Hafakan (Kalp Çarpıntısı / Yürek Oynaması)
Hafakan ki yürek oynamasıdır onun devasını bildirir. Eğer oğul otunun yaprağını yaş iken yemek ve koklamak ve suyunu içmek, yürek oynamasını giderir ve zürünbad sevdadan olan hafakana faydalıdır. İki dirhem burçak tohumunu alıp sabah sabah ağzında tutsa ve suyunu içse iyice ufaklandıktan sonra yutsa, hafakanı gidere ve gül suyunu içse, hafakanı giderir. Eğer aspir tohumunu yumuşak dövüp balla aç karnına yalasa, hafakana iyidir ve kimyon sıcak ve kurudur, hafakanı zail eder ve hafakanın maddesi yürek zayıflığındandır. Alameti susamak ve kabızlık ve göğüs sıcak olmak ve kederlenmek ve soğuk hava hoş gelmektir, nefes sık sık almaktır. İlacı kuzukulağı şarabı(şarab-ı hummaz) ve elma şarabı ve nilüfer şarabı ve taze gül şarabı ve nar şarabı ve gül suyu ve semizotu tohumu(tohmekan) içmektir ve kök menekşe ve söğüt yaprağı ve hıyar ve mersin ve gül suyu ve kafur ve armut koklamak iyidir. Gıdalardan nar ve koruk ve elma aşı ve ayva ve armut yeseler ve göğsüne gül suyuyla karnıyarık otu tohumu(bezr-i katuna) sıvısını(luabını) vuralar ve akarsular kenarında otura ta ki kalp ferah bula, keder zail ola. Eğer kan galip olursa çıkaralar, süratle içireler ve eğer soğukluk galip olmaktan dolayı ise alameti sıcak nesnelerden hoş olmaktır ve benzi harap olmaktır. İlacı miskli elma şarabı ve harire ve öd şarabı ve sığır dili otu suyuyla fesleğen tohumu ve karanfil suyuyla biraz safran ezip içireler ve faruk panzehirinden(tiryak-ı faruk) bir dirhem yedireler, misk ve öd ve amber ve turunç yaprağını ve nergis koklamak iyidir ve gıdalardan tavuk kavurması ve tarçın ve karanfil ve safran ve fıstık ve bal yedireler ve gök süsen yağı ve yasemin yağını miskle ve safran birle süreler. Ve eğer balgam galip olursa misk macunu vereler ve lavman(hukne) eyleyeler ama, katı ishal yaramazdır hemen tabiatı yumuşatmak üzere tutmak gerektir. Behmen suyunu yürek oynayan kimseye içirseler, yürek oynamasını gidere. Gerek sıcaktan ve gerek soğuktan olsun behmen suyla kaynatıp o kızıl suyu açla ve tokla beş güne dek susadıkça içse, yürek oynamasını ve ağrısı kim kanlı ola giderir, iyi eder ve böyle naklederler kim yürek oynaması gayet hararetten veya pek korkmaktan ya kederlenmekten olur. Evvel bazilik damarından(basılık tamarından) kan alalar. Bir dirhem Çin ravendi ve buçuk dirhem herze döveler un gibi ola ve bir kase zerdali suyuyla ezeler, şeker katalar sabah içireler öğleye dek yemek yemeye. Gıdası mercimek ve gah gah piliç kavurmasını(feraric kalyesi) koruk suyuyla ekşi nar suyu birle vereler ve içmeye sandal şarabı ya elma şarabı ya fesleğen şarabı vereler ve kızıl gül beş dirhem, ak sandal on dirhem ve bir miktar Ermeni kili bu cümleyi döveler ve karnıyarık otu tohumunu gül suyuyla çalkayalar, bunları idhal edeler bir beze süreler yüreği üzere vuralar derdine deva ola ve misk devası dahi faydalıdır. Ve ekşi narla tatlı narı karıştırıp yemek hafakana iyidir. Eğer turunç koklasalar kalbi kavi ede ve kabuğunda dahi bu hassa mukarrerdir ve bayılmayı(ogunmayı) dahi giderir. Eğer gül suyundan biraz içseler, sıcaktan olan bayılmayı ve yürek oynamayı zail ede. Ağaç kavununun ekşisi soğuktur, yürek titremesine iyidir.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Çarpıntı (Fetahat), kalbin atmasıyla yürek oynamasıdır. Bu, eziyet verici şeyi def etmesi maksadıyla kalbe arız olan bir harekettir. Eğer çarpıntı çok artarsa gaşy, yani bayılma meydana gelir. Eğer bayılma hali çok artarsa ölüm gerçekleşir.

Çarpıntının (İhtilacın) sebebi ya basit kötü mizaçtır ki niteliği ve niceliği sebebiyle eziyet edicidir. Maddeden kaynaklanan durumda, bu madde dört hılt gibi kıvamlı olabilir veya yel ve dumanlı buharlar gibi kıvamsız olabilir. Ya da çarpıntının sebebi, aniden kalbe dökülen kandır. O durumda, şiddetli hararet sebebiyle aniden nabızda acayip bir düzensizlik ortaya çıkar ve nefes alıp da hava bulamayan biri gibi olur. Ardından buna bağlı olarak bayılma, sonrasında ise ölüm gerçekleşir. Zira hayat, havanın teneffüs edilmesiyle mümkündür.

Ya da çarpıntının sebebi, kan ve ruh mecralarındaki tıkanıklıklardır (süddelerdir). Bu tıkanıklıklar havanın tam anlamıyla ulaşmasını engeller ve ruhun, yanan ruh cevherinden hasıl olan dumanlı buhardan temizlenmesine mani olur. Bu durumda, bedenin diğer yerlerinde doluluk (imtilâ) alametleri olmaksızın, nabzın küçüklüğünde, büyüklüğünde, kuvvetinde ve zayıflığında bir düzensizlik ortaya çıkar.

Yahut sebebi kalbin his kuvvetinin fazla olması veya kalbin zayıflığıdır. Öyle ki, gıda buharları, gıda harareti ve nefsani tepkiler gibi bedenin ayrılmaz bir parçası olan etkenler sebebiyle kalp eziyet çeker. Kalbin his kuvvetinden kaynaklanan hafakan ile kalbin zayıflığından kaynaklanan hafakan, nabzın kuvvetli veya zayıf atmasıyla birbirinden ayırt edilir.

Veya sebebi, zehir yutulması veya zehirli hayvanların sokma ağrılarında olduğu gibi, kalbe eziyet verecek yabancı bir maddenin kalbe ulaşmasıdır. Ya da karındaki kurt ve yılanlardandır; bunlardan kalbe doğru kötü buharlar yükselir ve bu sebeple kalp eziyet görür. Kalbin his kuvvetinden kaynaklanmadığı halde, basit bir sebepten dolayı kendisine hafakan veya bayılma arız olan (yani bunlar eksiksiz gerçekleşen) kimse çoğunlukla aniden ölür.

Hafakan İlacı:
Basit veya maddi kötü mizaç sebebiyle olan hafakanda, mizaç dengelenmeli (tadil olunmalı) ve maddi olanda, eğer madde kan ise kan almak (fasd) suretiyle madde vücuttan atılmalıdır. Cima (cinsel ilişki), kandan kaynaklanan hafakana oldukça faydalıdır. Kan dışındaki diğer hıltlar ise müshil ilaçları ile vücuttan atılır ki biz bunları defalarca saydık. Kalp ilaçlarının; müshil ilaçları (boşaltıcılar) ile değiştirici ilaçlara eklenmesi şarttır (vaciptir). Ta ki kalp ilaçları, müshil ve değiştirici olan bu devaları kalbe ulaştırabilsin. Tıpkı sıcak hafakanda soğutucu ilaçlara safran karıştırılması gibi, eklenen bu ilaç kötü mizaca uygun olursa; bu uygun devanın soğutucu ilaçları kalbe ulaştırmasındaki fayda, onun kötü mizaca uygun olması sebebiyle doğacak zarardan çok daha fazladır.

Hıltlar vücuttan atıldıktan sonra, eğer kalpte kötü mizaç baki kalmışsa kalbin mizacı dengelenmelidir. Ancak sıcak mizaç sebebiyle olan durumda; kuzukulağı şarabı, elma şarabı, nilüfer şarabı ve nar şarabı gibi güzel kokulu soğuk şuruplar ile, ayrıca sığırdili otu suyu, nilüfer suyu, gül suyu veya semizotu tohumu suyu ile ve soğuk ferahlatıcı yakut macunları ya da misk devası gibi diğer ilaçlarla tedavi edilir. Mizaç, hararet bakımından ifrata vardığında, sıcak hafakanın tedavisinde bazen kafura da ihtiyaç duyulur. Aksi takdirde soğuk ilaçlara pek girişilmemelidir. Çünkü bu soğuk ilaçlar kalp cismini soğutsa bile, ruhu söndürür. Eğer soğuk ilaç kullanımı zorunlu olursa, sıcak ilaçlarla karıştırılması gerekir. İşte bu sebeple kafur tabletinde safran kullanılması tavsiye edilmiştir. Yaratıcının izniyle bu kullanımın amacı; soğuk etkiyi kalp cismini tedavi etmek için, sıcak etkiyi ise ruhu canlandırmak (kaldırmak) için kullanmaktır. Ayrıca gül, söğüt, nilüfer, hıyar, mersin ile bunların suları; kafur, sandal, elma, armut ve ayva gibi soğuk mizaçlı güzel kokular koklatılmalıdır.

Sıcak hafakan tedavisi maksadıyla verilecek gıdalar şunlardır: Nardenk aşı, koruklu aş, elma aşı, uçkun (ışkın) dedikleri otun aşı, kadın tuzluğu (zirişk) aşı ve kuzukulağı aşı. Sıcak hafakanda göğüs bölgesine gül suyu ile karıştırılmış karnıyarık otu tohumu sıvısı, kavut ve hatmi unu pansuman (tıla) yapılmalıdır. Eve su serpilmeli, serinletici önlemler çoğaltılmalı, hasta akarsu kenarlarında oturtulmalı ve yanında çokça yelpaze sallanmalıdır.

Ancak hafakanın ortaya çıkmasına sebep olan soğuk kötü mizacın dengelenmesi ve tedavisi; miskli elma şarabı, fesleğen tohumu ile sığırdili otu suyu ve karanfil suyu gibi içeceklerle; ayrıca sıcak ferahlatıcı yakut macunlarıyla ve misk macunu, misk devası gibi diğer ilaçlarla yapılır. Büyük panzehir (tiryak-ı kebir) faydalıdır. Elma macunu ve ayva macunu da faydalıdır; güzel kokular katılmış turunç, sığırdili otu suyu, oğul otu, fesleğen tohumu, şeker ve safran kullanılmalıdır. Ayrıca fesleğen, nergis, sarı şebboy, karanfil, turunç, limon ve narenciye ile bunların yaprakları ve çiçekleri; öd, misk ve amber gibi sıcak nesneler koklatılır. Piliç ve tavuk kavurması verilmeli; bunlar tarçın, Çin tarçını (kırfe), besbase, biber ve safran ile baharatlandırılmalıdır. Yahut şeker, fıstık, bal, pirinç ve safran ile pişirilmiş olmalıdır. Göğüs; ban ağacı yağı, süsen yağı veya zambak yağı ile yağlanmalıdır. Eğer bu yağların her birine azıcık misk katılırsa bu daha iyidir.

Hafakana sebep olan kuru kötü mizaç ve yaş kötü mizacın tedavisi ise, zıt özellikli ilaç ve gıdalarla yapılır. Kötü mizacın dengelenmesinde, sıcak ve soğuk kokular karıştırılarak birbirlerinin etkisini dengelemeleri sağlanır. Dumanlı buharlar sebebiyle ortaya çıkan hafakan, bizim nefes darlığı (astım) bölümünde zikrettiğimiz yöntemlerle tedavi edilmelidir. Zehirli hayvan sokmasından veya zehir içilmesinden kaynaklanan hafakanın ilacı, bu iki durumun kendi ilaçlarıdır. Başka bir organın ortaklığı (müşareketi) sebebiyle ortaya çıkan hafakan da böyledir; bunun ilacı, rahatsızlığa sebep olan o organın kendi ilacıdır. Kurttan kaynaklanan hafakan; kurt ilaçlarıyla birlikte kalp ilaçları kullanılarak kalbi kuvvetlendirmek suretiyle tedavi edilir. Kalbin (fazla) his kuvvetinden dolayı olan hafakan, koyu/yoğun (mugallizat) gıdalarla beslenerek tedavi edilir. Kalp zayıflığı sebebiyle ortaya çıkan hafakanın ilacı ise, kalp ilaçları ve ferahlatıcılarla kalbi kuvvetlendirmektir. Kalp hastalıklarında tabiatın yumuşak olması şarttır (vaciptir); ta ki hasta, midedeki ağırlığın buharı sebebiyle eziyet çekmesin.
[Şerhi Mücez Fittıb]

Hafakan ki yani yürek oynamak yürek zayıf olmaktandır yürek zayıflığı ya hararetten galip olmaktandır alameti susamak ve nabız ve nefes hızlı olmak ve göğüs sıcak ve kederlenmek ve soğuk hava hoş gelmektir, ilacı kuzukulağı şarabı ve elma şarabı ve nilüfer şarabı ve taze gül şarabı ve sandal şarabı ve nar şarabı ve sığır dili otu suyu ve gül suyu ile içmek ve semizotu tohumu suyunu içmektir ve gül ve menekşe ve nilüfer ve söğüt yaprağı ve hıyar ve mersin ve gül suyunu ve kafur ve elma ve armut koklatmaktır. Gıdalardan nardenk aşı ve elma ve ayva ve nar yiyeler göğse gül suyuyla karnıyarık otu tohumu sıvısını(luabını) ya arpa suyuyla hindiba suyunu ve gül suyuyla sandal vuralar akarsular katında oturtalar gönül ferahlasın kederi gidereler eğer kan galip olursa kan alalar ve cima edeler eğer safra galip olursa erik suyunda semizotu tohumu sütünü çıkaralar şir-i hıştla içireler ya soğukluk galip olmaktandır alameti nabız ve nefes yavaş olmak ve sıcak hoş gelmek ve beniz harap olmaktır. İlacı miskli elma şarabı ve harire öd şarabı sığır dili otu şarabı suyuyla fesleğen tohumunu ve oğul otu tohumunu ya karanfil suyuyla oğul otu suyuyla biraz safran katıp içireler panzehirden bir dirhem yedireler misk ve öd ve amber ve turunç kabuğu yaprağı ve nergis koklatalar gıdalardan piliç(firaric) ve tavuk kavurması ve tarçın ve karanfil ve safranla ve balla fıstık yedireler ve gök süsen yağını ya semiz yağını miskle safranla damlatalar eğer balgam galip olursa misk macunu vereler ve lavman(hukne) eyleyeler hafakanda katı ishal ediciden sakınmak gerek tabiatı yumuşatmak gerek kabızlık ziyan eyler.
[Mebahis-i Emraz]

İmdi her kim oğul otunun yaprağını yaş iken istimal eylemek ve koklamak ve şarap içmek yürek oynamasına ziyade faydalıdır ve gül suyu içmek ve sürünmek ve koklamak faydalıdır. Dahi hafakan dedikleri bir illettir zayıflıktan hasıl olup tez tez susamak ve kabızlık olup nefesi hızlı olup göğsü daralmaktır ve dahi ziyade kasavet çekmekten olup ve soğuk havalardan dahi kendine hoş gelir. İmdi ilacı budur ki kuzukulağı şarabı ve elma şarabı ve nilüfer şarabı ve taze gül şarabı ve nar şarabı ve sandal şarabı içip ve dahi sığır dili otu ve gül suyu, mersin, gül suyu ve semizotu tohumu içirip gök menekşe ve söğüt yaprağı ve hıyar, kafur ve armut. İmdi bu zikrolunanı koklamak ala ve faydalıdır ve gıdalardan nardenkli ve koruklu ve elmalı çorbalar istimal edip ve sonrasında göğsüne bir miktar karnıyarık otu sıvısı(luabı) vurup bazı akan su kenarlarına oturup kah kah kalbi ferahlatıp keder ve kasavetini def ede. Ve eğer bu illet kan kalabalığından ise ona süratle içireler. Eğer bu illet soğukluktan olmuş ise alameti odur ki sıcak nesneler kendine hoş gelip ve benzi sararır. İmdi ilacı misk, elma şarabını bir miktar öd ve fesleğen, karanfil. Sığır dili otu suyu birle koşup ve bir miktar safran konup içireler ve dahi bir dirhem tereyağı yedirip ve sonrasında öd, fesleğen, amber, turunç yaprağını ve kereviz koklayıp gıdalardan ferahlatıcı tavuk kavurması, tarçın ve karanfil ve safran istimal edip ve dahi balla fıstık yedireler, sonrasında göğse süsen yağını yahut yasemin yağını süreler, biiznillah halas ola. Birkaç sabah gül suyunu içseler unutkanlığı def edip ve yürek oynamasından def ede, mücerreptir.
[Hükemayı Tertibi Mualice]

Oğul otu yaşla yenilince yaprağını yürek oynamasını giderir altın yürek ağrısına ve oynadığına fayda eder eyler zürünbad sevdadan olan hafakana fayda eder ve hem kuvvet eder yüreğe ferah verir. Sandaloz sakızını(senderus) içseler hafakanı giderir. Gümüş(fışşa) eğer tozunu(büredesini) alıp ilaçlara katsalar hafakana faydalı ola. Burçak iki dirhem tohumundan alıp her sabah ağzında tutsa ıslanınca ıslandığından sonra çiğnese yutsa yürek oynadığına fayda eder günlük hafakana faydalıdır kehribar safradan olan hafakana faydalıdır. Sığır dili otunu içseler kalbi ferahlatıp hafakanı giderir dişbudak tohumu(lisanül-aşafir) hafakanı giderir inci(lü'lü) hafakana ve korkuya ve endişeye ve feryada iyidir şol ki sevdadan ola. Gül suyu yüreğe kuvvet eder ve hafakana ve bayılmaya kim aklı gitmektir iyidir yıkansın ve gerek tütsülensin. Mumiyadan dört arpa ağırlığını nane suyuyla ezseler içseler hafakana fayda eder ve eğer naneyi damla sakızı birle çiğneseler yürek oynadığına fayda eder ve hem İbni Sina der ki nane yürek ilaçlarındandır yıkar(cila eder) ve kabızlık yapar ve ferahlatır. Ilgın ağacı bir çanak eyleyip içinden yiyecek yese ve su içse hafakana azim fayda eder. Ayva şarabı yürek oynamasına faydalıdır ve yüreğe kuvvet verir.
[Kitab-ı Tıbb]