Zayıflamak (Arıklamak)


Semizi zayıf(cılız) etmenin ilacı odur ki gövdeyi kuru eden nesneyi çok vereler, karnını işleteler(ishal etmek), gıdasını az vereler, hamamda susuz oturalar ve hiç su dökünmeyeler. Çıktığında kurulanmak gerek ve gövdesine sıcak yağlar süreler. Itrifil ve ekşi nesneler yiye. Semiz eyleyen gıdaları terk ede.
[İbdâi'l-Araz]

Eğer zayıflamak(cılızlaşmak) için bir tane ceviz içini çıkarıp tartalar, onun ağırlığınca dövülmüş tuz katıp muhkem döveler ve bir ceviz denli sabahları yiyeler. Eğer bir kimse kurşundan yüzük edip takınsa bedeni zayıflatır. Kediyi daima yanına almak insanı zayıflatır.
[Havabi - Risâle fi't-Tıb]

Ziyade semizlik bedeni tasarrufundan alıkoyan bir bağdır. Onun için hareketlerden, sürat ile yürümekten, cimadan ve sair amellerden men eder. Aşırı rutubetler sinirleri, kirişleri ve bağları gevşetir. Ruhun mahallerini daraltıcıdır; nesim mecraları dar olduğu için bazen ruh söner, bazen ruha vasıl olmaz, böylece yanma ile ruh fasit olur. Semizler ansızın katledici damarın çatlamasından dolayı tehlike üzeredirler. Damar çatlayıp yarılınca ya muttasıl kan tükürür ya burnundan kan gider ya da kan işer, vefat edene kadar ilaç ile kan durmaz. Ya da beynin, kalbin veya boş uzuvların birine kan dökülmekten dolayı ansızın katleder, çünkü teneffüs edemediği ve kuvvetli baygınlık için. Semizlerde nefes darlığı dahi çok hadis olur, nefes aletleri sıkıştığı için kalbe vasıl olan buharların çokluğundan yürek oynar. (kilolular) Asıl yaratılışta soğuk mizaçlı olur, damarları ince olur zira et ve yağ damarlarını dar eder; nesilleri az olur, açlığa ve susuzluğa sabredemez. İlaçların onların elem erişen uzuvlarına erişmesi yakın olmaz, ancak uzun müddet ile veya meşakkat ile erişir. Gıdanın azaltılması gerekir ta ki eriyip gidenin bedeli az ola. Gıdayı seçerken, gıdaiyeti(moderncesi: kalorisi) az olandan kılmak gerekir, eğer hacmi çok ise de dahi, sebzeler gibi. Aç iken hamam, aç iken hareket, yer üzerinde uyku, sıcak nesneler olan gıdalarla yetinmek, eski peynir, mercimek, ekşiler turşular, kepekli ekmek, arpa ekmeği, yemeklerinde sıcak otları çok kılmak, elbiselerini yoğun kılmak, hararete karşı hıltlarına donukluk ve kesafet vermek için istifrağlar(boşaltımlar) ve tabiatı çok işletmektir, ta ki gıda bedenden gidene vasıl olmaya. Kuvvetli idrar söktürücüler kullanılmalı, ancak gıdanın ciğere ulaşmasını sağlayan değil, taşta biten kereviz ve zeravent gibi gıdayı çıkaran idrar söktürücüler kullanılmalı. Ama sandaroz kehribar gibi bir zamktır ancak kehribardan daha yumuşaktır ve tadında acılık vardır, lükk ve mercanköşkün zayıflatmakta büyük hassası vardır. Nitekim faydalı olan bilinir ta ki kullanalar; bunun gibi zararlı olan bilinir ta ki kaçınalar. Düşman taamından(yemeğinden) sakınmak kifayet etmez; bazen insanın kendi taamına akrep veya böğ(örümcek nevinden büyük canavardır ki Türkçe böy derler) gibi yaramaz hayvanlar ve bunlardan gayrı zehirli olan hayvanlar düşer. O taamı yiyeni katleder. (Ve o düşen hayvan bazen düştüğü taam ve şarap içinde ölür, bazen zehrini kusar onda kalır). Onun için her büyük ağaçlar ve tavanı olan evler altında olan taamdan sakınmak vacip olur. Hayvanın şaraba muhabbeti olduğu için zehirli hayvanların şaraba düşmesi ekserdir. Onun için zehirli hayvan düşüp ya zehrini kusup gaflet ile yenilip helake varmasın diye taamı ve şarabı örtmek lazımdır. Dalak her ne kadar büyük olsa beden zayıf olur ve dalak ne kadar küçük olsa beden semiz olur. (Zira dalağın büyümesine sevda galip olduğu için kanın azlığı lazım olur, kanın azlığı bedenin gıdasının azlığını icap eder. Böylece beden zayıf olmak lazım olur).
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Ve eğer kurşundan yüzük edip takınsa bedeni eksiltip zayıflatır. Her kim bir dirhem şekerle birkaç gün yese Allah'ın izniyle o adam o yerde hastalık görmez. Ve dahi bir adam zayıf olmak için bir tane ceviz içini çıkarıp tartalar, ondan sonra yine onun ağırlığınca dövülmüş tuz katıp beraber ezip her sabah birkaç gün yeseler zayıf ve hafif ola. Ve dahi her kim birkaç dirhem rezeneyi ve kâfuru bal mumu ile karıştırıp birkaç gün sabah aç karnına fındık kadar yeseler faydalıdır.
[Hükemâ-yı Tertîb-i Muâlece]

Asiyus : Ve dahi yumuşak dövseler, hamamda semiz kişiler saçınsalar gayet fayda eder. Eğer semiz kişiler ceviz gölgesinde uyusalar semizlikleri gider.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Sandaloz sakızı: Onda tutucu/büzücü(kabız) kuvvet vardır, hassası kanı hapsetmektir, güreş edenler ve pehlivanlar onu kullanıp kuvvetli ve hafif olurlar ve güreşten onlara nefes darlığı arız olmaz. Zinet: Onda cidden zayıflatıcı kuvvet vardır, her gün bir dirheminin üç çeyreğini su ve sirkencübin ile içen semizi(şişmanı) zayıflatır. Hafakana kehribar gibi faydalı olur, kurutuculuğu hasebiyle kanamayı ve rutubetli astımı(rebv-i ratbı) men eder, ona binaen nefes darlığı çıkmasından emin olmak için güreşçiler onu kullanırlar. Allâme der ki, zayıflık iki sebeple olur: Adamın karaciğer ısısı o kadar yüksektir ki, kanı çok keskin ve sıcak olur. Bu keskinlik yüzünden organlar o kandan tam beslenemez ve beden zayıf kalır. Ya da adamın kanı direkt olarak miktar bakımından çok azdır, bu yüzden zayıftır.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb Cilt 1]

Ve eğer pamuğun otunu içseler bedeni zayıflatır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Ve mısır ekmeği ve darı ekmeği bedenin yağını eritirler, hıltları yakarlar ve sevda ile kaşıntı tevellüt ederler. Sandaloz sakızı: Ve eğer bir kimse gayetle semiz olsa ve sirkencübin ile bunun yemeğine devam eylese şöyle zayıf olur ki etinden bir şey kalmaz.
...
Giymek ile bütün kıllar hıltları ve şişleri eritir/çözer(tahlil eder), kemikleri kuvvetli eder lakin zayıflatır ve yağı eritir. (Not: İnsan kıllarından bahsediliyordu hatırladığımız kadarıyla ve onun için bunu bu gönderiye aktarmıştık. Yani, bayanların uzun saçlarını çöpe atmak yerine bir proje yapıp onlardan bel korsesi yapılırsa, Davud-u Antaki'nin sözüne göre bu yağları eritiyormuş. Denemek lazım, biz deneyemediğimiz için, belki yapabilecek olur diye aktardık.)
Yün: Ve eğer bir kimse semizlik ve bedeni yumuşak olmasını isterse yün giymekten sakınsın. Ve bir kimse ki semiz, kuvvetli ve bedeni taze olmak dilerse ona peksimet ve badem salar, tuzunu az eyleye, ekşilerden sakına ve üzerine tatlı yiye. Ve eğer bir kimse zayıf olmak dilerse tam tersince kullanmalıdır. Ve bazen kuvveti düşük olan için suyunu sınırlandırırlar. O şart ile ki örgülü bağırsağı onunla eriyinceye dek pişireler. Ve ondan ineni alıp kullanalar. Ve sıcak mizaçlılar için tohum katsınlar. Ve semizlik dileyen karanfil ve gayrı karıştırsın. Ve soğuk mizaçlılar aksince kullana.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Not: Buraya da, bedeni sıkıp sert yapan şeyleri de ekledik çünkü zira eski hekimler demişlerdir ki bedenin kilolu ve yağlı olması, kişinin bedeninin o yağları ve kiloyu kabul edecek şekilde gevşek ve yumuşak olmasından dolayıdır. Yani bedenleri sert olanlar, gevşek ve yumuşak olmayanlar yağlı ve kilolu olmazlar. O yüzden sertleştirenlerden de ekledik.

Eğer yabani soğan(belbûs) ve bal ile bedenleri gevşemiş ve istiskası(Ascites/Dropsy) olan kimselerin bedenlerine yakı etseler bedenlerini muhkem edip sıkıp yerine getirir.
Tere: İçmesi bedeni sıkıp pek eder ve gevşemesini giderir.
Servi Ağacı: Harareti itidale daha benzerdir zira bedende onu kullanmadan önce mevcut olan hararetten ziyade ve duyulur hararet vermez belki harareti ancak o miktardır ki o cismin kuvvetini gayesine ulaştırır ama tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) ziyadedir. Onun içindir ki yaprakları ve kozalakları henüz yeşil iken büyük cerahatleri bitiştirmede tesiri ziyadedir. Eğer onunla gevşemiş olan uzva ve dahi şol yerlere ki içinde yaramaz hıltlar yapışıp kalmıştır, eğer ırak dahi olursa o makule yerlere ve uzva yakı etseler kurutup giderir. Fıtık, yani kasık yarılması ve ona benzer olan marazların büyük devalarındandır. Yakı etmekle zira kurutucudur ve uzva kuvvet verir.
Çam Fıstığı: Daima yeseler uzvu ve sarkmış olan bedeni muhkem edip etini pek eder. Semiz olan kimse zayıflamak için ilaç: mercimek, kurşun, kâfur, lükk.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]