Abonelikler
Uygulamamızı indirin
Freed Science

Kadim Tıbbın İhyası

Özgür Tıp amblemi

Tıbbi Miras Arşivi

🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿

Sığır dili, Lisanüs sevr (Borago,Echium,Anchusa)

Sığır dili, Lisanüs sevr (Borago,Echium,Anchusa) — 1
1 / 3
Sığır dili, Lisanüs sevr (Borago,Echium,Anchusa) — 2
2 / 3
Sığır dili, Lisanüs sevr (Borago,Echium,Anchusa) — 3
3 / 3
Serbest metin
Kitaplarda "Sığır Dili" (Lisanü's-Sevr / Gav Zeban) olarak geçen isim, tek bir bitkiyi değil; aynı farmakolojik etkilere (kalbi ferahlatma, melankoliyi giderme) ve aynı "Sıcak-Nemli" mizaca sahip Boraginaceae (Hodangiller) familyasının üç farklı üyesini kapsayan tıbbi bir şemsiye terimdir. Aslında dört çeşidi var denilmiş ancak biz üçünden emin olabildik. İbni Sina’nın "Orijinali budur" diyerek övdüğü ve diğerlerini eleştirdiği tür Horasan menşeli Echium amoenum (İran Sığır Dili), Antik Yunan'dan gelen uzun ve batıcı yapraklı tür ise Anchusa'dır. Etkileri birbirine neredeyse birebir benzeyen bir diğer ve bol bulunan çeşidi ise, Borago officinalis (Hodan / Sığır Kulağı) otudur. Nitekim döneme ait (siyah-beyaz olan) tarihi resimde, altında açıkça "Lisânü's-sevr" yazan beş köşeli yıldız çiçekleriyle Borago (Hodan) otunun resmedilmiş olması; bu bitkilerin tıp tarihinde ufak fiziksel farklarına rağmen "Sığır Dili"nin eşit derecede şifalı ve geçerli çeşitleri olarak kabul edildiğinin nihai ve resmi kanıtıdır.

Lisanü's-sevr:
Bir ottur ki yaprağı geniştir mürr gibi ve odunu pürüzsüzdür ve dalları çekirge ayakları gibi odunsudur ve rengi yeşillik ve sarılıktan birleşiktir. Vacip olur ki o nebatın Horasani ve kalın yapraklı olup yüzünde giderilen dikenin siğil/çıban gibi eserleri ve kökleri olanlar yahut pürüzlü tüyleri olanlar kullanıla. Ama bu diyarda yani yazarın diyarında mevcut olanlar ve tabiplerin kullandıklarının ekserisi sığır dili değildir belki mervden bir cinstir ve onda menfaat yoktur. Tabiatı sandala yakın olup hafif hararete meyilli ve birinci derecenin sonuna varıncaya kadar yaştır ve o nebatın kurusunun rutubeti en azdır. Ve Huziler dediler ki onun tabiatı ikincinin sonunda soğuk ve yaştır, onların bu sözü uzaktır. Yanmışının kuvveti çocukların ağız sivilcesini giderir ve ağzın yanmasını sakin eder ve kendi dahi o fiili işler velakin daha zayıf olur. Kalbi ferahlatıcı ve kuvvetlendiricidir, korkuya ve çarpıntıya ve sevdavi illetlere şarap ile kullanımı iyidir. Ve bir kavim sıcak çarpıntı ashabına Ermeni kili ile iki dirhem içirirler, öksürüğe ve nefes borusu sertliğine faydalı olur hususan bal suyu veyahut şeker ile içirile.
Gav zeban: Arabın sığır dili dedikleri nebattır.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Sığır dili tabiatı mutedildir, sevdavi mizaca gayet iyidir. Semiz et ile ıspanak yerine borani pişip gayet leziz ve faydalı olup ve hem ziyade ferah verir.
[Ahmet Şeyhzade - Tabibname]

Bil ki sığır dili yaştır, ferahlatıcıdır. Gönlü açar ve yürek ağrısına ve titremesine gayet faydalıdır ve ne denli sevdavi hastalıklara iyidir ve öksürüğü giderir. Şekerle pişirip yiyeler ve gövdeyi yumuşatır. İçilecek miktarı iki dirhemdir. Eğer sığır dilini şarapla pişirseler ve içseler ruha ferah ve kalbe kuvvet verip safa bağışlar, balgami ve sevdavi zahmetleri defedicidir ve hem sevdadan olan zahmetlere ve uyuza iyidir ve beynin tıkanıklıklarını açar ve hıçkırığa ve bayılmaya faydalıdır. Eğer sığır dili suyunu içseler yüreğe ferah verip ve korkuyu defede. Eğer sığır dilini pişirip yeseler öksürüğü defede. Ve eğer sığır dili suyunu içseler mideyi ve ciğeri soğuk tutup nice menfaati zahir olmuştur.
[Havabi - Risale Fi't-Tıb / Hükema-yı Tertib-i Mualice]

Lisanü's-sevr:
Sığır dili dedikleri ota bazıları merv nevindendir demişler ama münasebeti yoktur. Bunun yaprağında zararsız ince dikencikler olur, yapışmak gibice olur. Tabiatı Beyaduk'un kavli üzere hararet ve soğuklukta mutedildir, bazıları sıcak ve yaştır dediler ve bazıları itidale yakındır dediler ve bazıları soğukluğu azdır ve birinci derece sonunda yaştır dediler. Kurusunun rutubeti az olur, bazıları üçüncü derece yaştır dediler ama uzaktır. Eğer yakıp ağızda olan ağız sivilcelerine vursalar giderir ve ağız iltihabına dahi faydalıdır. Kalbe ferah verir ve mideye ve kalbe kuvvet verir, çarpıntıya ve sevdavi illetlerin cümlesine faydalıdır. Ve hastalara ki perhiz edeler, bundan vereler, hararet ve kuruluğunu sakin eder ama badem yağı katalar, et ve sade yağ katmayalar. Ve borani pişirseler bedene faydalıdır, çok gıda verir ve hazmı tezdir. Öksürüğe ve göğüs sertliğine şeker ile yedireler veyahut bal suyu ile vereler, içi yumuşatıp yanmış hıltları çıkarır. Eğer yaprağını yakıp diş diplerine sürseler muhkem eyleye. Eğer üç dört dirhemini Ermeni kili ile içseler safrayı ishal ede ve çarpıntıya Ermeni kili ile fayda eder. Calinus'un kavli üzere eğer pişirip sirkencübin ile içseler yapışkan/sümüksü kalın hıltları ishal eder. Diskuridus'un kavli üzere dalak ağrısına ve yan başı ağrılarına dahi faydalıdır, hayzı idrar eder ve balgamı celbeder. Ve eğer dövüp yaramaz yaralara vursalar ıslah eder. Fules'in kavli üzere eğer sirke ile pişirseler ve gargara eyleseler diş ağrılarına ve basurlara vursalar fayda verir. Ve bunun içilecek miktarı tohumunun iki dirhemi ve kökünün üç dirhemidir, yaprağı ihtiyaç kadardır. Ziyadesi dalağa zarar eder, ancak kızıl sandal ıslah eder. Sahib-i Takvim kavli üzere mideye zararı vardır, ancak sumak ıslah eder. Bunun bedeli kendi kadar gül ve yarım kadarı ibrişimdir. İhtiyarat kavli üzere kendi kadar yanmış ibrişim ve dört ahenk turunç kabuğudur ve bazıları bunun bedeli badrenbuyedir dediler. Ve ıslah edicisi helilec murabbasıdır dediler. Ve bedeli iki kendi kadar turunç kabuğudur dediler.
[Nizamül Edviye]

Lisanü's-sevr:
Sığır dili derler bir ottur. Eğer şarabını pişirseler içseler gayet fayda ede. Ve ferah eyleye. Kalbi kavi ede. Eğer bal suyuyla pişirip içseler öksürüğe gayet fayda ede ve içi yumuşata yanmış hıltları çıkara dahi sevdavi teşvişleri ve çarpıntıyı gidere. Eğer yaprağını yakıp diş diplerine kosalar muhkem ede. Ve ağızda olan zahmetlere fayda eder hususa ki oğlancıklar ağzında ola ve cemi harareti sakin ede. Eğer üç dirhem veya beş dirhem Ermeni kiliyle içseler safra ishal ede. Eğer iki dirhemini bir dirhem Ermeni kili ile içseler çarpıntıya fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Lisanü's-sevr:
Bir bahar otudur. Yaprakları kalın ve sert ve siyahtır. Yeryüzüne dağılır. Ve sapı yeşil ve sarı arasındadır çekirge ayağı gibi ve kökleri ince ve beyazdır. Ve yapraklarının üzerinde beyaz noktalar vardır. İçinde gök çiçekleri biter. Tohumu yuvarlak ve sümüksüdür. Haziranda yetişir. Cevzanın sonunda depolanır. Kuvveti yedi yıla değin kalır. Ve mevkisi Fars dağları ve Musul adasıdır. Ve onun bedeli bu beldelerden gayrı, mermahuzdur. O, sıcak ve yaştır birincide ya soğuktur. Gayetle ferah verir ve ana organlara ve duyulara kuvvet verir. Ve safraları/öğürtüleri ishal eder. Ve cinnete ve vesveseye ve beyin iltihabına ve malihülyaya (melankoliye) ve boğaz ağrılarına ve göğüse ve öksürüğe ve yanmaya faydalıdır. Ve onun külü ağız sivilcesine ve dişlerin etine faydalıdır üzerine ekmek ile. Onun ile ve elma şırası ve kuru üzüm ile bir şarap olur ki bir vakıyye, yarım ondan bir ratl halis şaraba beraber olur şiddetli ferah eylemekte. Ve zihni hıfzeder ve Ermeni kili ile çarpıntıyı meneder ve doğuştan gelen kuvvetlere canlanma verir ve sarılığı ve bağırsak hastalıklarını zail eder ve rengi saf eder. Ve dalağa zararı vardır. Sandal ıslah edicisidir. Ve içilecek miktarı: Suyundan dört vakıyye ve cirminden on dirhem. Ve bedeli: Misli kadar ravent ve yarısı kadar sümbül ve dörtte biri kadar asarundur.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]


Lisanü's-sevr:
Sığır dili demekle bilinen ve meşhur nebattır. Surette önceden busir diye beyan olunan nebata benzerdir. Yaprağı sığır dili gibi iri ve pütürlüdür ve siyaha meyillidir. Bu nebat ferah vericidir. Eğer şarap içinde pişirseler içen kimseye tez ferah vere. Budakları dahi eli tırmalar pütürlüdür. İyisi Horasan vilayetinde olanıdır ki yaprağı kalın olup yaprağı yassılığında beyaz noktaları ola ki ol noktalar yaprakta olan dikenlerin veyahut püslerin kökleridir. Tabiatı birinci derecede sıcak ve yaştır. Kalbe kuvvet verip ferah vermede azim hassası vardır ve tabiatı yumuşatır ve sevda ve sair yanmış olan hıltları kendinde olan azim hassası ile aşağı indirir ve bu sebep ile vesvese yani yaramaz fikirleri ve korkuyu kalpten giderir. Yaprağının yakılmışı diş etleri gevşekliğine ve oğlancıklar ağızlarında ağız sivilcesi dedikleri kabartılara faydalıdır. Eğer ağzı onunla yıkasalar ağızda olan ufak çıbanları ve harareti sakin eyleye. Acı safrayı dahi ishal eder ve safra sebebi ile olan yürek oynamasını dahi giderir. İçilecek miktarı üç dirhemden beş dirheme dektir ve suda yatırıp ıslanmışından on dirheme değindir. Yürek oynamasına şu vechle tecrübe olunmuştur ki sığır dilinden iki dirhem ve Ermeni kilinden bir dirhem alıp şeker ile içeler. Öksürük ve göğüs sertliğine faydalı olan pişirilmiş nesnelere katsalar faydası ziyade ola. Bazıları demişler dalağa zarar eder. Islahı sandal iledir.
[Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Frengi büglösa:
Yaban sığır dili tabiatı hararette sığır diline benzer ve rutubette mutedildir faydası aç karnına yeseler hatunların sütlerini artırır ve kalbe kuvvet verir ve zehirli buharı kalpten men ve defeder eğer zikrolunan otu damıtıp içseler sevdavi illetlere gayet fayda eder ve çiçeğini şeker ile murabba etseler kalbe gayet kuvvet verir ve sevdavi illetleri defeder ve kanı ıslah eder ve kötü sıtmaya fayda eder zikrolunan otun özsuyu tauna fayda eder elhasıl sevda illetine ve sıtmalara ve müzmin illetlere fayda eder ve zikrolunan otun yaprağı ve çiçeği ve kökü sevdavi kuruntuya ve kuruntu illetine kimya misillidir eskilerin yakut ile beraber deyip methettikleri sığır dili budur eğer yaprağını ve kökünü kaynatıp başta olan kepek dedikleri illete vursalar illetini defedip beyne(dimağa) kuvvet verip kıl bitirmeye sebep olur Allah Tealanın emriyle elhasıl gayet mübarek ottur her nice kullanılırsa tabibin reyi ile büyük faydası müşahede olunur gaflet olunmaya vesselam.
[Terceme-i Cedide Fi'l-Havassi'l-Müfrede]


Lisanü's-sevr:
Birinci derecede sıcak ve yaştır. Kalbi ferahlatma ve kuvvetlendirmede hassası pek büyüktür. İnce sevdayı ishal etmesi bu hassaya yardım eder ve sevdayı ishal etmesiyle kalbin kanını ve ruhun cevherini temizler. Bunun iyisi Horasan'dan getirilen kısmıdır. Yaprağı kalın olur ve tüyü çok olur. Kuruduktan sonra buruşmaz, yaş gibi olur. Şu memleketlerde mevcut olana gelince bunlar Merv cinsindendir. Fakat sığır diline benzediği için odur diye alınır. Halbuki o değildir. Bu deva hassa ile tabiatının itidale yakınlığını cem etmiştir. Bunun üzerine tercih edilecek bir şey yoktur.
[İbni Sina - Edviye-i Kalb]

Erişim kontrol ediliyor…

Orijinal Tarihî Metin

Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.

Sığır dili (lisanus sevr) (لسان الثور)

Fi'l-Mahiyyeti: Bir haşişedir ki varakı aridattır mürr gibi ve haşebi emlestir ve kudbanı ercul-i cerad gibi haşebiyyedir ve levni hudret ve sufretten mürekkebdir. ♦ el-İhtiyaru: Vacib olur ki o nebatın Horasani ve galizü'l-varak olup vechinde izale olunan şevkin neft gibi asarı ve usulü olanlar yahud zegab-ı müteberrisi olanlar isti'mal oluna. Amma bu diyarda yani musannifin diyarında mevcud olanlar ve etibbanın isti'mal eylediklerinin ekseri lisan-ı sevr değildir belki mervden bir cinstir ve onda menfaat yoktur. ♦ et-Tabiatı: Tabiatı sandala karib olup hararet-i yesireye mail ve derece-i ulanın ahirine varınca kadar ratbdır ve o nebatın yabisinin rutubeti ekalldir. Ve Huziler dediler ki onun tabiatı saniyenin ahirinde barid-i ratbdır, onların bu kavli baiddir. ♦ el-Ef'alü ve'l-Havassu: Muhrakının kuvvesi kula-ı sıbyanı izale eder ve femin lehibini teskin eder ve kendi dahi o fiili işler velakin ad'af olur. ♦ A'zayi'n-Nefesi: Kalbi müferrih ve mukavvidir, tevahhuşa ve hafakana ve ilel-i sevdaviyyeye şarab ile isti'mali ceyyiddir. Ve bir kavm hafakan-ı harr ashabına tin-i Ermeni ile iki dirhem saky ederler, suale ve huşunet-i kasabe-i riyeye nafi' olur hususan ma-ı asel veyahud sükker ile saky oluna.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Orijinal metnin devamı kilitli

Erişim kontrol ediliyor…

Yorumlar

Yorumlar yükleniyor…

Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.