişten olan göz ağrısına fayda eder. Eğer su içinde veyahut jel içinde ıslatıp ezip çatlayıp yarılan saçlara sürüp sıvasalar fayda edip iyi eyleye. Eğer nice zaman böyle etseler saçların kıvırcıklığını giderip doğru durur eyleye. Yumuşatmada ve yoğun kıvamlı/kalın etmede bedeli kabak çekirdeğinin içidir ve sıvayıp tutkallamada ve gayrıda bedeli Arap zamkıdır. Kullanım miktarı bir dirhemden beş dirhem miktara dektir. Bazıları demişler aşağı makada zarar eder. Islah edicisi anason iledir.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]