🌾 Hınta / Buğday
Buğday, hınta, kamh: Buğdaydır. Yaşlıkta ve kurulukta mutedildir(dengeli). Mutedil mizaçlı kişilere muvafıktır. Ama safi un soğuktur. Dahi göbeği sıcaktır karır ve tutucudur/büzücüdür(kâbızdır). Eğer eski olursa ishal edici olur. Ve insana gaz çıkarttırır. Eğer buğday çiğneyip it ısırdığına vursalar, iyidir.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

...ve buğday bulamacı gayet güzel iyice dağılıncaya kadar pişmiş ola gıdası kuvvetliccedir, sultanımın şerif mizacına göre bazen yaramaz değil hususa kış günlerinde ve hem kuvvetlice muhkem kan eder hazmolduğunda.
[Ahmet Şeyhzâde - Tabîbnâme]

Dahi sıcak ve yaştır buğday tabiatı
Onguldur merhemi onun çıbanı
Velakin mide içre hazmı geçtir
Meğer tatlı katıp yiyeler onu
[Nazmü't-Tabâyi']

Türkçede buğday ve Farsçada gendüm derler. Mahiyeti Hakkında: Buğdayın mahiyeti maruftur. Seçimi Hakkında: Buğdayın iyisi sertlikte ve yumuşaklıkta mutedil ve mütevassıt olanlardır ve tanesi büyük ve semiz olup taze ve yeni ve pürüzsüz olanlardır ve rengi kızıl ile beyaz arasında mütevassıt olanlardır. Ve siyah buğdayın gıdası kötüdür. Tabiatı Hakkında: Buğdayın tabiatı sıcaktır ve rutubet kurulukta mutedildir, ama kavutu kuruluğa meyillidir. Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Kızıllığı ziyade olan buğdayda gıdalılık ziyade ve ekser olur. Ve suda kaynatılmış buğdayın hazmı yavaş ve yel yapıcı(neffâha) olur lakin sindirildikten sonra kaynatılmışın gıdalılığı çok olur. Ve huvvara o buğdaydır ki su ile ıslatılıp dövülmekle kabuğu izale olunduktan sonra öğütüle. Ve kepeği ihraç olunan un semit olarak iisimlendirilir ve kepeği ihraç olunmaz ise ona huşkar derler. Ve püste kavutu dedikleri, yemektir ki Farsçadır, Türkçede kavut derler, unu su ile pişirip helva gibi pişirirler ve o su ile kavrulmuş unu sonra su ile veyahut yağ ile ıslatıp yerler, ona bulanmış ve çalkalanmış kavut(sevik-i meltût u müctedah) derler. Buğday nişastaya kuvvette yakın olur lakin nişastadan sıcaklıkta ziyade olur. Tabiatiyle yapışkan olan un sanat hasebiyle yapışkanlık arız olan un gibi değildir, fıtri ve tabii olan yapışkanlık, sonradan arız olan yapışkanlıktan muhkem olur ve arız olan yapışkanlık tabii yapışkanlığa kıyas olunmaz. Mesela buğdayın yapışkanlığı arpanın yapışkanlığından ekser olur ve arpanın yapışkanlığı sanat ile buğday yapışkanlığı kadarına baliğ olsa yine buğday yapışkanlığının fiilini işlemez. Ve buğday kavutunun inmesi yavaş olur ve yeli çok olur, pes buğday kavutu yenildiğinde bir tatlılıktan lazımdır ki süratle onu indirte ve sıcak su ile yıkanmak lazımdır ki yelini izale eyleye. Ve buğday kavutunun hıltları az olur, ama nişasta soğuk ve nemli ve yapışkan olur. Zinet Hakkında: Buğday yüzü temizler ve eserleri var ise izale eder. Ve buğday unu ve nişasta siyah lekeye(kelefe) deva olur hususan safran ile kullanılır ise devalığı ziyade olur. Beslenme Organları Hakkında: Buğday ve arpa kavutları ağır olur. Boşaltım Organları Hakkında: Çiğ buğday yani pişirilmedik buğday ve kezalik öğütülmeden suda pişmiş ve kaynatılmış olup lakin iyice dağılıncaya kadar pişmeyen buğday ve kezalik keşkek pes bu zikri geçenler yenseler bağırsaklarda kurt tevellüt eder. Yıkanmış buğday o buğdaydır ki kabuğu soyulur ve su içinde ıslatılıp birkaç suyu dökülür ve kemal mertebe şişinceye kadar suda bekletilir. Semerkandi'nin sözü: kezalik. Zehirler Hakkında: Buğday dövülüp kuduz köpeğin ısırdığı mahalle ekilse ve yense faydası olur. Kanun sahibi der ki benim katımda aç karnına ve sabahleyin insanın çiğnediği buğdayı vazeylemek hayırlı olur. Kavut: Mahiyeti Hakkında: Onun mahiyetini buğday ve arpa bablarında biz zikreyledik. Göğüs Organları Hakkında: Göğse faydalıdır.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Bürr: Buğdaydır. Füm ve kamh dahi derler. Tibn: Samandır. Hınta ve Dakik: Buğdaydır. Süryanicede hiti; Arapçada füm; tüm Frenkçede gırano. Buğdayın alası dolu ola ve berkliği ve yumuşaklığı mutedil ola ve aklığı kızıllığıyla bile olmaktır. Siyah buğday yaramazdır. Buğdayın tabiatı sıcaktır. Minhac ve Akakir ve İbni Baytar ve İhtiyarat ve sair muteber kitaplar ekseriya rutubet ve kurulukta mutedildir demişler. Dövüp kuduz ısırdığı mahalle koysalar müfittir. Eğer çiğneyip şişlere ve parmaklarda çıkan kabarcıklara ve çıbanlara vursalar olgunlaştırıcı/pişiricidir(munzic) ve ağrısını sakin eder ve o çıbanlar baş verip açılmaya başlar. Ve yağını temriyeye(demregüye) sürseler giderir. Ve insana buğdaydan pişen yemeğin gıdası muvafıktır ve bedene kilo aldırır(semizletir). Ama buğday çiğ olsa, yeseler yüreği ağrıtır ve pişmişin dahi yeli vardır. Ama kimyon ve sıcak otlar ıslah eder. Sirke koyacak yemek değilse sumak koyalar. Ve çiğ yese yürekte kurt hasıl olur. Ve eğer çorba ve pilav ve keşkek ise biber ve zencefil ve kimyon ıslah eder. Eğer arpa yerine atlara verseler ata zarar eder, ama arpadan usanmış ata bir avuç verseler faydalıdır. Buğdayı hurda edip gövdeye sürseler gövdeyi kızdırır. Ve her bar buğdaydan pişen yemek üzerine su içmeyeler, zira kulunç eder. Eğer su ile ve naneyle pişirip keşkek edip yeseler göğse ve öksürüğe fayda eder ve derlemeyi salih eder, terletir. Ve bir nevi buğday dahi vardır, aşer derler. Latinler rah derler. Zayıfrak olan nevi çavdar dedikleri buğdaydır, gıdası çoktur ve yeli azdır ama mideden geç geçer, ağırlığı vardır ve ekmeği kara olur. Dakik: Undur. Ragila: Bazı diyarlarda buğday içinde bulunur bir haptır. Buğdaydan ayıklanıp buğdayı ondan pak ederler. Bunun yemeği yaramazdır. Tabka: İhtiyarat kavli üzere buğday nevindendir ve buğday tabiatındadır, illa yel yapıcıdır. Ekmeği sıcak iken aladır, soğudukta bed olur ve geç hazmolur. Aş: Buğday nevindendir. Ferik ve Ferikiyye: Yani taze buğday ki dahi süt iken cem ederler, pişirirler, ona ferikiyye derler. Keşkeğini ederlerse tabiatı sıcak ve nemlidir, pilavı sıcak ve kurudur, ama keşkeği sair keşkekten daha nemlidir. Ama murri ve kimyon ile yiyeler ve üzerine cevariş veya müselles vereler. Kamh-ı hindi: Hint buğdayıdır, bazıları buna Arap buğdayı dahi derler. Arapçada Arap buğdayı derler ve Latin lisanında furementusar esnud derler. Bunun keşkeği kan tükürenlere Galenos ve Dioskorides sözü: faydalıdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Hınta ve Dakik: Buğday ve Undur. Ata yedirmeyeler. Begayet zarar eder. Eğer çiğneseler it daladığı yere vursalar fayda ede. Eğer çiğle yeseler karında kurt eyler. Eğer gövdeye dürtseler kızdıra. Ve pişmiş buğday yeseler yel eder. Gerektir ki üzerine kimyon cevarişi yiyeler. Üzerine su içmeyeler, kulunç eyler. Eğer ununu yakı edip bal suyuyla madde inen sinirlere ve yel olan bağırsaklara vursalar fayda ede. Eğer sirkencübin ile karıştırıp binbirlere vursalar fayda ede. Eğer sirkeyle ya şarapla karıştırıp ağılı canavar soktuğuna vursalar fayda ede. Ve eğer pişirseler kuluncu öksürüğü olan ve göğsünden kan tükürür kişi yalasa fayda ede. Eğer suyla ve naneyle pişirip yeseler öksürüğe ve göğüs irinine fayda ede. Ve dahi değirmen tozunu şarapla pişirip bal şerbetiyle ya suyuyla ve zeytinyağıyla pişirip yakı edip sıcak şişlere vursalar fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Hınta: Ona kamh derler. Ve onu suda kaynatıp ne zaman ki kurutalar ve dövmek ile kabuğunu alalar deşişe ve bulgur derler. Ve o, kışın evvelinde ve ahirinde ekerler. Ve bazısını bazısına lahik ederler. Ve gahi ekimde ekerler Mısır gibi yerlerde. Ve haziranda biçerler. Ve iyisi yenisi ve altın gibi olanıdır, sonra beyazı. Ve siyahı kemdir. Ve Hicaz'da bir nevi olur ki tanesi cümlesinden küçüktür. O, Necid'den gelir. Ve iyisi tez pişenidir. O, sıcaktır evvelkide ve nemlidir ikincide. Sıhhat ehli için düzelticidir. Belki o hububatın ufağıdır gıdada. Ve buğdayı ne zaman ki çiğneseler ve çıban gibi yerlere koysalar onu yetiştirir. Ve çıkarılmış olan yağı kepeği ile konakların ve temriyelerin(kavâbî) ve siyah lekenin(kelef) koparılmasına tecrübe edilmiştir ve ne zaman ki yaksalar ve mum ve gül yağı ile... Enfiye asılının bazısı ile yoğuralar ve bir gece yüze bağlayalar yüzü kızartır ve rengi safi eder. Ve ne zaman ki banotu tohumu ile ezeler ve sirke veya bal ile yoğuralar taşaklarda ve damarlarda olan atık-fazlalık maddelerini eritir/çözer(hall eder) yapıştırmak ile. Ve bulgurun gıdası iyidir ve kan tevellüt eder. Ve ne zaman ki ununu badem ve şeker ile pişirseler ve çatlaklarda ona mülazemet ede göğüste ve böbreklerde olan ağrıları zail eder ve bedeni safi eder. Ve o, yel yapıcıdır. Ve tıkanıklık tevellüt eder, hususa çiğ olan. Ve ona zararı vardır sair hayvanatın gayrı. Sirkencübin veya sirke onun düzelticisidir. Ve çiği karında kurt tevellüt eder. Ve bal onun düzelticisidir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Hınta esre ile buğday tabiatı Minhac ve Akakir ve İbn Baytar ve İhtiyarat ve sair muteber kitaplardan ekseriya sıcaktır rutubet ve kurulukta mutedildir demişler. İnsana buğdaydan pişen yemeğin gıdası muvafıktır ve bedene kilo aldırır(semizletür) ama buğday çiğ olsa yüreği ağrıtır ve pişmişinin yeli dahi vardır ama kimyon ve sıcak otlar ile veya sirke ıslah eder ve eğer çiğneyip kabarcıklara ve çıbanlara vursalar ağrısını sakin eder ve baş verip açılmaya başlar.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]