Pırasa / Gendene / Kürrâs
Mahiyeti Hakkında: Pırasanın sınıfları olur, kimi Şam ve kimi Nebati olur. Ve bir sınıfı dahi vardır ki ona yaban pırasası derler, sarımsak ile pırasa arasında mutavassıttır, bu sınıf pırasanın devaya benzemesi yemeğe benzemesinden daha çoktur. Ve Nebati pırasanın tedavilere girmesi Şam pırasasının girmesinden daha ziyadedir.
Tabiatı Hakkında: Nebati(normal) pırasa üçüncüde sıcak ve ikincide kurudur. Ve yaban pırasası daha sıcak ve daha kuru ve daha kötüdür.
Süs Hakkında: Şam pırasası sumak ile siğillerde kullanılır ve kurdeşeni giderir ve izale eder.
Şişler ve Sivilceler Hakkında: Şam pırasası tuz ile kötü yaralara faydalıdır. Ve yaban pırasası memeyi yara eder.
Baş Organları Hakkında: Pırasa burun kanamasını keser. Ve kurdu olan dişe pırasa tohumu katran ile tütsü olunsa kurdunu katledip düşürür. Ve yemesi baş ağrıtır, kötü rüyalar hayal ettirir. Ağrıyan kulağa ve çınlamaya yani çınlaması olan kulağa pırasanın külü gül yağı ve şarap sirkesi ile faydalıdır. Ve dişleri ve dili ifsat edip yarar hususan Şam pırasasında bu fiiller ziyade olur.
Göz Organları Hakkında: Görmeye zararlıdır.
Nefes Organları Hakkında: Yoğun kıvamlı/kalın(galiz) maddelerden hasıl olan astıma pırasa arpa suyu ile kullanılır hususan Nebati pırasanın ve hususan bal ile faydası ziyade olur. Ve akciğer şişlerine faydalıdır, olgunlaştırır/pişirir. Ve tohumundan iki dirhem miktar bir misli mersin tohumu ile kan tükürme için kullanılır.
Beslenme Organları Hakkında: Yabanisi bostaniden(bahçeye ekilenden) mideye kötüdür, zira yabaninin acılığı ve hiddeti ve yakıcılığı bostaniden daha çoktur. Pırasanın bilcümle tüm sınıfları şişiricidir(gaz verip şişirir) ve iki su ile haşlanır şişkinliği hafif olsun diye. Rufus dedi ki pırasa ekşi geğirmeyi keser ve bilcümle hazmı yavaştır.
Boşaltım Organları Hakkında: Sidik ve hayızı idrar eder(idrar söktürür) hususan Nebatinin ve yabaninin idrarı ziyade olur. Ve o iki sınıfın yara olmuş olan mesaneye ve böbreğe zararı olur. Ve haşlanmışı yiyerek ve yakı olarak basurlara faydalı olur ve cimayı tahrik eder ve kezalik kavrulmuş tohumu dahi cima tahrik edicisi olur ve onun tohumu kanlı ishal ve makat kanaması için mersin tohumu ile kavrulur. Ve su ile yaprağının haşlanmış suyunda o hasta oturtulur ve rahim büzüşmesinden ve rahimde olan sertliğe dahi faydalı olur. Ve usaresi aspir yağı ve badem yağı ve susam yağı işbu yağlardan biri ile pırasadan et suyuna pişirilse kulunç marazına faydalı olur. Ve usaresi(öz suyu) kan ishal ediciler cümlesindendir.
(Uyarı Not: Burada İbni Sina pırasa usaresine "kanı ishal eden" yani "müshilât-ı dem" demiştir, Ma la yesa'da benzer şekilde: "Yabanisinin usaresi kanı ishal eder." denilmiştir. Pişirilmeden veya bal gibi şeyler katılmadan tek başına pırasa suyu içmek dışkı ile kan boşaltmaya sebep olabilir.)
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Pırasanın tabiatı sıcak ve kurudur, iştahı tahrik eder. Ama midede balgamı çok eder, gıdası ve kanı azdır. Ama beyne zararı çoktur, zira buharı beyne çıkar, sersem eder. Ve çiğ olanın zararı pişmişten dahi ziyadedir.
[Ahmet Şeyhzâde - Tabîbnâme]

Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Basura faydalıdır. Soğuk mizaçlı olanlarda şehvete kuvvet verir.
[Lehçetü'l-Lügât]

Dahi pırasa sıcak ve yaştır
Bunun arkaya verir karnı kuvvet
Zarar eyler beyne ve ağıza
Eder bu çakşır otu mazarrat def'i
[Nazmu't Tabayi]

Gendene sıcak ve kurudur geç hazmolur yeli eritir/çözer cimaya kuvvet eder beyne buharı çıkar baş ağrıtır sidiği idrar dişe ziyan eder.
[Mebâhis-i Emrâz]

İmdi her kim gendene tohumunu dövüp siğil üzerine vursalar defede.
[Hukemayi Tertibi Mualice]


Kürrâs: Büyüğü soğana müşabihtir. O, Şam'dandır. Ve küçüğünün yaprakları ince sarımsağa benzer. O, Nebatidendir. Başı olmayana kurrât dedikleridir ki Mısır'da ona sofra pırasası(kürrâs-ı mâ'ide) derler. O, çok bulunur. Bütünü sıcak ve kurudur, Nebatisi üçüncüde. Ve basurları zail eder sarısabır(sabr) ile yakı. Onun tohumu basurları keser eğer kullanımına devam edeler. Ve eğer katran ve mum ile ezip edeler dişlerin kurtlarını düşürür buhur eylemek ile ve kelefi ve çileyi(nemeşi) ve siğili(sülügi) ve vitiligoyu(barası) cilalandırır bal ile sürmek. Ve soğuk zonklamayı(darabânı) sakin eder ve yaraları safi eder ve zehirlere faydalıdır. O, beyni ağırlaştırır ve gözleri karartır ve kanı yakar. Kişniş(Küsfere) ve hindiba düzelticisidir. Ve şerbeti: Tohumundan bir dirheme değindir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Pırasa tohumu(Bezr-i kürrâs) Türkçede pırasa tohumu derler tabiatı sıcak ve kurudur eğer makadı buhur eyleseler basurlara fayda edip zail eder eğer iki dirhemini mersin ile verseler kan tükürenlere faydalıdır böbrek taşını dahi çıkarır mecrasını pak eder şerbet miktarı iki dirhemdir.
Kürrâs: Gendene dedikleri ot ki pırasa dahi derler tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur eğer sumak ile siğillere ve yaramaz yaralara vursalar giderir ve kökünün kulunç marazına faydası vardır ve sidiği akıtır ve olgunlaştırıcıdır/pişiricidir ve hayızı akıtır eğer arpa su ile pişirip içseler göğüsten ve ciğerden atık-fazlalık maddelerini çıkarır ve cima şehvetini tahrik eder bundan çok yeseler göze karanlık getirir ve mideye muvafık değildir pişmiş pırasa her zaman yemek basurlara gayet faydalıdır ve rutubetten olan basurlara yakı eyleseler faydalıdır velhasıl pırasa balgamdan olan ciğer tıkanıklıklarını açar ve yemeğe iştah getirir şehvete kuvvet verir ama sıcak mizaca muvafık değildir ve pırasa kökü dediğimiz pırasanın köküdür yoksa kökünde olan saçakları değildir ve pırasa arkaya ve bele kuvvet verir onun için şehvete fayda eder ve belki iktidarsızlık(ınnîn) illetini tedric ile giderir.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Kürrâs: Türkçede pırasa dedikleri maruf nebattır. Bostanisi ve yabanisi dahi olur. Bostanisi ufak olur ve ona sebze pırasası(kürrâsü’l-bakl) ve sofra pırasası(kürrâsü’l-mâ'ide) dahi derler. Bir sınıfı dahi iri olur ve soğan başları gibi başları olur ve o çiğ iken yenmez. Pişirilen sair yemeklere katıp piştikten sonra yenir. Bu sınıfa Şam pırasası(kürrâs-ı Şâmî) derler ve bu sınıf kış sonlarında evvelki bahar zamanlarında biter. Bu dahi birkaç sınıftır. Bir sınıfı başı küçük ve boynu ince ve biri dahi başı büyük boynu kısa olur. Bu sınıfta lezzet sairinden ziyade olup acılığı dahi az olup daha hoştur. Ama sofra pırasası(mâ'idî) dedikleri ufak pırasa yıl uzunluğunda yani daima bulunur. Ama yabanisi sarımsağa benzerdir ve Nebati ki sofra pırasasıdır tabiatı üçüncü derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur. Şam dedikleri sınıfta rutubet çok olmakla kuruluğu az olur. Yabanisinin tabiatı üçüncü derece ahirinde sıcak ve kurudur. Nebatisi şişirici ve karnı yumuşatıcı ve hıltları eriticidir ama başta ağırlık ve gözde kararmak ve perdelenmek peyda eder. Vajinal fitil ve yemekle hayızı yürütür ama çıbanlı olan kavuğa ve böbreklere zarar eder. Eğer arpa suyu ile pişirseler göğüste olan yaramaz hıltları tükürmekle dışarı eyleye. Eğer deniz suyu ve sirke ile pişirip avrat içinde otursa rahmi buruşmasına ve katılıgına fayda eyleye. Eğer birkaç kere su ile ateşte haşlayıp ondan sonra soğuk suda yatırsa tatlı olup şişirmesi gide. Ama Şam pırasası bedeni kızdırır ve cimaya tahrik edip aleti kıvama getirir. Bu bapta sairinden daha kuvvetlidir. Pırasanın yoğun kıvamlılığı/kalınlığı(galizlığı) ve mideden geç inmesi soğandan ziyadedir. Düzeltilmesi sirke ve mürri dedikleri katık iledir. Pırasa turşısı ki sirkeli ola dalakda ve ciğerde olan tıkanıklıkları açar ve kulunç marazına fayda etmekte azim hassası vardır. Rahiminde rutubet çok olmakla oğlanı aşağı sıyrılır olan rahme yaprağı ziyade faydalıdır, şu vecihle ki yaprağı dövüp vajinal fitil veyahut sair fitil ettikleri eczaya katalar. Eğer yemek yedikten sonra üzerine yaprağından azıcık yeseler yemek midede ekşimeden emin eyleye. Eğer Nebati pırasa ki bostani dedikleridir onu sirke ve günlük ufağı ile karıştırsalar sürünmekle kanları tuta, hususan burun kanını tez tuta. Eğer fitile ondan içirip ondan sonra burun içine tütsüleseler kanı tuta. Eğer şerbet edip içseler ishali tuta. Şerbeti altı dirhem miktardır. Yemesi cimaya tahrik eder. Eğer sıkıp suyunu bal ile karıştırsalar göğüs içinde yaramaz hıltlardan olan bütün marazlara fayda eyleye. Yemesi akciğer kamışı dedikleri uzvı pak eder. Eğer suyunu bal şerbeti(mâ'-i asel) ile karıştırsalar bütün zehirlere fayda eyleye. Eğer suyunu gül yağı ve sirke ve günlük ile kulak içine damlatsalar ağrısını ve gürültüsünü giderip fayda eyleye.
Eğer sumak ile karıştırıp siğillere ve kurdeşen(şerâ) dedikleri hararet üzerine yakı etseler iyi ede. Eğer tuz ile irinli dağılır makulesi olan çıbanlara yakı etseler fayda edip gidere. Tohumu ikinci derece evahirinde sıcak ve kurudur. İki miskal miktarını misli mersin danesiyle içseler göğüsten kan tükürmeyi gidere ve balgam sebebi ile ciğerde olan tıkanıklıklara fayda eyleye ve iştahı açar ve aleti harekete gelmeye yardım eder. Teresi yani tazesi dahi böyledir. Ama mizaçları sıcak olanlara ve göz ağrısı ve başları yaramaz hıltlar ile dolu olanlara zarar eder. Yemesi dişleri ve diş etlerini fesada verir. Evla budur ki yemekten evvel ve sonra sirke ile gargara edeler. Pırasa midede olan balgamı eritip aşağı akıtır ama midede safraya rast gelse tutuculuk/büzücülük(kabz) eyleye ve yaramaz düşler gösterir. Tohumu ile siyah yılan ısırdığına yakı ederler. Soğuktan marazları olan böbrekler ve kavuk devalarına girer. Basur dedikleri çıbanları olan oturak yerine tohumu ile nice kere tütsüleseler gidere. Eğer dövüp ve katran ile macun edip içinde kurt olan dişlere onunla tütsüleseler kurtları dökülüp çıkara ve ağrıyı sakin eyleye. Eğer tere ile kavursalar ve basur dedikleri çıbanlara yakı etseler fayda ede ve karnı tuta. Yemekle bağırsaklarda olan yelleri eritip/çözüp dağıta. Tohumundan şerbet miktarı üç dirhem miktara kadardır. Şarap ile tohumı cimaya müteallık büyük devalardandır. Eğer dövülmüş tohumundan sirkeye bıraksalar sirkenin ekşiliğini gidere. Şam dedikleri pırasanın tohumı cimayı tahrik edip aleti kıvama getirmede ve tahrikte sairinden ziyadedir. İki dirhem miktara kadar kullanımı caizdir, kanlı ishal(zahîr) marazını giderir. Bazıları demişler her pırasanın tohumu akciğere zarar eder, bal düzeltir. Ama yabanisinin kuvveti sarımsak ile pırasa kuvvetleri ortasındadır. Ziyade keskin ve dili acıtıcıdır, hıltları doğrayıp eritmede ve tıkanıklıkları açmada tesiri ziyadedir, hayızı ve sidiği ziyade idrar eder. Avrat vajinal fitil oğlanı aşağı çekip indire. Eğer bostanisinin tohumundan her gün bir dirhem veyahut yabanisinin tohumundan her gün beş kırat miktarını şeker ile yeseler basur dedikleri çıbanları kurutup gidere. Bazen olur dağlarda yabanisinden bir gûnesi bulunur ki yaprağı ziyade ince olur ve lezzeti keskin ve latif olur. O makulesi mide şişlerine fayda eder ve ağız rayihasını hoş eder ve içeride olan ağrıları sakin eder. Yabanisinin tohumu tiryaklara girer. Soğuk olan zehirlere ve zehirli canavarlar soktuklarına fayda eder. Bostanisinin köklerini doğrayıp su ile ve badem yağı veyahut susam yağıyla(şîr-i rûgan ile) pişirip yeseler kulunç marazına fayda eyleye. Yabanisinin usaresi kanı ishal eder.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]

Gendene diş etine ziyan eder, yememek yeğdir. Eğer gendene tohumunu iki miskal, ona mil'aka derler Türkçe kaşık derler, içseler zekeri kıvama getire her kişi ki dikse cima ede hiç incinmeye. Gendene tohumunu şarapla içsin der, bunu diyen Bâlînâs derler bir hekimdir tabiat kitabında zikreylemiş.
[Kitab-ı Tıbb]

Pırasa: Çiğ olarak yendiğinde baş ağrısı yapanı pırasa, pişirilip yenirse basura iyi gelir. Pırasa tohumu dövülür, katranla yoğrulur ve onunla azı dişler tütsülenirse, dişlerdeki mikropları dağıtır. Faydalarının yanında baş ağrısı yapma, diş etlerini bozma, kötü rüyalar görme gibi yan etkileri de vardır.
[Sıhhatnümâ]