Kimyon (Kemmûn)
Bil ki kimyon sıcak ve kurudur. Midenin, bağırsağın tıkanıklığını(süddesini) açar, eğer bir nice defa balla yerlerse su toplanması hastalığı(istiska)'na ve felç(falic)'e ve yüz felci(lakve) rahatsızlığına faydalıdır ve böbrek soğukluğunu giderir ve yeli sürer ama, çok yemek ziyandır, yüreğin ıslahını kesir eder. Eğer bir miskal kimyonu suda ıslatıp her gün içeler balgamı gidere ve hıfzı ziyade ede ve zihni pak ede ve nisyanı(unutkanlığı) gidere. Ve taam hazmedip içseler eritme/boşaltma(tahlil) vere ve sıtmaya(isitmeye) müfit ola ama, miskalden ziyade etseler baş ağrıtır. Eğer dahi ziyade istimal etseler cüzam ve alaca hastalığı(behak) ve alaca hastalığı(baras) getirir, gaflet olunmaya. Nefes darlığında: Eğer kimyonu dövüp sirkeyle ve suyla karıştıra sabahla içseler, külli fayda ede.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Tabiatı sıcaktır. Yelleri dağıtır(tahlil eder). Taamı hazmettirir. Ne zaman ezip burun kanı kesilmeyen kimesne burnuna çekse o saat burun kanamasını(ru'afı) keser(kat eder). Göze kimyon suyunu çekse kanını giderir ve ziyade cila verir.
[Lehçetül Lügat]

Sıcaktır ikinci derecede, kurudur üçüncüde, yelleri iter ve dağıtır(tahlil eder). Bunda kesme ve kurutma ve tutucu/büzücü(kabız)lük vardır ve fayda eder idrar zorluğuna ve zor nefes almaya(nefes-i intisab) ve yapıştırır yaraları ve parçalar taşları ve dağıtır yelleri ve tahlil eder şişkinliği.
[Şerhi Mücez Fittıb]

Kimyon ikinci derecede sıcaktır üçüncüde kurudur yeli dağıtır(tahlil eder) benzi sarartır.
[Mebahis-i Emraz]

Dahi her kim bir miskal kimyonu suya ıslatıp her gün içseler içeride olan balgamı def edip ve zihni ziyade ola ve hıfzı ziyade ede. Yürek oynamasına(hafakana) faydalı olup ve taamı hazmettirip ve hem kuvvetlendiricidir ve dahi yürekte olan yelleri dağıtıp ve sıtmaya dahi faydalıdır, ama bir miskalden ziyade yerlerse baş ağrısını getirip dahi ziyade yeseler alaca hastalığı(behak) ve cüzzam zahmeti arız eder, hazer edeler. Nefes darlığında: Eğer bir miktar kimyonu ezip sirkeyle yahut su ile karıştırıp sabah aç karına içseler faydalıdır.
[Hükemayı Tertibi Mualice]

Mahiyeti: Denildi ki kimyonun sınıfları çoktur, bir sınıfı kara Kirmani ve biri dahi sarı Farsi ve üçüncü sınıfı Şami ve dördüncüsü Nebatidir. Sair yerlerde mevcut olan dördüncü sınıfıdır. Ve bilcümle sınıflarının yabanisi ve bostanisi olur ve yabaninin keskinliği daha şiddetli olur. Ve yabaniden bir sınıf vardır ki onun tohumu süsen tohumuna benzer olur. Seçimi: Kirmani Farsiden daha kuvvetli ve Farsi gayrilerden daha kuvvetli olur. Tabiatı: Kimyon ikincide sıcak ve üçüncüde kuru olur. Fiilleri ve Hassaları: Yelleri kovar ve dağıtır(tahlil eder) ve onda kesme ve kurutma ve tutucu/büzücü(kabız)lük vardır. Ziynet: Kimyon suyu ile yüz yıkansa yüzü arıtır(tasfiye eder) ve kimyonu layık miktar üzere alıp istimal dahi arıtır(tasfiye eder) lakin çok yemek sarı eder. Şişler ve Sivilceler: Kimyon balmumlu merhem(kayruti) ile veyahut zeytinyağı ve bakla unu ile iki haya şişleri üzerine istimal olunur belki kimyon yalnız zeytinyağı ile veyahut ballı zeytinyağı ile istimal olunur. Çıbanlar ve Yaralar: Cerahati iyileştirir(idmal eder) hususan tohumu süsen tohumuna benzer olan yaban kimyonun iyileştirmesi ekser olur eğer o kimyon ile cerahat deliğini cidden doldurur ve tamamlar isen. Baş Azaları: Kimyon sirke ile ezip koklatılsa burun kanaması kesilir. [Ve kezalik o ezilmiş tozdan fitil edinilip buruna idhal olunsa o dahi burun kanamasını keser.] Göz Azaları: Bazı kere kimyon çiğnenip zeytinyağı ile karıştırıldıktan sonra gözdeki kızıl nokta(tarfe) üzerine bazı nüshada gözde et büyümesi(zufre) üzerine vakidir ve kezalik göz altında olan kan toplanması(kühebet-i dem) üzerine damlatılsa ondan menfaat olunur. Ve kimyon tuzla çiğnenip suyu göz uyuzu ve kazınmış göz perdesi(sebel) ve gözde et büyümesi(zufre) üzerine damlatılsa yapışmayı meneder. Ve yabaninin özsuyu görmeyi cilalandırır ve gözyaşını çeker ve ona Yunan lügatinde kasus tesmiye olunur. “Kasus” duman manasındadır. Ve o özsuyu tüy koparmalarda dahi istimal olunur ki gözde biten kıl koparıldıkta o kavi istimal olunsa kıl bitmesinden mani olur. Nefes Azaları: Su ile karıştırılmış olan sirke ile kimyon içirilse nefes darlığına faydalı olur. Galenos katında dik /zor nefes almaya(nefes-i intisab) ve soğuk yürek oynamasına(hafakana) dahi faydalı olur. Dışarı Atım Azaları: Haya şişleri üzerine zeytinyağı ile istimal olunur ve bazı kere balmumlu merhem(kayruti) ile istimal olunur. Ve bazı kere zeytinyağı ve bakla unu ile istimal olunup taşı ufaklar hususan yabanisinin ufaltması ekser olur ve sidik damlamasından ve kanlı idrardan ve sancı ve şişkinlikten dahi faydalı olur. Ve yabaninin özsuyu bal şerbeti ile ezildikte tabiatı yürütür. Ve Rufus dedi ki Nebati kimyon karnı ishal eder, ama Kirmani yürütmez belki kabız yapar; yaban kimyonun kıymetsizi idrar ile safrayı indirir ve akıtır. Zehirler: Zehirli hayvanların sokması için şarap ile içirilir hususan tohumu daha faydalı olur, süsen tohumuna benzer yaban kimyonun o bapta faydası ziyade olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Takıre: Kimyondur. Bazıları takırda demişler. Rum kimyonu(Zîre-i rûmî) derler. Senbût: Kimyondur. Kemmûn: Kimyondur Türkçe. Kimyonun iyisi Kirmani'dir, ondan sonra Farsi'dir. Bunun tohumuna benzeyen otlara hep keymun derler. Bu zikreylediğimiz keymunun evvel sınıfını ve ismini diyelim, sonra keymun olmayıp kimyon ismiyle söylediklerini bildirelim, zira bu hususta katı çok kelime oyunu vermişler. Kimyon, Kirmani ve Farsi ve Şami ve Nebati olur. Kirmani siyah şekildir, cümlesinden yeğdir. Farsi sarı şekildir, Nebatiden yeğdir. Nebati hala mevcut bulunup istimal eyledikleri kimyondur. Ve hala bostani kimyondan gayrı yaban kimyon dahi vardır. Ve bir kimyon dahi vardır, tohumu süsene benzer. Bunlar malum oldu ki hep bir nevidir, kimyon cinsidir. Beyaz kimyon(Kemmûn-ı ebyaz) dedikleri anasondur ve siyah kimyon(kemmûn-ı esved) dedikleri kişniştir, arz kimyonu(kemmûn-ı arz) dedikleri Frenk kimyonu(keravya)dur, Habeş kimyonu(kemmûn-ı habeş) dedikleri Mısır anasonu(nan-hah)'dur, yaban kimyon(kemmûn-ı berrî) dedikleri şahteredir. Bunların cümlesi malum oldu. Bu kimyon tohumuna benzer bir, iki tohum dahi vardır, onlar dahi adamı galata düşürür. Birine Türkçe tatlıca ot derler, Frenk kimyonu(keravya) deyip bap evvelinde yakın zikrolundu. Biri dahi dereotu tohumudur, şin babında dereotu(şibt) deyü ve be babında tohumuna dereotu tohumu(bezrü’ş-şibt) deyü zikreyledik. Ve bir dahi rezene tohumudur ki maruftur. Geldik hala maksadımız olan kimyonun tabiatı Maserhiye'nin sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. Bazıları hararet ve kuruluğu üçüncüde dediler. Solucanları öldürür, yelleri dağıtır ve taamı hazmettirir, gövdeyi kızartır. Eğer yüzü bununla yıkasalar sureti saf ve berrak eder. Eğer dövülmüşü ile mazmaza eyleseler burun kanını keser. Ve sirkede ıslanan kimyon içi kabız yapar, mideyi kurutur ve uyuza faydalıdır. Eğer kadın eski zeytinyağı ile fitil(şaf) gibi edip alsa ziyade giden hayzı keser. Ve sirkede ıslatıp ondan kurutup ve dövüp toz ilaç(süfuf) edip her zaman yeseler toprak ve kil yemek adet edenlerin hevesini keser yani gayrı yemeyeler. Ve tuz ile çiğneseler ağız salyasını keser. Eğer göze kimyon suyu çekseler kanını giderir ve gözdeki kızıl nokta(tarfe) illetine faydalıdır ve göze ziyade yıkayıcılık(cila) verir. Ve ziyade kıl var ise yolup göz kapağına çiğnenmiş kimyon değdirseler kıl geç bite, belki hiç bitmeye, hususan zamk dahi katalar. Ve yaban kimyonun aslını yukarıda demiştik, süsene benzer deyü. O nevi kimyonun hassası odur ki şarapla canavarlar soktuğuna vereler ve sidik damlamasına faydalıdır, taşları kırar, çıkarır. Eğer sirke ile içirseler hıçkırığı giderir. Ve zeytinyağı ile ve bal ile karıştırıp göz altında olan ve gayrı yerlerde olan siyahlık eserine vursalar zail eder ve haya şişlerine dahi yakı eyleseler zail eder. İbni Baytar'ın sözü üzere eğer zeytinyağı ile pişirip yakı eyleseler ve arpa unuyla yakı olunsa nefes darlığına fayda eder. Ve sirke ile karışmış kimyon yeseler nefes darlığına faydalıdır. Bunun şerbet miktarı iki dirhemdir. Ziyadesi yüzü sarartır ve yüreğe zarar eder, illa kitre ıslah eder, bazıları ravent ve halile ıslah eder dediler. Takvimül Edviye yazarının sözü üzere bağırsak tıkanıklıklarını açar ve zekeri kıvama getirir, meniyi ziyade eder. Dioskorides'in sözü üzere su toplanması hastalığı(istiska)'na ve felç(falic)'e ve yüz felci(lakve)'ne bal ile macun gibi edeler, gayet faydalıdır. Fules'in sözü: Yılan hastalığı(daü'l-hayye)'na bal ile macun gibi edeler, kılları dahi bitirir. Velhasıl kimyonu ıslah eden sirkedir, cümlesinden sirke ıslah edicidir. Bunun bedeli Mısır anasonu (nan-hah)'dur dediler ve bazıları zikrolunan kimyonlar birbirine bedeldir dediler ama bazıları lahana tohumu ve yarım kadar rezene tohumu bedeldir dediler. Habeş kimyonu(Kemmûn-ı habeşî): Yaban kimyondur. Deldûg: Yaban kimyon(sefendûliyûn) derler bir devadır. Beytül Mukaddes'te olur büyük yapraklı bir ottur. İbni Baytar yazarı Endülüs'te ve Berberiyye'de dahi bulunur, uçuğa faydalı bir ottur der. Ve bazıları bu ota yaban kimyonu derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Yaban kimyon(Süfüliyûn/Sefindûlyûn): Bir ottur ki, yaprağı çınar yaprağına benzer. Ve çavşır yaprağına dahi benzer. Uzunluğu bir karış arış olur. Tepesi dereotu tepesine benzer. Ak çiçeği olur. Ve kökü ak olur. Turpa benzer. Yaş yerlerde biter. Eğer tohumunu içseler balgamı ishal eyler. Ve karaciğer ağrısına ve sarılığa ve nefes darlığına fayda ede. Ve uçuğa dahi fayda ede. Ve rahim ağrılarına fayda ede. Eğer tütsü eyleseler çok uyuyan kişilere fayda ede. Eğer suyla zeytinyağını karıştırıp başa dökseler baş ağrısına fayda ede. Eğer şarapla yakı edip gövdede olan çıbanlara vursalar fayda ede. Eğer kökünden içseler kan ve karaciğer ağrısına ve astım(nefes darlığı,"rebv") zahmetine fayda ede. Eğer bir parçasını basurlara soksalar begayet fayda ede. Eğer çiçeğini sıksalar suyunu kulağa damlatsalar kulakta olan çıbanlara vursalar fayda ede. Eğer içseler sarılığa ve karaciğer ağrısına ve astım(nefes darlığı,"rebv")'a fayda ede.
Kimnûn(Kemmûn): Meşhurdur. Eğer zeytinyağıyla pişirip lavman(hukne) etseler ya arpa unuyla yakı etseler nefes darlığına fayda eder. Ve yelleri giderir. Eğer su karışmış sirke ile içseler nefes darlığına fayda ede. Eğer şarapla içseler ağılı canavarlar soktuğuna fayda eder. Eğer buruna üfürseler burun kanını kese. Eğer zeytinyağıyla bakla unuyla karıştırıp haya şişine vursalar fayda ede. Eğer buruna ezip üfürse burun kanını kese. Eğer sirke ile karıştırıp içseler rahimden akan eski yaşı kese. Eğer kavursalar sirkede ıslatsalar içseler ve yakı edip karına vursalar kabız yapar. Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yellere fayda ede. Mideyi kurutur uyuza fayda eder. Eğer eski zeytinyağı ile karıştırıp fitil(şaf) gibi kadınlar önünden alsa hayız kanını kese. Eğer tuzla çiğneseler yutsalar salyayı kese yelleri dağıta sidiği yürüte Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) hazmeder ve içi yürütür ve geğirtir taamı hazmeder. Bir türlüsü daha olur bir karış uzun olur dört ya beş yaprakları olur şahtere yaprağı gibi değelerinde ufacık başları olur beş ya altı değirmice içinde tohumcukları olur içinde şamana ve kepeğe benzer nesnecikleri olur. Eğer tohumunu sirke ile içseler hıçkırığı sakin ede eğer zeytinyağıyla ve balla karıştırıp yakı etseler göz altında olan karalara vursalar gidere eğer bu veçhle yakı edip hayada olan sıcak şişlere vursalar fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Kimyon(Kemmün): Ona senüt derler. Ve Yunanca kerminun ve Farsçaca ziredir. O, siyahtır. O Kirmanisidir. Padişahlara layık(baselikun) derler yani meliklerin devası, Farsidir. O, sarı olur ya mutat kimyondur. O, beyazdır. Ve onun bostanisi olur ki ekerler ve yabanisi olur ki kendi kendine biter. O, rezene gibidir lakin ondan daha keskindir(akşardır). Ve yaprakları yuvarlaktır ve tohumu kozada olur dereotu(şebes) gibi. Ve iyisi Kirmanisidir, şofira bostanisidir, şofira Farsisisidir. Ve kemi beyazdır ki bostani ola. O, Frenk kimyonu(kerviya) ile hileli karıştırılır(gaşş olunur). Rayihası güzel ve tohumu uzun olmakla fark olunur. Ve kuvveti yedi yıla değin kalır. Sıcak ve kurudur üçüncünün ahirinde ve beyaz olanı evvelkide. Ve o, gayet Hafif(latif)tir hatta onun ile pişen et gayetle Hafif(latif) olur. Ve yelleri dağıtır(tahlil eder) mutlakan eğerçi zeytinyağı ile ki o, onda pişmiş ola sürmekle ve soğuğu meneder ve şişleri dağıtır(tahlil eder) ağulara ve hazımsızlığa(su-i hazma) ve doluluğa(tuhmeye) ve nefes darlığına ve şiddetli sancıya faydalıdır sirke ve su ile içmek ve zeytinyağı ile lavman(hukne) eylemek. Ve onunla yakının iyisi bakla ya arpa unu iledir, ve hayız kanından gayrı akıtır ve zeytinyağı ile vajinal fitil(ferzüce) eylemek hayız kanını keser ve hapsolan kanı dağıtır(tahlil eder) yakı eylemekle. Ve toprak yiyen kimsenin iştahını zail eder yemekle ve gözün yarasını damlatmakla. Ve yumurtanın beyazıyla sıcak göz ağrısını(remedi) meneder ve sarısıyla soğuğu yapıştırmak ile. Ve eğer kekik ile karıştıralar ve kaynatılmışını gargara eyleseler diş ağrısını ve nezleleri sakin eder. Ve bu, mücerreptir. Ve deriyi cila eder yıkamak ile ve şırası gözü ruşen eder ve göz perdesini(sebel) ve gözde et büyümesini(zıfre) tuz ile kırar. Ve onun hassalarındandır ki ne zaman bir evlat doğduğu zamanda onun kaynatılmışı ile yağlayalar onda bit hasıl olmaz. Ve eğer yese rengi sarı olur. Ve mütevatir olmuş ki eğer bir kadın onun içinde yürüse o kimyon çok büyüme ve gelişme yapar. Ve eğer suvarmasına vade eylese o sudan kanar. Onu ekenlerden böyle menkuldür. O, böbreklere muzırdır. Kitre ıslah edicisidir. Ve nevileri birbirine bedel olur. Ve cemisinin bedeli Frenk kimyonu(kerviya) ve pırasa tohumu. Ve beyazına, Nebati, tesmiye olunur. Ve eğer Habeşi deseler siyahı murat olunur. Ve eğer Ermeni deseler Frenk kimyonu(kerviyası) murat olunur. Ve eğer halün el hulv deseler anason murat olunur. Ve gah olur ki siyahından murat çörek otu(şüniz)dur.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Nebati kimyon(Kemmūn-ı nebṭī) ki hala mevcut bulunup istimal eyledikleri kimyonun tabiatı Maserceveyh'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur bazıları hararet ve kuruluğu üçüncidedir dediler solucanları öldürür yelleri dağıtır ve taamı hazmettirir ve gövdeyi kızdırır eğer yüzü bununla yıkasalar yüzü saf ve berrak eder eğer dövülmüşü ile mazmaza eyleseler burun kanını keser ve sirkede ıslanan kimyon içi kabız yapar mideyi kızdırır ve tuz ile çiğneseler ağız salyalarını keser eğer göze kimyon suyunu çekseler kanını giderir ve göze ziyade cila verir.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]