Ermeni Kili (Tîn-i Ermenî)
Ermeni Kili(Tin-i Ermeni): Meşhurdur.
Tabiatı birinci derecede soğuk ve ikincide kurudur.
Ziyade kurutucudur.
Hastalıkların ve vebanın cümlesine koklamak ile ve içmek ile ve yakı eylemek ile faydalıdır ve sıcak şişlere dahi büyük faydası vardır.
[Lehçetü'l-Lügat]

Ermeni kili yani Ermeni kili soğuktur birinci derecede kurudur ikincide susuzluğu kandırır tabiatı tutucu/büzücü(kabız) eder.
[Mebâhis-i Emrâz]

İbn Kütbi der ki bu kil Ermen ve Ermeniyye nahiyesinin deniz tarafından getirilir, kızıllığa ve sarılığa ve siyahlığa meyli olur, kokusu güzel ve cismi ağır ve dile yapışması olur.
Sözün sonu.
Kanun Sahibi der ki:
Mahiyeti Hakkında: Bir çeşit kızıl kildir ki toza/küllü renge meyillidir ve bilinen ve meşhur bir kildir ki onu boyacılar altın boyasında kullanır ve Alani kili fiilde bu Ermeni kiline yakın olur.
Kanun'un Alani dediği kilin mahiyeti kullandığımız nüshalarda zikredilmemiştir lakin Kamus'ta der ki Merv diyarında bir köy ismidir.
Büyük ihtimal budur ki o kilin madeni o köyde ola; nisbetinde ya-i elife dönüşmekle Alani kili diye isimlendirile.
Ve Farsça lügatte elane gölge manasına olur.

Tabiatı Hakkında: Ermeni kilinin tabiatı birinci derecede soğuk ve ikinci derecede kurudur.

Özellikleri Hakkında: Kurutması son dereceye vardığından kanı tutar.

Şişler ve Sivilceler Hakkında: İçilse ve sürülse veba/şişlere faydası olur ve iltihabı yayılmaktan meneder yani bir uzuvda olan iltihabın diğer azalara yayılmasından meneder.

Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Bu kilin fiili cerahat işinde acayip olur.

Baş Azaları Hakkında: Nezleyi meneder ve ağız yarasına faydalı olur.

Göğüs Azaları Hakkında: Kan tükürmeye iyi olur ve akciğerde olan yarayı kurutmakla akciğer veremi(sill) marazına faydası olur ve inen nezleler sebebiyle göğüs darlığı olanlara bu kil ilaç olur.
Bağırsak yaralarına ve ishale ve rahmin kanamasına bu kil iyidir.

Sıtmalar Hakkında: Verem(sill) marazından olan sıtmasına faydası olur ve hususan veba sıtmasına faydası ziyade olur.
Ve bir kavim Ermeni kilinin ince/sulu-ince kıvamlı(rakik) şarap ile içilmesine devam etmekle büyük vebadan salim oldular.
Kanun Sahibi der ki veba sıtmasında Ermeni kili içirilse lazımdır ki şarap ile içirile, zira şarap o kili kalbe akıtır ve fiilini kalpte icra eder ve o şarabı dahi içiren kimse gül suyu ile karıştırıp mezc etsin.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Ermeni Kili(Tin-i ermeni): Ermeni kili Türkçe
Alası kızıl ve güzel kokulu olup ele yapışa ve temiz ola.
Tabiatı İsa sözü üzere evvel derecede soğuk, ikincide kurudur.
Kanlı ishali tutar.
Ve taun hastalığına hem içirip ve hem üzerine yakı edeler ve yüreği üzerine dahi yakı eyleseler gayet münasiptir.
Ve yaralara ve ağız ağrısına ve nezlelere ve verem(sil) illetine ve dört günde bir tutan sıtmaya(humma-yı rub'a) dahi faydalıdır.
Derler ki Ermeni diyarında büyük taun olup kavmi bunu alışkanlık ederler.
Her kim içtiyse kurtulup onun için Ermeni kili derler.
Ve bir kavim dahi taun zamanında buna alışkanlık etmişler ve Allah'ın izniyle, Allah'ın emriyle emin olmuşlar.
Eğer bunu ince/sulu-ince kıvamlı(rakik) şarap ile içseler inen nezlelerden olan nefes darlığına faydalıdır.
Bunun şerbet miktarı bir miskaldir.
Sıtmalı hastalıklara gül suyu ve soğuk su ile içireler veyahut bardağında ıslatıp her defa ondan içireler.
Ve kemikleri kırılan kimse için akasya ile yakı etseler faydalıdır.
Ermeni kilinin dalağa ziyanı vardır, illa gül suyu islah eder.
Takvim Sahibi sözü üzere sinirleri kurutur, illa badem yağı islah eder yahut nergis yağı islah eder.
Ve basur illetlerinde vaki olan kabuklarını makattan giderir ve bağırsak çıbanlarına ve adet kanına ve ishale ve kan tükürenlere ve baştan inen nezle çeşitlerine ve ağız hararetlerine ve maddelerine ve çıbanlarına ve nefes darlığına ve dahi astım(rebv) öksürüğüne Ermeni kilini şarap ile içireler gayet fayda eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Ermeni Kili(Tin-i ermeni): Ermeni kili dedikleri kızıl toprağın alası kızıl ve güzel kokulu olup ele yapışa ve temiz ola.
Tabiatı sözü üzere evvel derecede soğuk ve ikincide kurudur.
Kanlı ishali tutar, münasiptir ve yaralara ve ağız ağrısına ve nezlelere ve verem(sil) illetine ve dört günde bir tutan sıtmaya(humma-yı rub'a) dahi faydalıdır.
Şerbet miktarı bir miskaldir, hastalıklarda gül suyu ve soğuk su ile içireler veyahut bardağında ıslatıp her defasında ondan içireler faydalıdır.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Ermeni Kili(Tin-i Ermeni): Anadolu Vilayeti'nden ki Sivas demekle meşhurdur, o vilayette Ermen ve Erminiyye nahiyelerinden getirirler bir balçıktır.
O nahiyelerin deniz taraflarından getirirler.
Bu balçık, kızıllığa ve sarılığa ve siyahlığa meyillidir.
Kokusu hoştur, ağırdır, sıktır, dile yapışkandır.
Tabiatı birinci derecede soğuk ve ikinci derecede kurudur.
Ziyade kurutucudur, karın yürümesine ve kan akmasına ve rahimlerden kan ziyade gelmesine ve ağız ve makatta olan yaramaz kokulu çıbanlara ziyade faydalıdır.
Göğse inen büyük nezlelere fayda eder.
Gül suyu veyahut karışık şarap veyahut sirke ve su ile içseler vebayı ve hayvanat ve insanda olan kızgını defeder.
Madde sebebi ile olan nefes darlığına yani nefes daralmasına ziyade fayda eder.
Verem(Sill) ki akciğerde çıbandır ona ziyade fayda eder.
Zira kurutması ziyadedir.
Taunlu olan kimseye taun belirmeden evvel veyahut belirdikten sonra bol bol içirseler taundan emin ola.
Keza şişi üzerine sürüp sıvasalar fayda eyleye.
Kemikler kırıklarına dahi akasya ile sürüp sıvasalar fayda eyleye.
Bazıları demişler dalağa zarar eder, gül suyu islah edip zararını defeder.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]