Sıcak ve kuru oldu mizacı sarımsağın
Yelleri defetmeye eder yardımcılık
Lakin gözün nurunu karanlık(tarik) eder
Hem baş ağrıtır pişirip yiyeler.

[Tutmacı - Tabiatnâme]


Sarımsağın tabiatı sıcak ve kurudur. Harareti haylice kuvvetlicedir. Beyne filcümle zararı vardır. Zira baş ağrısı eder hususa mizacı safravi olana ama gıda ile kullanılınca çok hastalıklara kefarettir.

[Ahmet Şeyhzâde - Tabîbnâme]

Sarımsak yeseler mideyi pak eder. Elde ve ayakta olan titremeyi giderir ve yüz felci(lakve) hastalığına dahi faydalıdır. Gevşek(süst) endamlığı açar. Diğer: Sarımsağı kavurup yeseler basuru(bevasırı) ve kasık ağrısını zail eder. Dahi sarımsağı dövüp suyunu çıkarıp onu öd ile kaynatıp daha sonra kulağına damlatasın sağırlığı izale eder. Diğer: Sarımsağı çok yese azim fayda görür ve güçsüzlük/ gevşekliği(süstligi) zail eder ve erliği artırır. Dahi kızılca sarımsağı ve kabuğu sara zahmetine müptela olan adama tütsü edesin, onun hastalığını defeder. Dahi sarımsağı yedi gün yese o adamı yılan sokmaz. Eğer sokar ise dahi zehri kar etmez. Dahi sarımsağı yağla büryan edip yese adamın ne kadar hastalığı var ise zail ola. Dahi sarımsağı dövüp yağını çıkarsa daha sonra zekere yakı(tıla) etse gayetle zekeri kuvvetli(kavi) eder ziyadesiyle. Dahi pişmiş sarımsağı yese karın içinde harareti giderir. Dahi saçı sakalı dökülse sarımsağı kalıpta(kabile) dövüp zeytinyağıyla karıştırıp süreler kıl bitire. Bu sarımsak yağı büyüktür. Yani süresin kıl bitire.

[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Sarımsak turşusu (sarımsak ile sirke)
Sarımsak ile sirke sıcak ve kuru olur yiğit
Fayda eder karnı su toplayana(müstaskiye) bir iyi(key) işit
Lakin hasıl eyler kötü koku o
Hem beyne dahi var ondan ziyan
Ancak kim ardından yeşillik ve gülsuyu(cüllab u nebat)
Yeseler defini kıla ey pak zat

[Tutmacı - Tabiatnâme]

Sarımsak balgamı keser(kat' eder), yeli çözer/eritir(tahlil eder), kanı yandırır, safrayı artırır, göze ve beyne zarar eder. Galiba bu zararlar çiğ yemesindedir(Burada galiba diyerek "sanırım" diye tahmin yürütmesi ihtimali olabilir ancak nacizane tahminimizce muhtemelen Galibiyet ile manasına gelecek şekilde, galiben-galiba şeklinde kullanılmıştır, yani o halde "genelde zararları pişirilmeden yenilmesinden doğar" anlamı çıkar) ve seferlerde iyidir, zira her gün bir türlü hava ve bir türlü su içer.
...
Eğer sarımsağı pişirip ağrıyan dişe sürseler, iyi ola.
...
Hekim Bukrat der, her kim sarımsağı çok yese midesini pak edip kuvvetli eyleye ve el ayak titremesini gidere ve felce ve güçsüz/gevşek(süst) endama menfaat ede, mertebe kuvvet bula.
...
Her kim acilen(becid) sarımsak yese, istiskasını giderir.
...
Eğer sarımsağı büryan edip gah gah yese basurlara ve göbek ağrısına ve kasık ağrısına, sızısına faydalıdır.
...
Eğer bir kimsenin erliği güçsüz/gevşek(süst) olup zekeri kaim olmasa sarımsağı çok yiye, azim faydasını göre, iyice pişmiş(müherra) pişirip yiye.

[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Sıcaktır kurudur üçüncüde(salisede), çözer/eritir yeli ziyade ve cerahat eder (Ne zaman derinin üzerine bağlasalar nitekim soğan böyledir) ve fayda eder sular bozulmasına(tagayyürüne - su değişikliği yani farklı kaynaklardan kısa sürede farklı farklı sular içmek, mesela bi çeşmeden, bi maden suyundan, bi dağdan gelen sudan içmek gibi su değiştirip durmanın vücutta çeşitli sıkıntılara yol açacağını söyleyen eski hekimler sarımsak ve soğanın bu su değişikliğine çok iyi geleceği bilgisini vermiştir.) ve dişler ağrısına ve öksürüğe ki eski ola ve göğüs ağrılarına ve çıkarır sülüğü (Zira ısıtmasının(teshinin) şiddeti için sülük kızar soğuk yere çıkmak diler ağza gelir) ve kurtları ve idrar eder adet kanını(tamsı) ve çıkarır meşimeyi (Meşime şu deridir ki ana rahminde oğlan onun içinde olur) ve safi eder boğazı ve bal ile ak lekeli hastalığa(behak) üzere yakı(tıla) kılınır (Sarımsak yanıp kül olup bal ile ak lekeli hastalığa(behaka) yakı kılınır) ve fayda eder kan uyuşup donmasına deri altında ve katleder biti(kehleyi) ve yumurtalarını (Bitin(Kehlenin) yumurtasının ve tohumunun ismidir ki Rum ehli sirke diye tabir ederler) ve baş ağrıtır ve göze ziyan eder.

[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Sarımsak
Sarımsağın kuru ve sıcak tabiatı
Muhalif yelleri çözer/eritir eyler
Veli zahmet verir daim beyne
Fesadını yağ onun tebdil eyler

[Nazmu't Tabâyi]

Sarımsak sıcak ve kurudur dördüncü derecede. Balgamı keser(kat' eyler), yeli çözer/eritir, kanı göyündürür, safra artırır, yemeği hazmeder, (çiğ yemek, özellikle sıcak mizaçlı kişilerde;) cinsel münasebete ziyan eder.
...
Rum hekimleri şöyle ittifak eylediler kim ne kadar devalar var ise cümlesinden büyüktür otların kezzabı(tizabı) sarımsaktır. Her kim onu dövüp zeytinyağıyla karıştırıp içirse ne kadar bedeninde hastalık(illet) var ise çeker sarı su eyler gidiverir.

[Mebâhis-i Emrâz]

Ve eğer sarımsağı pişirip ağrıyan dişe sürseler faydalıdır.
Öksürük: Eğer, birkaç baş sarımsağı ocakta pişirseler ve daha sonra kabuğunu soyup sıcakla yeseler faydalıdır, gaflet olunmaya.
...Eğer, sarımsağı bir parça tuz birle dövüp ve birkaç defa dalak üzerine vursalar mahveyleye.
...Eğer, sarımsağı pişirip yeseler kurdu kıra.

[Hukemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]

-Mahiyeti Hakkında: Sarımsak(Sum) bostani ve pırasaya benzeyen(kürrasi) ve yabani(berri) olur. Yabanide(Berride) acılık(meraret) ve tutuculuk/büzücülük(kabz) vardır ve yabani(berri) yılan sarımsağı(sumü'l-hayye) ismi ile isimlendirilmiştir. Ve pırasaya benzeyen sarımsak(sum-ı kürrasi) birleşik kuvvetlidir(mürekkebü'l-kuvadır), onda hem sarımsak(sum) ve hem pırasa(kürras) kuvveti olur.
-Tabiatı Hakkında: Isıtıcı(Müsahhin) ve kurutucudur(müceffiftir) üçüncüden dördüncüye(rabiyaya) varıncaya kadar ve yabani(berri) ondan daha şiddetlidir. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Yumuşatıcıdır(Müleyyindir), şişkinliği-gazı(nefhi) cidden çözer/eritir(tahlil eder) ve cildi yara eder(takrih eder) ve suların bozulmasına(tagyir-i miyaha) fayda olur.
-Süs Hakkında: Dağ sarımsağının(Cebeli sumun) pişmişi(tabihi) içilip(şürb olunup) biti(kamli) katleder ve sirkeleri(sıbyanı) dahi katleder ve sirkeler(sıbyan) üzere sarımsak(sum) ile merhemlenir. Ve sarımsak külü(remad-ı sum) bal(asel) ile ak lekeli hastalığa(behak) ve göz kanlanmasına(kühbe-i ayn) üzere yakı(tıla) olunsa fayda olur ve kötü maddeler(mevadd-ı afine) sebebinden hasıl olan saçkırana(da'ü's-sa'lebe) dahi faydalı olur.
-Şişlikler ve Çıbanlar Hakkında: Dahili büyük çıbanları(Dübeylat-ı batıneyi) sarımsak fetheder(teftih eder). Ve sarımsak külü(sumun remadı) kabarcıklar(büsür) üzere konulur. -Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Cildi yara eder. Ve külü temriyeye(kuvabaya) ve yara olmuş uyuza(cereb-i mütekarrih) üzere konulur. Ve yabani sarımsak kötü yaraları(cerahat-ı habiseyi) yapıştırır(ilzak eder) eğer taze(tari) iken üzerine konulur ise.
Eklem Organları Hakkında: Sarımsak ile lavman(ihtikan) olunsa siyatik hastalığına(ırku'n-nesaya) faydalı olur, zira onunla lavman kanı(demi) ve kötü hıltları(ahlat-ı rediyyeyi) ishal eder.
-Baş Organları Hakkında: Sarımsak baş ağrıtıcıdır. Ve pişmişi(tabihi) ve közlenmişi(meşvisi) dişler ağrısını(veca'-ı esnanı) sakin eder. Ve sarımsak pişmişi(tabih-i sum) ile gargara(mazmaza) dahi dişler ağrısını sakin eder hususen pişmişinde günlük(kündür) dahi ola.
-Göz Organları Hakkında: Görmeyi(Basarı) zayıflatır(da'if) ve göze kabarcıklar(büsür) çeker. --Göğüs Organları Hakkında: Pişirilmiş olarak(Matbuhan) boğazı(halkı) safi eder ve kronik öksürüğe(su'al-i müzmine) faydalı olur ve soğuktan hasıl olan göğüs ağrılarına(evca'-ı sadra) faydalı olur ve boğazdan(halktan) sülüğü(alakı) çıkarır.
-Beslenme Organları Hakkında: Karın suyu(Haben) dedikleri karın hastalığına(da'ü'l-batna) faydalı olur hususen Hristiyanların kullandıkları sarımsak pişmişidir sumdur) ki onun edinilmesi sarımsak ve zeytin ve havuç cemi an pişirilmekle olur.
-Boşaltım Organları Hakkında: Sarımsak yaprağı pişirilip pişmişinde hasta oturulsa(iclas olunsa) sidiği ve adet kanını idrar eder ve meşimeyi çıkarır ve fitil(ihtimal) olunsa dahi keza o fiilleri işler ve keza az önce zikri geçen Hristiyanların söz konusu yemeği dahi o fiili işler ve cidden faydalı olur. Ve sarımsaktan iki dirhem miktarı dövülüp(dakk olunup) bal şerbeti(ma'-i asel) ile kullanılsa balgamı ve kurdu(dudu) çıkarır ve tabiatı ishal eder(ıtlak eder). Ve sarımsak kurutmasının ve çözmesinin/eritmesinin(tecfifi ve tahlili) şiddeti hasebiyle bazı kere cinsel münasebete zararlı(mudırr) olur. Ama sarımsak keskinliği(hiddeti) zail oluncaya kadar su ile pişirilse uzak(ba'id) olmaz ki onun kaynatılmışı ve baki kalan suyu harareti az olup kurutması(tecfifi) zail ola ve ondan meni maddesi(madde-i meni) canlana-meydana gele(tevellüd eyleye) ve balgami maddeleri balgami mizaçlarda yellere-gaza dönüştüre ve yayılmasına kadir olmaya. Ve ne zaman o maddeler damarlarda(urukda) yellere dönüşse uzak olmaz ki bu durum şehvete yardımcı ve cinsel münasebete(baha) faydalı ola.
-Zehirler Hakkında: Haşere sokmasına ve yılan ısırmasına faydalıdır. Ve şarap ile söz konusu sokulmuş ve ısırılmışlara biz sarımsak içirip faydasını tecrübe eyledik ve kuduz köpeğe faydası dahi onlar gibidir. Ve sansar(mugalini) yani gelinciğe(ibn-i ırsa) benzer olan hayvanın ısırması üzere sarımsak, boraks(burak) ve kil(tin) ve kimyon ile yakı(dımad) olunsa faydalıdır.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]



Köylülerin panzehri (Tiryak-ı rustayan): Sarımsaktır. Sarımsak diye İhtiyarat'ın sözü üzere se babında zikrolunur. Sarımsak: Sarımsak Türkçede; sir Farsçada; sumi Süryanicede; uskürdu Rumcada; nülusun Yunancada; sumim İbranicede; sum İbranicede; agliyum Latincede; alliye Latincede; ajo İspanyolcada; sum Süryanicede; leser Hintçede; tişereb Berbericede; sıkordun Muhammed Temimi. Sarımsağın yabanisi ve bostanisi ve pırasaya benzeyeni olur. Yabanisine uskürdiyun derler, zikrolundu. Pırasaya benzeyen nevi pırasadır, kef harfinde pırasa diye zikrolunur. İhtiyarat sahibi yılan sarımsağı dedikleri yabani sarımsaktır der. Geldik bostani sarımsağın tabiatı dördüncü derecede sıcak ve kurudur, bazıları üçüncüde demişler. Hararet ve kuruluğu soğandan ziyadedir. Şişkinliği çözer/eritir (tahlil eder). Su değiştiren kimselere ki sefere gidenler gibi yahut alışkın olmuş sudan ayrılıp gayrı su içenlere uygundur. Sarımsağın külünü bal ile ak lekeli hastalık (behak) üzerine yakı eyleseler uygundur. Ve saçkırana (da'ü's-sa'lebe) bal ile ve mısır fıstığı yağıyla karıştırıp sürseler kıllarını bitire ve temriyeye ve uyuza dahi sürseler fayda ede. Sarımsağı büryan edip yahut pişirseler boğazı saf eder ve soğuktan olan eski öksürüğe fayda verir ve yürek kurtlarını öldürür. Ve boğaza sülük yapışsa düşürür, sirke katıp gargara edeler. Eğer yaprağını ve dallarını pişirip suyunda avrat otursa adet kanını akıtır ve meşimeyi çıkarır. Ve canavarlar soktuğuna faydalıdır ve kuduz daladığında ve böğ soktuğuna ve gelincik ve akrep ve engerek zararlarına şarapla içirip yakı dahi edeler. Sarımsak tabiatı yumuşatır ve sidiği akıtır ve bağırsak ağrılarına fayda eder, ama sıtmalı olmadığı takdirce yedireler. Fules'in sözü cinsel güce kuvvet verir, meniyi artırır, gayet kuvvetlendiricidir. Zira böbreği gayet kızdırır, ondan tam ereksiyon (nu'ut-ı tamm) getirir. Ve kulunca ve siyatik hastalığına (ırku'n-nisaya) uygundur, ama baş ağrıtır ve göze zayıflık verir. Eğer pişirip yeseler harareti ve keskinliği az kalır. Ancak düzeltilmesi semizotudur ve turşular(turşunun anlamı çoğu kez pickle değil ekşiler demektir) ve yağdır. Takvim sahibinin sözü menekşe ve helile düzeltir. Yabani ve bostani sarımsaklar birbirlerine bedeldir. Bir kimseye ziyade bit üşüşse sarımsağı dağ yarpuzuyla pişirip suyunu içse bitleri öldürür. Ve yakıp külünü göz altında toplanmış kan hareketi ve siyahlık eseri var ise üzerine vursalar zail eder. Ve tuz ve zeytinyağı ile beneklere fayda eder. Ve bal ile temriyeye ve başta olan yaş çıbanlara ve konağa ve ak lekeli hastalığa (behaka) ve çıbanlı uyuza vursalar fayda eder. Ve çam ağacı ve günlük ile kaynatıp suyunu ağızda tutsalar diş ağrılarını sakin eder. Ve yılan soktuğuna incir yaprağı ve kimyon ile karıştırıp yakı edeler, faydalıdır. Ve zeytinle karıştırıp yeseler sidiği yürüte ve damarlar ağzını aça ve mecnunlara fayda ede ve yoğun kıvamlı (galiz) yelleri ve hıltları kese. Ve diş yeniğine ve kulunca fayda ede ve akciğer çıbanlarına ve unutkanlığa fayda ede ve kasık ağrılarına fayda ede. Bazıları kuvvetlendiricidir, cinsel münasebete kuvvet verir, ama meniyi kurutur derler. Basurlara (Bevasire) ve iç ağrısına ve ishale ve sıracalara (hanazire) ve verem sıtmasına faydalıdır. Gayrıya zarardır ve yüklü ve emziklilere yaramazdır. Suyla ve sedef otuyla iyice pişmiş (müherra) pişirip çıbanlara vursalar işletir. Ve daima çiğ sarımsağı yarıp (yara vs.) üzerine sürseler onulmaya koymaz, mesela kuduz köpek ısırdığında daima hacamat edip yarası onulmasın diye murat edenler yaralarının üzerine sarımsak süreler. Soğuk mizaçlı kişilere vereler, uygundur. Ve kış günlerinde dahi faydası vardır. Ve tarhana yemeği ve paça ve baş ve sığır eti gibilerin zararını defeder. Ve yaramaz suların dahi tesirini meneder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Sarımsak: Sarımsak. Bu lafız Arapça. Ve Berberice sarmmasak derler. Ve o kimse ki demiş fa ile okunur yani ayet-i şerifeye göre nazar etmiş demiş ve fumiha. Ve bu söz yanlıştır. Zira ayet-i şerifede murat olan fum, buğdaydır. O, bir meşhur ottur. Bir ziradan az uzanır. Yaprakları incedir ama aslı tek parçadır. Ona dağ sarımsağı derler veya iki parçadır birbirine yapışmıştır. Ve büyüğü Şami'dir yahut küçük kabuğundan ayrılmaz, o Mısri'dir. Ve bir nevi dahi yabanidir. Ona yabani sarımsak derler gayetle sıcaktır. Ve acılığı vardır. Ve sarımsağın iyisi dişleri çok ve büyük olanıdır ve kesiciliği az olanıdır. Ve ne zaman ki kıralar ondan rutubet çıka, bal gibi ele yapışır. Ama eski kitaplarda nablye derler. Ve el an Kıbrıs'tan getirirler. O, sıcak ve kurudur üçüncünün ahirinde. Öksürüğe (Su'leye), nefes darlığına (diku'n-nefese) ve mide yaralarına (kuruh-ı mi'deye) ve yoğun kıvamlı (galiz) yellere ve kulunca ve tıkanıklıklara ve dalağa ve sarılığa (yarakana) ve eklemlere faydalıdır ve adet kanını yürütür ve şişlikleri ve taşı çözer/eritir (hal eder) ve balgamı ve felci ve titremeyi (ra'şeyi) yemek ile keser. Ve kuru sivilceye ve saçkırana (da'ü's-sa'lebe) ve kan çıbanlarına (demamile) ve balgami düğüme (akd-i balgamiyyeye) bal ile sürmekle ve çarpıntıyı sakin eder mutlaka zeytinyağı ile pişirseler. Ve zehirleri defeder, hususa akrebin ve yılanın şarap ile içmekle ve kunduz hayasıyla ve zeytinyağı ile sürmekle. Ve bir kimse tazeliğinde ona yapışsa koca olmaz ve koca olduğu takdirce kılın beyazını düşürür ve onun bedeline siyah çıkartır.(Nacizane bir not: Eğer clingy olacaksanız, sarımsağa olunuz! En azından sizi yaşlandırmaz, hatta tam tersini yapar :D) Ve sedef otu ve ceviz ve incir ile panzehirden ziyade olur. Ve ne zaman ki koyun sütü ile pişirseler sonra yağı ile sonra bal ile kaynatsalar, şehveti kuvvetlendirmekte ona bir şey beraber olmaz. Ve eklem ağrılarını ve bel ağrısını ve ufak çıbancıklar çıkmayı meneder ve kurtları çıkarır. Ve tevellütlerini dahi meneder ve avazı safi eder. Ve havaya salahiyeti vardır, hususa veba zamanlarında. Ve onun pişmişi bitleri katleder. Ve o nişadır ile alacayı (barası) ve ak lekeli hastalığı (behakı) zail eder sürmek ile. Ve ne zaman ki limon ve çam yaprağı ile pişirseler ve dişlere sürseler dişleri ıslah ve kuvvetli eder. Ve zeytinyağı ile tırnakları ince eder üstüne komak ile ve dolamayı (dahisi) zail eder. Ve her nevi ki kullansalar renkleri güzel eder ve yüzü kızıl eder. Ve bilcümle evvel koruyucudur soğuk mizaçlılara ve koca olanlara. Ve onun hassalarındandır ki ne zaman bir avrat onun bir dişini iğne ile delip aşağıdan götüre(vajinal fitil), eğer onun tadı ve rayihası ağzında çıkar ve zahir olur ise o hamile olur. Aç karınla kullanmak kaşıntı (hikke) tevellüt eder ve hıltları yakar ve basurlar (bevasir) ve bağırsak buruntusu (zahir) hasıl eder, hususa sıcak mizaçlılarda. Ve yazda sirkencübin ve yağlar onun düzelticisidir. Ve gözü karanlık eder kişniş onun düzelticisidir. Ve bir yıldan geçenini yemesinler. Ve keza sıcak olan vilayetlerde, mesela Mekke gibi yerlerde hasıl olanı kullanmasınlar. Ve onun bedeli: Yabani soğan.(İşkil)
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Sarımsak: Sarımsaktır, malumdur. En fasihi ve sahihi budur ki fa ile buğday derler ama şöhreti sa iledir. Pes evladır. Yabanisi ve bostanisi olur. Yabanisi iki türlüdür: Birisi acıdır, tutucudur/büzücüdür (kabızdır), acıtıcıdır, yaprağı küçük ve yassıca ve toz renklidir, susuz ve topraksız yerlerde ve otsuz bozkırlarda ve dağlar başlarında biter. Birisi dahi bostani gibidir ama yaprağı ve şekli küçüktür ve bir baştır. Lezzeti bostaniden keskincedir, rayihası hoştur. Evvela beyan olunana yılan sarımsağı gah olur elifsiz sekürdiyun derler. Yunanca manası yılan sarımsağı demektir, şuan köpek sarımsağı demekle malumdur. Bostanisi dahi iki türlüdür: Birisinin dişleri çok olur nitekim malumdur. Birisinin dahi bir dane büyük diş olur soğanın küçüğü gibi, buna Farsi derler, çok dişleri olandan keskin ve kuvvetlidir. Sarımsağın tabiatı üçüncü derece sonlarında sıcak ve kurudur. Harareti ziyadedir, fazlalık rutubeti dahi vardır. Mideyi kurutucu ve yakıcıdır, şişmeleri çözücüdür (tahlil edicidir), susatıcıdır. Eğer yeseler kabak çekirdeği dedikleri solucanları çıkara ve sidiği idrar eyleye ve yılan ısırmasına fayda eyleye. Bu husus için muttasıl yiyeler. Eğer dövüp ezip şarap ile içseler bu babda ziyade fayda eyleye ki diğer deva ona beraber olamaz. Sarımsak yemek kuduz daladığına ve tarantula (ruteyla) ki zehirli büyük örümcektir onun soktuğuna fayda eder ve türlü türlü sular içmeden olan zararı defeder. Eğer su içinde haşlayıp veyahut kebap edip yeseler boğazı saf edip eskiden olan öksürüğe fayda eyleye. Çiğ iken yemesi dahi bu hassaları verir, keskinlik ile ve kuvvet ile verir. Eğer yabani nane ile pişirip içseler bitleri ve sirkeleri kıra. Eğer yakıp bal ile macun edip göz altında oturmuş kan üzerine sürseler gidere. Eğer buna ban yağı katıp saçkıran (da'ü's-sa'leb) olan yere sürseler iyi ede. Eğer tuz ve zeytinyağı ile karıştırsalar ufak çıbanları iyi ede. Eğer bal ile karıştırsalar içinde süt gibi ak suyu olan ufak çıbanları ve temriyeyi ve başta olan yaş çıbanları ve kepeği ve ak lekeli hastalığı (behakı) ve irinli uyuzları iyi eyleye. Eğer çam ağacı yani çıra ile ve günlük ile pişirip pişmişini ağızda tutsalar soğuktan olan diş ağrısını sakin eyleye. Eğer siyah incir yaprağıyla ve kimyon ile karıştırıp gelincik ısırdığı yere yakı etseler fayda eyleye. Eğer çam yaprağıyla pişirip içinde otursalar adet kanını yürütü ve oğlan sonu dedikleri deriyi çıkara. Eğer yakıp tütünü üzere dursalar dahi bu faydayı verir lakin zayıflık üzeredir. Dişler yenmesine fayda eder, yoğun kıvamlı (galiz) hıltları kese, yoğun kıvamlı yellerden ve yoğun kıvamlı yeller ile olan kulunca fayda eder. Sarımsak her kişiyi susatır diyenler yanlış eder belki mizaçları sıcak olanları susatır ancak soğuk yerlerde ve soğuk şehirlerde olanlara ziyade faydalıdır. Sıtmalı olmayan kimsenin bağırsakları ağrısına faydalıdır. Kış günlerinde sarımsak yemek büyük faydalara sebeptir. Zira bedeni sıcak eder ve bedende hasıl olmuş yoğun kıvamlı (galiz) hıltları keser ve sidiği idrar eder. Ama göz nurunu zayıf eder, ziyade kurutması vardır. Gözlerde ve başta ağırlık eder, nöbet ile olan hastalıkları tahrik eder. Eğer mizaçları sıcak olan kimseler çok yeseler erlikleri suyunu kuruta, unutkanlığı defeder. Nefes darlığını ve dalağı ve boş böğürde olan yelleri çözer/eritir (tahlil eder). Mizaçları rutubet üzere olanlarda erlik suyunu ziyade eder ve cinsel münasebeti tahrik eder ama basur çıbanlarına ve iç ağrısına ve karın sürmesi olana ve sıraca (hanazir) çıbanlarına ve verem sıtması olanlara ve gebe avratlara ve oğlan emzirenlere yaramazdır. Eğer dahili büyük çıban (dübeyle) üzerine yakı etseler deşe. Dahili büyük çıban (Dübeyle) diye soğuk hıltlardan olan değirmi büyük çıbana derler. Eğer büyük ve sivri olan çıbanları deşmek murat olunsa sarımsağı su ile ve süt ile iyice pişmiş (müherra) oluncaya dek pişirip ve saf edip kullanalalar. Pişmiş sarımsak soğuktan olan öksürüğe fayda eder, hususen öksürüğe faydalı olan bazı koyu nesneler ile olursa ziyade fayda eyleye ve eskiden olan sıtmalara ve akciğerde olan çıbanlara ve mide ağrısına iyidir. Yemesi gut hastalığı (nikris) olanlara ve eklem yerleri ağrısı olanlara iyidir ama daima yemek göz tabakalarını yakar. Çiğ iken yemesi akciğere zarar eder. Pişirip acılığı giderilse halis fayda olup zararı kalmaz. Solucanları çıkarmak için ve karnı yumuşatmak için ve sidiği idrar için tazesi kurusundan yeğdir. Balgam sebebi ile olan susuzluğu keser. Balgam gerek koyu ve gerek yoğun kıvamlı ve tuzlu olsun ve gerek ince damarlarda tıkanıklıklar olmak ile susuzluk olsun keser. Eğer sarımsağı kebap edip rutubet ve yel sebebi ile ağrısı olan dişleri onunla ovsalar ağrısını gidere. Eğer sarımsak yedikten sonra üzerine çam ağacının küçüğü yaprağından çiğneyip güzel rayihalı otlar ile olan hurma şarabı ile gargara etseler sarımsak rayihasını gidere. Sarımsak soğuk canavarlar soktuğuna panzehirdir. Çiğ iken yemek mizaçları sıcak olanlara zarardır. Onlara düzeltmesi budur ki azıcık tuz ve su ile haşlayıp daha sonra çıkarıp badem yağıyla kavurup yiyeler ve üzerine ekşimsi nar yiyeler. Eğer sarımsak yiyecek zamanı ve mekanı ve bedenleri ve miktarını riayet edip kullansalar ziyade faydalı ola. Ve eğer bu şartlar riayet olunmayıp yerler ise zehir olur. Sarımsağın bedeni ısıtması, doğuştan olan harareti(harareti gariziyye) yani tabiatı ısıtması gibidir, zira hafiftir ve ziyadedir. Sarımsağı diğer yemek ile yemek yellerden olan kulunçtan emin eder. Sarımsağın buhar etmesi soğandan azdır. Sarımsak yiyenin benzi kızartır ve kanını ince eder. Eğer ziyade çok yerler ise yakıp kararta. Yoğun kıvamlı ve koyu olan gıdaları mesela keşkek ve yoğurtlu çorbaları hafif eder. Sarımsağın pişirilmişi erlik suyunu ziyade eder ve iyi eder. Balgamlı olan kimselerin bedenlerinde balgama meyilli olan nesneleri yellere ve buharlara tebdil eder. Gah olur o yelleri ve buharları çözmekten/eritmekten aciz olup sidik yoluna varmakla aleti harekete getirir. Eğer sarımsağı mahvoluncaya dek ezip bazı iç yağıyla keskinliğini giderip sarkmış olan büyük çıbanlara yakı etseler şişlerini gidere gerek eski ve gerek yeni olsun. Eğer bir yağ içinde birkaç kere sarımsak kavursalar o yağ organların etrafında donmuş olan kana fayda eyleye ve dahi soğuktan olan çatlaklara fayda eyleye. Eğer içseler mide ağrılarına ve balgamdan olan kulunca fayda eyleye ve dahi bağırsaklarda koyu ve yoğun kıvamlı ve keskin hılt olmakla bağırsak sıyrılması hastalığına fayda eder, keza dışarıdan sürmekle dahi fayda eder. Eğer sadeyağ içinde kavursalar bağırsak sıyrılması hastalığına faydası dahi ziyade ola. İçinde kavurdukları yağ ile bile yiyeler. Eğer sarımsağın cismi yani kendisi veyahut yağı ile veyahut ikisi ile beraber başta olan yaş ve yaramaz rayihalı çıbanlara yakı etseler kurutup fayda eyleye. Eğer mahvoluncaya dek ezip sirke ile gargara etseler boğaza yapışmış olan sülüğü katlede. Mizaçları soğuk olanların ve kocaların sıhhatini hıfzeder. Pişirmek ile keskinliği sınar. Eğer ceviz ve incir ile kullansalar her fiili ve tesiri ziyade ola. Daima yiyenlerde solucan olmayı meneder. Koca(yaşlı) kimselerin sidik damladığına fayda eder. Eğer dövüp kunduz hayasıyla karıştırıp eski zeytinyağıyla yakı edip akrep soktuğu yere vursalar zehri dışarı çekip zarar ettirmeye. Eğer dövüp macun edip azadan birinde soğuk ve yaş ve koyu hılt toplanmış olduğu yere vursalar inceltip şişi gidere. Sarımsağı daima yemekten acı ve keskin safra hasıl olur, hususen mizaçları sıcak ve kuvvetli riyazetleri olanlarda ziyade eder, keskinliğini giderip zayıf eder. Sarımsak bulunmasa ada soğanıdır, onun küçüğü bedelidir. Bazıları demişler bostanisinin bedeli yabanisinden yarım veznidir.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]