Sağırlık / İşitme Zorluğu / Kulak Zaafiyeti
Beşinci bölüm kulağın işitme sağlığını koruma tedbirleri hakkındadır, bu fasıl kulağın işitmesini nasıl sakınmak gerektiğini beyan eder. Pes ey kulağını sakınan kişiler; yoğun kıvamlı ve soğuk yemeklerden ve hem sıcak tabiatlı yemeklerden, gaz yapan yemeklerden ve sıcak soğuk yellerden ve hem kaba otlardan sakının. Ve hem adet edinin her yıl temizleyici ilaçlar ve haplar ile ilaç içmeyi ta ki beyinde temizlenme hasıl ola. Ve hem dahi kulağından kiri gümüş veya altın aletiyle çıkarmayı adet edine ve hem kulağa vakitlerde zambak veya nesrin yağını damlata ve biraz katlana ve ondan sonra kulağından onu çıkara ve kulağını kuruta ve ikinci gün kulağını sıcak su buğusuna tuta, içindeki kir kulağından aka gide. Ve zinhar kulaktan o kiri gidermek ardınca ol ki onun ziyanı çoktur kulağa sağırlık getirir. Ve tambur ve çeng ve ney ve hoş ölçülü sesler kulağın işitmesini artırır.
[Kitab-ı Güzide-i İlm-i Tıb]

Eğer kulak tutulup işitmez olsa, sarı su gelse sebebi soğuktan veya yelden olur. İlacı koyun ödü ile turp suyunu birbirine karıştırıp kulağa damlata, aça veyahut fesleğen tohumunu dövüp badem yağıyla kulağına damlatalar, iyi ola. Eğer taze işitmez kulak olsa iki dirhem çöven yese faydalı ola. Eğer çoktan tutulmuş olsa ki bir yıl geçmiş ola, dereotunu rezene ile ağzı dar bir kaba koyalar, şarapla veya zeytinyağıyla veya su ile o kabı doldura ve hamurla berkite şöyle ki buğusu çıkmaya ve ocakta kaynatalar ta o koyulan suyun yarısı kala. Ondan sonra ateşten indire o hamurun orta yerinde iğne ile bir delik deleler şöyle ki buğusu çıka, hemen kulağını o sıcak buğu üzerine tuta ta ki o buğu kulağı içine vara. Ondan sonra kulağını bürüyüp bir zaman yata, ne denli işitmez ise açıla. Eğer bir kere olmaz ise iki üç defa edeler, inşallahü teala açıla.
Eğer gelincik çiçeğinin dibini kaynatıp suyunu alalar, kulağa damlatalar, gayet faydalı olup kulağını aça.
Eğer bir kulak güç işitse, sirke buharına tutalar iyi ola. Eğer bozot yaprağını dövüp suyunu alıp kulağına damlatsa, açıla. Eğer şahin ödünü turp suyuyla kulağa damlatsa, sağırlığını defede. Eğer kurdun yağını eritip sağır kulağa damlatsalar, iyi ola. Eğer koçun ödünü ısıtıp sağır kulağa damlatsa, iyi ola. Eğer sarımsağı dövüp suyunu koyun ödüyle kaynatıp ondan kulağa damlatsa, açıla.
Eğer kulaktan kan akar olsa ve sağır olsa, koruk suyunu ak balla karıştırıp kulağa vursalar, şifa ola. Eğer kulak tutulsa tavşan yağını bir pamuk ile fitil edip ucunu yandırıp dibini kulağa sokalar, bir saat dura ziyade durmaya, ondan sonra ak soğan suyunu damlatmak iyidir.
Eğer atın dışkısını taze iken yani bıraktığı gibi alıp sağır kulağa soka, bir nice defa ede, sağırlığını gidere. Turp suyunu koyun ödüyle karıştırıp kulağa damlatsa, iyi ede ve eğer su da girmiş ise cezbedip çıkara.
Eğer kulak ağrısı için saksağan beynini balla karıştırıp işitmez kulağa koysalar, işitir ola.
Eğer turna telini işitmez kulağa soksa, sağırlığını gidere. Eğer kulak hastalığına ve işitmediğine ak soğanı pişirip içinde olan cücüğünü alıp bezir yağına yatırıp kulağına soka ama katı sıcak olmaya faydalıdır. Her defa kulağa ilaç ahirinde sıcak tutmak gerektir ve birkaç gün bir nesne ile sarıp bağlaya, zira ki ilaçtan sonra açık tutmak gayet yaramazdır, bilhassa soğuk gün ola. Eğer kulak sağırlığına soğanın dördüncü katının içine bir miktar zeytinyağı koyup ocakta küllü kor üzerine koya, bu zeytinyağı yavaş yavaş kaynaya. Soğan pişince ondan çıkarıp birazcık ılıcak ola, ondan bir bıçağı kulağın deliğine tutup demiri ucundan yana dökeler, ta ki beş altı damla kulağının deliğine damlata, ondan sonra bağlayıp sarıp yata, şifa bula.
[Havabi Risalefittıb]

Bir kulak kim işitmez ola devamlı
Turp yağını damlat ona sabah akşam
Sirke buğusu dahi münasiptir
Tıp ilminde bu hem yazılıdır
Lakin bir öd ve sirke bir kaşık
Bir iki kaşık da su koy ey aşık
Dahi bir baş sarımsağı ufak et
Kabile havanındaki ölü et
Hafif ateşiyle bunu kaynat
Su gide öd kala budur sanat
Süzüp o ödü dahi sakla
Kulağa damlat sıcakla
[Manzûme fi İlmü't-Tıb]

Dahi sarımsağı dövüp suyunu çıkarıp onu öd ile kaynatıp ondan sonra kulağına damlatasın. Sağırlığı giderir.
[Risalefittib]

İşitme zorluğu. Yazar bununla kulak sağırlığını kastetti; ya yaratılış bozukluğu ile ya işitmenin kaybolması ile ya noksanlığı ile. Vakr, kulağın ziyade ağır olmasına derler. İşitme zorluğu, kulak bir miktar sağır olmasına derler lügat kitaplarında böyledir ama yazar daha genel manayı kastetti. İşitme zorluğunun bazısı doğuştandır ki olur ya doğal mecra üzere yaratılmış perdeden ya fazlalık etten ya siğilden. Öyleye havadaki ses kulak zarına girmez ve döşenmiş sinire ermez.
İşitme zorluğunun bazısı sonradan olmadır; ya tıkanıklık sebebiyle mecradaki kirden ya kurt için kulakta iltihaplı balgam maddesinden hasıl olur ya yoğun kıvamlı hılt sebebiyle ya şiş sebebiyle ki bunlar mecrayı tıkayıp havadaki sesin ulaşmasına mani olurlar. Eğer verem sinirde olursa o çoğunlukla sıcaktır, o sıcak veremden şiddetli sıtmalar hasıl olur. Pes iltihap ondan kalbe sirayet ettiği için ortaklık olduğundan, ikisi arasında atardamar vasıtası ile dahi zihin karışıklığı hasıl olur beynin o sinir ile ortaklığı olduğu için. Eğer o verem sinirde olmayıp kulak deliğinin ağzına yakın yerlerde olursa sıtma lazım olmaz beyne yakın olmayıp ve sinirin ortaklığı olmadığı için, illa o ağrı sebebi ile günlük sıtma olur. Ya dışsal sebeplerden ola ki mecrayı tıkayan kum gibi ya çekirdek gibi ya kan donmak gibi ki o kan aka ve kulağa gire dona. Şimdiye dek beyan olunan sebepler işitme zorluğunun mecrayı tıkadıkları sebebiyle idi. Şimden geri onu beyan eder ki işitme zorluğu mecrada bir iş sebebiyle olmaya belki sinirde bir iş sebebiyle ola, mecrayı tıkamak ile olmaya belki sinirde mizaç bozukluğundan ola. Ve sinirin mizaç bozukluğu bazen sade olur bazen maddeli olur. Maddeli olan dahi bazen balgami, bazen sevdavi, bazen safravi, bazen yelli olur. Çoğunlukla mizaç bozukluğu soğuk sinirdendir. Zira sinir soğuk mizaçlıdır ve beyin soğuk mizaçlının yakınındadır. Öyleye soğukluktan tezcek etkilenir itidalden çıkar. Ya beyin ortaklığı iledir yani işitme zorluğu beyindeki afet sebebiyledir. Beyin ortaklığı sebebiyle olana şunlar delalet eder, beyinden kaynaklanan his ve hareket afeti gibi psikolojik fiillerde afetin önce gelmesi. Mizaçsal işitme zorluğuna zıddı ile fayda bulmak, sıcak deva ile fayda bulmak gibi, ağırlık olmamak şartıyla, delalet eder. Ama bu sade ve yelli mizaç bozukluğundadır; ne zaman ki maddeli mizaç bozukluğu olsa ağırlık dahi olur. Şol dışarıdaki kurttan olana yenmek ve gıcıklanmak delalet eder. Şol dışarıdaki tıkanıklıklardan olana kulakta ağırlık ve sesin nüfuz etmemesi gerek ve tıkanıklıkların sebeplerinin önce gelmesi; verem, kir, kum ve çekirdek gibi delalet eder. Bazen olur işitme zorluğu buhrandan olur ama buhran geçince zail olur ya da tabiat hastalık maddesini kulağa defettiğinden olur, bunun zevali dahi asandır. Çok vaki olur safravi ishal kesilir, işitme zorluğu hasıl olur. Zira safravi madde hafifliği sebebiyle yukarı çıkar ve keskinliği sebebiyle sinire nüfuz eder. Eğer göze niçin yukarı çıkmaz diye sorulursa; biz deriz: Yaratıcının kulağa verdiği tabiat onu men eyler. Bazen olur işitme zorluğu kusma akabinde maddeler yukarı meyledip bazısı kulağa indiği için ve bazen olur sıtmalar akabinde olur ve nükse delalet eder.
İşitme zorluğunun ilacı: Ama doğuştan olan yani perde ve fazlalık et ve siğil ile olan onun için onulmak yoktur, ama sonradan olan eğer zamanı uzun ise iyileşmek az olur. Şol işitme zorluğu ki olalı çok zaman olmaya, eğer soğuktan ve balgamdan ise ona fayda eder bütün sıcak yağlar hususan turp yağı ya pelesenk yağı ya topalak yağı ya defne yağı. Acı badem yağı için muazzam fayda hassası vardır. Ya susam yağı ki onda kaynatıla Ebu Cehil karpuzu gibi veya kökü. Ya sedef otu özsuyu bal ile ya kunduz hayası dereotu yağı ile ve hususan ne zaman ki onda yoğun kıvamlı yeller ola. Zira sedef otu ve kunduz hayası ve dereotu yelleri dağıtmada muazzam faydalıdır ve bu zikrolunan yağlar bedeni veya başı temizleyip ve başa dökülen banyo suyunu kullandıktan sonra kulağa damlatmak ile fayda eder. Şol şerbetler ki soğuk işitme zorluğunda faydalıdır. Karabaş otu şarabı içile sıcak su ile veya tatlı kaynamış su ile veya karabaş otundan, melilotustan, papatyadan ve hatmiden kaynamış su yapıla, süzüle gül reçeli üzerine veya menekşe reçeli üzerine eğer tabiat tutkun yani kabza meyilli ise. İşitme zorluğu olanın başı üzerine döküle. Melilotus ve papatya ve kepek ve hatmi ve defne yaprağı kaynatıla ve bununla banyo suyu kılına ve başını aşağı tuta buharına ve posası ile yakı kılına.
Katı çağırmak ve davullar avazı soğuk ve balgami işitme zorluğuna fayda eder. Bizim zikrettiğimiz haplar ve temizleyici ilaçlar ile balgam istifrağ oluna. Eğer işitme zorluğu safra hararetinden veya kandan olursa kan alına veya meyve kaynatması ile safra istifrağ kılına. Yazar safra harareti ve kan harareti ilacını beyan eyleyip sade hararet ilacını beyan etmedi. Zira onun ilacı bu zikredeceği içeceklerden malum olur. Yani şol şerbetler ki sıcak işitme zorluğuna ilaç olur gerek maddeli olsun gerek sade olsun. Erik şarabı ve nilüfer şarabı ve menekşe şarabı veya nilüfer şarabı ve menekşe şarabı ve karnıyarık otu tohumu özsuyu eğer tabiat tutkun yani kabza meyilli ise. Etler terk oluna ve ıspanak veya semizotu veya ebegümeci irisi veya ufağı veya kabak; bunlar tatlı badem yağı ile borani kılına. Kulağa kabak yağı veya tatlı badem yağı veya azıcık sirke ile kaynamış gül yağı damlatıla ta ki fani ola. Eğer sorulursa sirke eşyanın en zararlısıdır, sinire onu gül yağına koyup beraber kaynatıp ta fani oluncaya dek kaynatmanın faydası nedir; biz deriz: Sirke eşyanın en zararlısı olduğu için sinire azıcık deyip ve fani oluncaya dek kaynamak dedi. Ama faydası budur ki zihni nüfuz ettirir ve soğutmasını takviye eder. Zira yağda nüfuz ettirici soğutucu kuvveti baki kalır. Bazen olur marul suyu damlatmaya ihtiyaç olur veya mamisa fitiline menekşe yağı ile veya kız sütü ile. Bütün kulağa damlatılanda ılıcak olmak vacip olur. Şol kurttan olan işitme zorluğunun ilacı bizim kurtlu baş ağrısı devalarında zikrettiğimizdir ki o devalar hafif olalar, ılıcak damlatmak ile kullanıla. Eğer sorulursa niçin ılıcak olmak vaciptir dedi; biz deriz: Zira kulak duyusu keskindir ve beyne yakındır, kuvvetli devaya tahammüllü değildir. Onun için hafif devalar ile kaydeyledi. Şol tıkanıklıktan olan işitme zorluğu ki perdeden ya fazlalık etten, onun devası kesmektir ve onun için düzülmüş alet ile çıkarmaktır. Şol tıkanıklıktan olan işitme zorluğu ki kirdendir, gece kulak sıcak olduğu halde kulağa dağlık acı badem yağı damlatmak fayda eder, ta ki kulak içinde olan kir hararet ile eriyip akıp dışarı çıka.
[Şerhi Mücez Fittıb]

Eğer şahin ödünü turp suyu ile kulağına damlatsalar sağırlığını defeder.
[Hükemâyı Tertibi Mualice]

Kulağa münasip ve dile münasip olan devalar; sıçankulağı ve buhurumeryem ve yaprakları buna benzer eşyalar gayet kulağa, erkek eğrelti otu kökü ve banotu ve çam fıstığı ve buna benzer eşyalar dile faydalıdır.
[Tuhfetül Eribin]

Kükürt yani kibrit: Onunla tütsülemek sağırlığa fayda eder.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Sirkenin buharı kulağı güç işiten kişiye ve kulak güvüldemesine ve çınlamasına faydalıdır ve hem kulak içinde kurdu olan kişiye sıcak edip içine damlatsalar kulak içindeki kurdu kırar giderir. Hardal yağı eski sağırlığa ve kulakta olan vereme fayda eder tıkanıklığını açar. Akrep yağını sağır kişi kulağına damlatsalar fayda eder.
[Kitab-ı Tıbb - İbni Baytar]