Yasemin (Jasminum Türleri)

Üç sınıftır: Ak ve sarı ve gök. Sıcak ve kurudur ikinci derecede, incelticidir(mülattıfdır) rutubetleri ve fayda eder yaşlılara(pîrlere) ve çok kokması benzi sarartır ve yağı soğuk hastalıklara(emrâz-ı bârideye) faydalıdır(nâfi'dir) ki sinirlerde olur.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Yasemin koklamak balgamdan, sevdadan ve rüzgardan olan baş ağrısını defeder; velakin sıcak mizaçlı(mahrûru'l-mizâc) olan kişilerin başını ağrıtır.
[Hükemâ-yı Tertîb-i Muâlece]

Yaseminin mahiyeti bilinendir(ma'rûfedir). İbn Kütbi şerh edip der ki yasemin meşhur çiçektir ve ağacı muz ağacı(talh) gibi büyük(azîm) olur ve mersin(âs) ağacı gibi yeşil olur, tüysüz/düzdür(emlestir) ve yaprakları yumuşaktır(mülâyimdir) ve pişkindir ve iki sınıftır: Bir sınıfının çiçeği beyaz(ebyaz) ve ağacı zayıf olur ve ona zambak isimlendirilir(tesmiye olunur), Bağdat'ta bulunmaz ve Basra'da çok olur. Ve diğer sınıfı sarı(asfer) olur ve beyazı sarıdan kokulu ve keskin/yakıcı(hiddetli) olur ve harareti dahi sarı yaseminden daha çok olur. Bitti(İntehâ). Tabiatı: Beyazı sarısından daha ısıtıcıdır(sühûnetlidir). Ve bir çeşidi dahi vardır ki onun çiçeği erguvani(urcuvânî)dir, sarısı erguvaniden sıcak olur. Ve bütün yaseminin çeşitleri tabiplerin sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. Havassı: İncelticidir ve yağının yaşlılara faydası vardır. Zinet: Yüzünde çilesi(kelefi) olan kimse yaseminin gerek yaşını ve gerek kurusunu dövüp onunla hamamda yüzünü yıkasa o çileyi giderir. Ve yasemin çok koklansa benzi sarartır.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Sicillât: Ve sicillat yasemindir.
Yâsemen: Yasemin çiçeğidir
Yasemin üç çeşit olur. Bir çeşidi beyaz olur, küçük ve büyük olur. Büyüğüne ful dahi derler, ama ful asıl bunun aşlama çeşididir. Yaprağı limon yaprağına benzer ve çiçeği kalındır, kokusu naziktir. Soğuk memleketlerde olmaz, kurur. Arabistan'da çok olur. Yaseminden ve ağaç kavunu ağacından mürekkep yani aşlamadır derler ve kokusu dahi ona benzer. Ve bir çeşidi dahi sarı olur, bundan sonra zikrederiz. Ve bir çeşidi dahi kızıl olur. Arap'ta yâsemen-i ahmer derler, Fars'ta şeb-küşâd, Türkçe kızıl yasemin derler. Onu dahi zikrederiz. Geldik maksudumuz olan beyaz yasemin ki meşhurdur. Tabiatı Mesih'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. Ve Mesih, İbnü’l-Hakem ve İhtiyarat sözleri üzere ikinci derece ahirinde sıcak ve üçüncü evvelinde kurudur. Rutubetleri inceltir ve yağı yaşlılara(meşâyihe) ve kocalara faydalıdır. Çok koklasalar ve döşeğine bıraksalar baş ağrıtıcıdır(musaddi'dir), mideden inmesi(inhidârı) vardır, ancak gül yağı ıslah eder. Ve bazıları sarılık(sufâr) ihdas eder, ancak kâfur ıslah eder dediler. Erbiyâsûs'un sözü üzere çiçeğinin kurusunu dövüp ve o kadar eğrelti otu(serahs) ve bal katıp içseler cümle kurtları öldürür, çıkarır. Ercîcânis'in sözü üzere ve Fules'in sözü üzere doğumu kolaylaştırmak(usr-ı vilâdete) için kurusunu şarapla vereler. Ve koklanması(şemm olunması) balgami baş ağrısına(sudâ'-ı balgamîye) ve beyin tıkanıklığına(dimâg süddesine) faydalıdır(nâfi'dir). İbni Baytar'ın sözü üzere ak yasemin kuru yaseminden kuvvetlidir. Yaşlılara ve soğuk mizaçlılara faydalıdır, sevdavi, balgami ve soğuktan olan baş ağrılarına faydalıdır ve beyni(dimağı) kuvvetli eder, rutubetlerini giderir, migrene(şakîkaya) ve yüz felcine(lakveye) faydalıdır. Eğer yasemini eğer kurusunu dövüp çileye(çığıda) vursalar giderir. Eğer çiçeğinin suyunu üç güne değin her günde iki dirhem içseler rahimden akan yaşı keser, tecrübe edilmiştir. Eğer kurusunu ezip kıllara birkaç defa sürseler kılları ağartır. Takvim'in sözü üzere eğer yasemini koklasalar soğuk baş ağrısına(sudâ'-ı bâride), felce ve yüz felcine ve yaprağı çileye lapa/yakı(zımâd) olunsa faydalıdır. Çiçeğinin suyunu kadın içse akan hayzı keser. Bunun yağını dühnü’l-yâsemen diye zikreyledik. Yağlarda bunun bedeli zambak yağıdır ve çiçekte bedeli zambak ve süsendir.
Yâsemen-i asfer: Sarı yasemin derler ve tavşan gülü dahi derler. Sarı yaseminin kuvveti beyaz yaseminden zayıftır ve fiili dahi ondan alçaktır. Ama hassası budur ki İhtiyarat'ın sözü üzere sarı yasemin her soğuk uzva vursalar ısıtır(teshîn eder), eriticiliği/çözücülüğü(tahlîli) dahi vardır, şişleri eritir/çözer ve nezleye(zükâma) hassaten faydalıdır. Ama sıcak(mahrûrî) mizaca baş ağrısı(sudâ') getirir, ancak gül yağı ıslah eder. Eğer sarı yasemini kurutup ve dövüp bal ile içseler yılan ve cümle kurtları çıkarır. Bunun dahi yağını alırlar, kış günlerinde kullanılması yeğdir.
Yâsemen-i ahmer: Kızıl yasemin derler. Gece açılır ve gündüz kapanır, çiçeği kızıl ve uzunca olur. Arap'ta inkeşfü’l-leyl ve tenekkürü’n-nehâr derler, yani gece açılır gülen/neşeli(handân) olursun ve gündüz inkar edersin demek ister. Farsçada şeb-küşâ derler. Çiçeği beyin tıkanıklığını(dimâg süddesin) açar. Ve yeşil yuvarlak yaprağı olur, açılacak çıbanlar üzerine vursalar açar, ama dövüp üzerine vuralar. Ve açıldıktan sonra sinirli yaprak yerine bütün yaprağını koysalar işletir, zira çekici/emicidir(cezzâbdur). Eğer yaprağını kurutup yaralara ekseler kurutur, ondurur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Yasemin: Meşhurdur. Akı kuvvetli olur. Sarısından yaşlılara ve mizacı soğuk kişilere fayda eder. Sevdadan, soğuktan olan ve balgamdan olan baş ağrısına fayda eder. Ve beyni kuvvetli eder. Koklasalar balgami rutubetlerini giderir. Yüz felci ve migren zahmetine fayda ede. Eğer yaşını dövseler çileye(çığıda) vursalar giderir. Sarısı her soğuk uzvu kızdırıcıdır. Şişleri eritir/çözer(tahlil eder). Ve nezleye fayda ede. Sıcak mizaçlı kişilerin başını ağrıtır. Kış gününde kullanılması iyidir. Eğer çiçeğini sıksalar üç güne dek günde on iki dirhem içseler rahimden akan yaşı keser. Tecrübe edilmiştir. Eğer kurusunu ezip kara kıllara dürtseler ağartır. Tecrübe edilmiştir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]



Yâsemîn
Yasemin çiçeğidir. Beyaz yasemin ki meşhurdur, tabiatı Mesih'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İhtiyarat ve İbnü’l-Hakîm'in sözü ikinci derece ahirinde sıcak ve üçüncü evvelinde kurudur. Rutubetleri inceltir(taltîf eder) ve yağı yaşlılara ve kocalara faydalıdır. Çok koklasalar ve döşeğine bıraksalar baş ağrıtıcıdır, inhidârı(aşağı sevketme) vardır ancak gül yağı ve sirke ıslah eder. Erbiyâsûs'un sözü çiçeğinin kurusunu dövüp ve o kadar eğrelti otu(serahs) ve bal katıp içseler cümle kurtları öldürür ve çıkarır. Fules'in sözü koklanması balgami baş ağrısına ve beyin tıkanıklığına faydalıdır. İbn Baytar'ın sözü taze yasemin kuru yaseminden kuvvetlidir, soğuk mizaçlılara faydalıdır, sevdavi, balgami ve soğuktan olan baş ağrılarına faydalıdır ve beyni kuvvetli eder, rutubetlerini giderir, migrene ve yüz felcine faydalıdır. Eğer yaşını eğer kurusunu dövüp çileye(çığıda) dürtseler giderir, eğer kurusunu ezip kıllara birkaç defa sürseler kılları ağartır. Bunun yağına bedel zambak yağıdır ve çiçeğine bedel zambak ve süsendir.
Yâsemîn-i asfar: Sarı yasemin ve tavşan çileği dahi derler. Bunun kuvveti beyaz yaseminden zayıftır ve fiili dahi ondan alçaktır. Ama hassası budur ki İhtiyarat'ın sözü üzere sarı yasemin her soğuk uzva vursalar ısıtır, eriticiliği/çözücülüğü dahi vardır, şişleri eritir/çözer(tahlil eder) ve nezleye(zükkâma) hassaten faydalıdır. Ama sıcak(mahrûrî) mizaca baş ağrısı getirir ancak gül yağı ıslah eder. Bunun dahi yağını alırlar kış günlerinde kullanılması yeğdir.
Yâsemîn-i ahmer: Kızıl yasemin derler, gece açılır ve gündüz kapanır. Çiçeği kızıl, uzunca ve alaca olur, Farsçada şeb-güşâ derler. Çiçeği beyin tıkanıklığını açar ve yeşil, yuvarlak yaprağı olur. Açılacak çıbanlar üzerine vursalar açar ama dövüp üzerine vuralar ve açıldıktan sonra sinirli yaprak yerine bütün yaprağını koysalar işletir, zira çekici/emicidir(cezzâbdır). Eğer yaprağını kurutup yaralara ekseler kurutur ondurur.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Yâsemîn: Çiçeği ve ağacı meşhurdur. İki türlüdür: Birisinin çiçeği beyazdır ve ağacı zayıf ve incedir, birisinin dahi çiçeği sarı ve ağacı her tarafa budakları yayılır ve büyüktür. Muz(mevz) ağacı gibi beyaz olana zambak derler. Beyazı Bağdat'ta yoktur ve Basra'da çoktur. Beyazda koku hoşluğu, keskinlik ve hararet sarısından ziyadedir. Tabiatı ikinci derece ahirinde sıcak ve kurudur, harareti ziyadecedir. Koklaması kocalara, mizaçları soğuk olanlara ve kalın/yoğun yelleri olanlara faydalıdır(nâfi'dir), soğuktan olan baş ağrısını gidericidir. Kezalik suda pişirip sıcak suyunu başa dökseler balgamdan olan rutubetleri eritir/çözer(tahlîl eyleye). İkisi dahi yüzü güzel edip kızartmak için ettikleri kızılcalara girerler. Yalnız kendilerini dahi muhkem ezip yüze sürseler yüzü kızartıp yumuşatır ve kabartır. Onun içindir ki ikisi dahi zekeri büyütmeye iyidir şu vecihle ki ikisinden yağ edip sürseler büyük eder, hususan ak yasemin ziyade büyük eder. Eğer ikisi dahi taze iken onlardan leke üzerine yakı etseler lekeyi giderir. Eğer sarı yasemini ezip siyah saçlara kına gibi vursalar saçları beyaz eyleye. İkisi dahi hayzı yürütürler ve eğer ikisinin dahi kurusundan soğuk su ile dört dirhem miktarı içseler balgamdan yanıp sevda olan hıltları ve balgamdan olan sululuğu ve safrayı ziyade ishal eder ve eğer ikisi ile zekere ve arkaya yakı etseler zekeri kıvama getirir. Koklaması mizaçları sıcak olanlara zarar eder. Islahı menekşe ve gül iledir ama daima koklaması sarılık verir ve ikisinin dahi yağları kış mevsimlerinde onlarla yağlanmaya faydalıdır(nâfi'dir).
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Yasemin kokusu balgamdan, sevdadan ve yelden olan baş ağrısını giderir ve hem yarım baş ağrısına faydalıdır.
[Kitab-ı Tıbb]