Ak Günlük / Kündür / Lübân (Boswellia)
Ve dahi günlük sıcak ve kurudur. Hıfza çok fayda eder, fehmi artırır ve hem zihni kavi eyler ve faydası ama, çok yemek akciğere zahmet verir ve kan tevellüt eder ve baş ağrıtır ve eğer sirkeyle veya şarapla çok içerlerse yaramazdır helak eyler, ıslahı Fars pirincidir. Zencefil ve günlük yemek adamın ezberini artırır ve devam etse zihnini açar ve hardal dahi iyidir. Eğer günlükten bir miskal alıp suda ıslatıp her gün içe balgamı giderir, zihni artırıp pak ede, hafakan marazına fayda ede ve mideyi kavi ede ve yemeği hazmede, yelleri dağıta, sıtmaya fayda ede ama, bir miskalden ziyade yese baş ağrıtır ve zararı vardır. Ve eğer günlüğü çok yeseler vitiligo(baras) ve beyaz leke(bahak) ve sarılık(yerakân) ve cüzam tevellüt eder.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Meşhurdur. Akı ve karası olur. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur ve bazıları evvelde kuru ikincide sıcaktır demiş. Hafıza kuvvetine ziyade faydalıdır. Kan tükürene bağırsak yaralarına azim faydası vardır. Ağızda sakız gibi çiğnemek çok marazların define sebeptir.
[Lehçetül Lügat]

Zencefil ve günlük ve hardal yemek aklı ziyade eder. Günlük sıcaktır, kurudur lakin hıfza fayda edip fehmi artırır ve zihni kavi edip çiğneyip ılıcak su ile içseler gözü nurlandırır ve zayıflığını giderir.
[Hükemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]

Reçine nevinden bir beyaz zamktır ki mukaddes arazilerde Arabistan’ın sair yerlerinde dahi olur. Yaprakları mastaki ağacının yapraklarına müşabih ve ardıç nevinden bir küçük ağacın reçinesidir ki onun kabuğunu çizmekle ak günlüğü ondan akıtıp alırlar. Ak günlük herkesin malumudur. Bu ağaççığa şeceretü'l-lübnân derler. Alası pak ve cüzice sarımtırak beyaz olan ve kolayca kırılan ve ateş üzerine kondukta pek güzel rayiha veren, tadı acımtırak olandır. Ekseriya ateş üzerine bir parçasını koyup onunla bir parça pamuğu yahut yünü tütsüledikten sonra onu bedenin bazı yerine vazederler. Ak günlüğü yakı nevilerine ve merhemlere katarlar. Bir dirhem miktarını bir elmanın içinde pişirip günlüğü ondan ayıklayıp çıkardıktan sonra o elmayı hastaya nefes darlığı(zîku's-sadr) ve öksürük için yedirirler. Lakin asır tabipleri indlerinde bazı mülahazaya mebni terk olunmuş rütbelerindedir. Uyandırıcı, onuldurucu, bir miktar sıkıcı, terleticidir. Gevşeklikten/güçsüzlükten olan ödem tabir olunur şişlerin şiryan damarlarına şevk ve neşat getirmek için ve bazı azayı ikaz etmek için haricen kullanılır.
[Şanizade Ataullah - El Kitabül Hamis Fi Zikril Edviye]

Mahiyeti Hakkında: Maruf zamktır ve ona bazı kere sair zamklarla ve çam sakızıyla hile olunur. İkisi arasını ayırıcı budur ki kündür alevlenir, çam sakızı yağlanır, alevlenmez. Kündürün bir sınıfı Hindidir, yeşilliğe meyil olur ve bir diğer sınıfı yuvarlak/yuvarlanmıştır(müdahrec), asılda kare kıtalardır, el içine vazedilip vurulmak ve hareket ettirilmekle yuvarlak ve yuvarlanmış olur. (Derkenar: Tabs ile olan nüshada "etrafında sıcak kül kılınan el içine konulmakla yuvarlanır" diye vaki olmuştur.) Ve bu sınıf kaçan eski olsa kızıl renkli olur ve diğer sınıfı beyazdır mastaki gibi, batınen mülayim olup yumuşar. Ve kündürün özü ve kabukları ve dumanı ve ufağı ve ağacının eczası bütün bu mezkurlar tedavide kullanılır ve hususan yaprakları ekser kullanılır ve ona hile olunur. Seçimi Hakkında: Kündürün iyisi beyaz erkek ve yuvarlak/yuvarlanmış(müdahrec) ve batını yapışkan ve yağlı olan sınıfıdır. Tabiatı Hakkında: Kabuklarının ikincide kurutması olur ve kündür nefsinden azcık soğuk olur. Ve kündürün kendi ikincide sıcak ve evvel derecede kurutucudur. Ve kabuğu ikinci hududunda kurutucu olur. Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Kavi kurutması ve tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) olmaz, onlar kündürde zayıf olur ve kabuklarında kurutma olur. Ve kündürde olgunlaştırıcı/pişirici(indâc) kuvvet olur ve kabuklarında olgunlaştırıcı/pişirici(indâc) ve hiddet ve eti yakıcılık/acıtıcılık olmaz. Ve kündür kanı tutucudur. Ve kündürü çok kullanmak kanı yakar. Ve dumanının kurutması ve tutuculuğu (kabzı) şiddetli olur. Ve bazıları dediler ki kündürün kızıla çalanı beyazından daha tatlı olur ve ufağının kuvveti kündür kuvvetinden zayıf olur. Süs Hakkında: Kündür bal ile dolamaya(dâhısa) vazolunsa dolamayı izale eder ve kabukları yara eserlerine iyi olur. Ve kündür sirke ve zeytinyağı ile yalayarak/sürerek kılınsa mürekkep tesmiye olunan ağrıya faydalı olur. O mürekkep bir ağrıdır ki bedene siğiller gibi arız olur ve onda karınca yürümesi gibi nesneler olur. Şişler ve Sivilceler Hakkında: Kündür kîmûlyâ kili ve gül yağı ile meme üzere vazolunsa memeye arız olan sıcak şişe faydalı olur. Ve iç organ şişlerini eritici/çözücü(muhallil) olan yakılara ithal olunur. Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Cidden yara bitiricidir hususan taze yaraları yara bitirmesi şiddetli olur ve çürümüş/enfeksiyonlanmış yaraları dağılmaktan meneder, kuru uyuzlar(kavâbâ) üzere kaz yağı ile ve ateş yanığından olan yaralar üzere domuz yağı ile vazolunur ve soğuktan olan çatlaklar üzere dahi kezalik vazolunur. Baş Organları Hakkında: Zihne faydalı ve kuvvetlendirici olur. Ve bazı nâs kündürü ıslatıp daima ıslatılmış suyunu içmek ile emreylediler. Ve kündür kesret üzere kullanılsa baş ağrıtıcıdır ve onunla baş yıkanır. Ve bazı kere natrun ile karıştırılıp o mahlut ile baş yıkanıp kepek temizlenir ve yaraları kurutulur. Ve şarap ile kulağa damlatılsa ağrısını teskin eder ve yalnız zift ile veyahut süt ile beraber zeytinyağı ile kündür karıştırılıp kulağa sürülse kulak çatlağını/eziğini izale eder, burun kanamasına(ru'âfa) ve perdesel olan kan boşalmasına faydalı olur, kan boşalmasını keser ve kulak eziğine/çatlağına mualace olunan devalardan olur. Göz Organları Hakkında: Göz yaralarını yara bitirip tok/dolu eder ve gözde olan müzmin şişi olgunlaştırır/pişirir(indâc eder). Ve kündürün dumanı sıcak şişe faydalı olur, göz rutubetlerinin akmasını keser ve yaramaz yaraları bitirir, göz kanserine(seretân-ı ayna) faydalı olur. Nefes ve Göğüs Organları Hakkında: Kaçan kîmûlyâ kili ve gül yağına karıştırılsa lohusaların memelerinde arız olan sıcak şişlere faydalı olur ve akciğer kamışı illetleri devalarına dahil olur. Beslenme Organları Hakkında: Kusmayı tutar, mideyi takviye ve berk eder ve şiddetle mideyi kızdırır ve hazmına faydalı olur ve kabukları gevşemiş/güçsüzleşmiş mideyi cem eder. Boşaltım Organları Hakkında: İshali ve çok ishali(zerebi) ve rahimden ve mideden olan kan boşalmasını tutar eğer ondan bir fitil (vajinal fitil veya lavman yoluyla) yapılır ise. Sıtmalar Hakkında: Balgami sıtmalara faydalıdır. Zehirler Hakkında: Kündür şarap ile veyahut sirke ile çokça içilse içeni katleder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]


Büstec: Ak günlüktür. Kündür derler ve lübân diye zikrolunur. Dukâkü’l-kündür: Ak günlük hurdasıdır. Kef babında kündür diye zikrolunur. Kışrü’l-kündür: Ak günlük ağacının kabuğudur. Günlük arasında bulunur. Farsçada pôst-ı kündür derler. Rumiler côflî de lîvenûs derler ve Frenkçeler pey de tûz derler. Tabiatı sıcak ve kurudur ve tutucu/büzücü(kâbız)dür. Eğer yaralar üzerine ekseler etini bitirir ve yaramaz çürümüş/enfeksiyonlanmış yaralara ve çıbanlara ekseler ıslah eder. Ve avratlar götürse (vajinal fitil) eski rahim yaşlığını keser ve kan tükürene ve bağırsak yarasına faydalıdır. Ve bunu göz ilaçlarında dahi kullanırlar. Eğer kavurup uyuzlu göze çekseler uyuzunu giderir. Ve eğer karnı üstüne merhem gibi vursalar yüreği tutar. Bunun bedeli iki kendi kadar dövülmüş kündürdür. Kündür-i fârisî: Ak günlüktür Türkçede; lübân Arapçada Ak günlük dedikleri Yemen’den gelir. Başka yerlerde olmaz derler ama Hindistanlı çeşiti dahi olur dediler. Ve Rumi nevi olur, ağacından köpük gibi dökülür. Kendi zamkı ile dizerler ve kiliselerde katı çok kullanırlar. Teke ilinde çoktur. Kündür-i ebyaz diye bundan sonra zikrolunur.*(Burada belirtilen az sonra kopyalanıp verilecek)
Ama bu mahalde maksadımız olan günlüğün yani ak günlük ağacı iki arşun kadar dikenli ağaçtır, yaprağı zeytin yaprağına benzer. Günlüğü evvel ağaçtan alırlar, bazısı karışık olur yani kabuğuyla karışık olur. Safisine lübân derler ve kündür derler, Türkçe ak günlük derler. Günlüğü ve kabuğunu ve tütününü dahi kullanırlar, maruftur. Hindi günlük yeşil gibi olur ve yuvarlak/yassı olur. Velhasıl bütününün tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) vardır. Kabuğu kaf babında zikrolunmuştur. Günlüğün iyisi mastaki gibi mülayim ve erkek ve beyaz ki altın şekil ola. Tabiatı Mesih sözü üzere üçüncü derecede sıcak ve kurudur, bazıları evvelde kurudur ve ikincide sıcaktır der. Hafıza kuvvetine gayetle faydalıdır. Ve kanı tutar, etine zahmet vermez ve kuruluğu dahi zahmetsizdir. Günlüğün evveli kuvveti odur ki kan tükürenlere, bağırsak yarasına ve sıyrındısına faydalıdır. Eğer dolamaya yani kurutgana kabuğundan ve kendinden koysalar, hususan gül yağıyla ve kîmûlyâ kili ile emcek yaralarına vursalar gayetle faydalıdır ve iç şişlerine dahi muvafıktır. Eritici/çözücü(muhallil) yakıların bütününe kündür koysalar münasiptir. Ve taze yaraları onuldurur ve gözde dağılmada olan çürümüş/enfeksiyonlanmış yaraları meneder. Ve kaz yağıyla temriyeye sürseler faydalıdır, zihni gayetle kavi eder, unutkanlığı giderir, hıfza muvafıktır. Her kandan gerekse akan kanı tutar ve beyin perdesinden akan kanı dahi tutar. Ve kulak ağrısını ve göz kanserlerini(seretanlarını) onuldurur, kusmayı dahi tutar, ateş yaktığına ve soğuktan olan çatlağa dahi faydalıdır. Eğer bununla ve natrunla başı yıkasalar yaralarını ve çıbanlarını giderir. İbni Sina sözü üzere günlük ruh, dil ve beyni temizleyicidir ve panzehir kuvveti dahi vardır. Zira veba günlerinde dumanı faydalıdır, öksürüğe dahi çene şişlerine faydalıdır ve dumanı diş diplerini muhkem eder. Eğer ağızda sakız gibi çiğneseler dahi faydalıdır. Mideden yelleri giderir ve mesaneye gayetle faydalıdır, yellerini açar ve taşlarını kırar, yolunda yarası var ise onuldurur. Eğer taş çıkmadan mesane yolunda yara eseri kaldı ise bazen günlük yiyeler ki yarasını onuldura. Ve bir kimsede cüzam ve vitiligo(baras) şekilli kara beyaz leke(behak) peyda olsa katranla günlük yakıp dumanını tütsü ettireler. Saçkırana(dâ'ü’s-sa'lebe) dahi muvafıktır. Ama kabuklarının tam tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) vardır. Kabuğu kaf babında kışrü’l-kündür diye zikrolunmuştur. Eğer dumanını göze tutsalar göz illetlerine faydalıdır. Velhasıl kan gidenlere bundan ala deva olmaz, hususan kanlı ishale(zahîre) müptela olanlara bazı nân-hâh gibiler ile vereler ve safranla günlük yahut mür katıp aşağıdan getireler (lavman yoluyla) kanlı ishali kese. Rufes sözü üzere ishali keser. Rahimden ve makattan akan kanları menedip dizanteriye ve makatın yaramaz çürümüş/enfeksiyonlanmış yaralarının dağılması gibilere bundan fitil edeler (vajinal fitil veya lavman yoluyla), ama süt katalar. Bunun şerbet miktarı bir dirhemden iki dirheme varıncadır. Ziyadesi akciğere ve göğse zararlıdır, ancak zamk ve Fars pirinci yani taneli pirinç düzeltir. Sıcak mizaçlılara çok yemek makul değildir, mecnun eder. Ve şarapla çok yeseler adamı öldürür. Eğer bir miskalini suda ıslatıp suyunu içseler balgamı keser, hıfzı ziyade edip göğüs yaşlığını giderir, hafakan marazına ve sıtmaya fayda eder. Ve ağızda çiğneseler baştan balgamı çeke indire. Eğer kekik ve bit otu ile yeseler balgamı çekip indire ve dil ağrılarına gayetle muvafıktır, kalbi kavi eder ve ferah verir. Ama çok yeseler cüzam ve kara beyaz leke eder, kanı kurutur derler. Ve natrunla yakıp kömürünü saçkırana dürtseler kıl bitire. Bunun bedeli kendi kadar ve dahi çeyreği kadar kabuğudur, kışrü’l-kündür derler, bazıları mastaki ile behmen bedeldir dediler. Lübân: Ak günlüktür, pestenec dahi derler. İlklerin efdalidir. Lînânûtîs: Rumi günlük ağacıdır, lînânûtîs derler, sakızı dahi olur. Teke ilinde çoktur. Kef babında kündür-i ebyaz diye zikrolunmuştur. Bunun için müfredat ashabı çok galata düşüp lînâ lafzını lîvânûye alırlar da bu ağacı biberiye ağacıdır derler. Yunan ve Rumi ve Latin lisanını bilmezler ve sual etmezler ve sual ederlerse lafzın açıklığını anlattırmazlar. İbni Baytar’da acep tafsil etmişler ve bunu bu mahalde tekrar İbni Baytar’ın kavli üzere faydasını zikredelim. Gerçi faydasında hakkıyla bol nesneler yazılmış ama ne makule ağaç olduğu malumları değildir ama kündür tasvirinde bunun dahi tasviri vardır. Eğer bunun zamkını yani sakızını dövüp makata vursalar basurları ve şişlerini ve kanını keser ve yumuşamayan şişleri ve domuzluk marazını yumuşatır. Ve eğer kökünü kurutup ve dövüp bal ile yaramaz çıbanlara dürtseler çıbanları ıslah ve gözü tez ede. Eğer şarapla içseler iç ağrısını gidere ve ağılı canavar soktuğuna fayda edip sidiği ve hayızı yürüte. Eğer yemişini biber ile ve şarapla içseler saraya ve eski öksürüğe ve göğüs ağrısına ve sarılığa(yerakâna) fayda eder. Eğer zeytinyağı ile gövdeye dürtseler deri yürüte ve kılıç otu unuyla ve şarapla veyahut sirke ile beyaz lekeye(behaka) vursalar giderir.
*Az önce bahsedilen başlık:
Ak günlük(Kündür-i ebyaz): Köpük gibi bir nevi buhurdur, bazıları Meryem buhuru(buhûr-ı meryem) dahi derler. Bunun ağacından zamk dahi alırlar, astarek derler ama yalnız buna astarek demezler. Ve bu her yerde bulunmaz, Teke ilinde ve Vidin vilayetlerinde, Girit’te ve Fransa vilayetlerinde Valense dedikleri vilayette olur. O ecilden bunu Arapça kitaplarında çok yazmamışlar. Bunu kaynatıp o köpük gibi olan buhur ile zamkını kurslar ederler. Ekser kafir kiliselerine bundan çok alır, mesela mum almaya kudreti olmayan fukarası bir iki akçalık buhurdan alıp hediye götürür. Latin kitapları kavli üzere tabiatı soğuktur. Göğsü yumuşatır, öksürüğe faydalıdır ve sertlikli tıkanıklıklar(salâbetlü süddeler) ve dalaklara yakısı faydalıdır. Eğer avratlar götürse (vajinal fitil veya lavman yoluyla) hayızı yürütür. Tıkanıklık(südde) yakılarında içine termentin yani çitlembik/menengiç(meneviş) katalar, yürek üstüne yapışa. Eğer bal ile ve günlük yani ak günlük ile hem yiyip ve hem yakı(dımâd) eyleseler tabiatı sürer, ziyade yiyeler baş ağrıtır ve uyku getirir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Kündür: Günlüktür tutucu/büzücü(kâbız)dür kızdırıcıdır ve göz kazañlıgın giderir yemeğe saçıp yeseler ve göze sürme etseler fayda ede. Eğer çıbanlara ekseler bitirir ve taze cerahata ekseler kanını kese bitire. Eğer buruna üfürseler burun kanını kese. Eğer içseler kan tükürmeyi kese. Eğer makatta olan yaramaz çıbanlara sütle karıştırıp fitil edip soksalar fayda ede. Eğer sirke ile karıştırsalar temriyeye dürtseler gidere. Kaz yağı ile karıştırıp ateş yanığından olan çıbanlara ve soğuktan olan yarıklara vursalar fayda ede. Natrunla karıştırıp başa vur baş çıbanı gidere. Balla karıştır dolamaya(kurulgana) vur fayda ede. Ziftle karıştır kulağa dürt yarıldığına fayda ede. Tatlı şarapla karıştır kulağa damlat ağrılarına fayda ede. Eğer içseler kan tükürmeye fayda ede. Eğer sağ kişiler içseler mecnun eyleye. Eğer çok içseler şarapla, öldüre. Eğer bir miskalini suda ıslatsalar her gün içseler balgamı gidere. Hıfzı ziyade ede ve göğüste olan yaşlığı gidere, zihni arıta. Çok unutmayı gidere. Mideyi kavi ede ciğeri kızdıra hafakan marazına fayda ede yemeği hazmede yelleri dağıta sıtmaya fayda ede. Evet bir miskalden artık kullansalar baş ağrıta eğer göze sürme etseler iriliğini ve kanını gidere kanlı çıbanlarına fayda ede. Çiğneseler baştan balgam çeke indire. Eğer güveyotuyla ve yaban üzümüyle çiğneseler balgamları çeke dil tutulduğuna fayda ede kalbi kavi ruhu ferah edip öksürüğe fayda ede diş ve diplerini muhkem ede. Tütsü etseler vebaya fayda ede. Çok yeseler cüzam vitiligo(baras) beyaz leke(bahak) eder. Katranla yaksalar isini alsalar saçkırana dürtseler kıl bitire. Fitil(şâf) gibi avratlar götürse (vajinal fitil veya lavman yoluyla) rahimden akan kanı kese.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Kündür: O, erkek günlüktür. Ona bestec derler. Dikenli bir ağacın zamkıdır ki iki arşun kadarı uzanır. Yaprakları mersin gibidir. Güneş yengeç burcunda oldukta onu dererler. Bulunmaz ancak Şehr ve Yemen dağlarında. Ve erkek olanı yuvarlak ve pektir, kızıla meyil. Ve dişi olanı yumuşaktır ve bazen taze iken tutarlar. Ve su testilerine koyarlar hareket ettirirler yuvarlak oluncaya dek. Ona yuvarlanmış(müdahrec) derler. Ve kuvveti yirmi yıla değin kalır. O sıcaktır üçüncüde ya ikincide ve kurudur ikincide ya rutubetlidir. Kanı tutar hususan kabuğu ve yaraları cilalandırır ve avazı safi eder ve balgamı keser hususan baştan mastaki ile ve kötü rayihayı ve sidik zorluğunu ve öksürüğü ve nefes darlığını zamk ile ve mide zayıflığını ve yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri ve başta olan rutubetleri ve unutkanlığı ve hazımsızlığı bal ile ya şeker ile lapa eylemek ile keser ve kuru uyuzları(kavâbîyi) cilalandırır sirke ile yakı eylemek. Ve kemiklerde olan soğukları ihraç eder eğer zeytinyağı ve bal ile içseler ve gözden beyazı ve şişleri zail eder başta olan yaraları aslında ve mantarı(kûbâyı) ve siğili natrun ile ve uyuşukluğu sirke ile ve dolamayı(dâhısı) bal ile ve bütün pek olan şeyleri hayvanların iç yağı ile ve kanlı ishali nân-hâh ile ve sair balgami marazları su ile ve pek şeyleri eritmek/çözmek(tahlîl) eylemek susam yağıyla ve kulak marazlarını mutlaka zeytinyağı ile ve beyazı ve göz uyuzunu ve karanlığı ve kaşıntıyı ve kanın donmuş olmasını göze çekmek ile hususan bal ile ve gözyaşını ve yoğunluğunu ve göz pınarı yaralarını ve gözün yaralarını hususan dumanı ve yaraları bütünüyle zail eder batıni olsa veya zahiri içmek ve sürmek ile. Ve ishali ve mide bulantısını ve kusmayı ve hafakan marazını ve boğmacayı ve nefes darlığını zamk ile zail eder ve dilin ağırlığını dağ kuru üzümü ile ve kekik ile ve akan kanı mutlaka ve şehvet zayıflığına yarım yumurta ile ve kıl dökülmesini mersin yağı ile ve dumanı haşeratı kovar. Ve haşeratı ve vebayı ve vahamı ıslah eder ve ufağı kan kesmesinde ve mide takviyesinde en kuvvetlisidir ve onun dökülmesini kezalik. Ufak yaralarda kulak ağrısına faydalıdır hablarıyla dizanteriyi keser lakin hararetlilere baş ağrısı getirir. Ve ekseri kanı yakar. Şeker onun düzelticisidir. Ve onun pek olanı, cevizin içini çiğnemek veya besbase onun düzelticisidir. Ve onlar ile meniyi gayetle ziyade eder. Ve sülüklü olanı karışığıdır. Ondan kaçınmak evladır. Ve şerbeti: Yarım miskal.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]


Kündür: İkinci derecede sıcak, birinci derecede kurudur. Kalpteki ruhu takviye eder. Beyindeki ruhu da takviye eder. Onun içindir ki ahmaklığa ve unutkanlığa faydalıdır. Bunun hali ak behmenin haline benzer. Fakat kalbi takviyede ondan daha zayıf, güzel kokulukta ondan daha kavidir. Onun için tütsüsü vebaya faydalıdır.
[İbni Sina - Edviye-i Kalb]