At / Feres / Hayl

Buğday
Buğday ve undur. Ata yedirmeyeler. Gayetle zarar eder.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]


Hisân: Erkek attır. Hayl: Attır. feres diye zikrolunur. Hekim aydır atın beyninden bir miskal erideler ve bir danek oğlak mayası katalar ve şişeye koyalar. Kaçan bir kimseye ağı verseler veya kuduz dalasa ya yılan soksa iki danek ondan bir iskarye keçi sütüyle ezeler sıcakla içe sıhhat bula ağı kâr etmeye biiznillah. At etini beynini balla karıştıra nuru zayıf göze çeke nurlu ola. Atın dilini buçuk dirhem kadar pişirip oğlancığa yedire hafakan marazı olmaya. Eğer atın sağ gözünü miskle kuruta kendinde getire halk içinde hürmetli ola. Eğer yüreğini kuruta döve bir miskal uçuklu(epilepsi'li) adam yerse uçuğu gider artık tutmaya. Eğer atın ödünü ve günlük ve sarı sümbül ve topalak bunları karıştırıp kan işeyen kişiye yedireler şifa bula. Ve hayızı çok gören avrat yerse o özrü gide. Eğer atın dalağını bir gün bir gece eski sirkede pişirip açla her gün beş dirhem yiye dalağı gidip iyi ola. Eğer hayasını tuzla döveler gut(nikris) üzerine vuralar veya billahi dürtseler iyi ola. Eğer evde karınca ürerse sirkeyle ezeler dökeler o karınca gide. Eğer sütten oğlan eylemez avrat birkaç kez içe hamile ola eğer arık(cılız) adam içerse semirir ve benizlenir ve zayıf nesne ve sancıya fayda eder. Eğer kanını kuduz dalayan cerahata dürtseler fayda ede. Ve adamın azası şişine iyidir ve o ayak yarığına iyidir ve saçkıran(dâ'ü's-sa'lebe) rencine ki saç sakal dökülmektir faydalıdır. Eğer sidiğini bozaya katalar uyuza dürtseler fayda eder. Ve sallabaşlara iyidir. Ve eti cimaya kuvvet verir ve adamı benizli eder. Velakin geç siner ve bağırsaklarını sinilme edip sumakla yese eski iç ağrısını giderir ve ishali keser. Ve dişini horlayan adam başı altına koysalar horlamaya. Ve eğer oğlancıklar başı altına koyalar emin ola(Bir tahmin: korkudan veya kabuslardan). Eğer atın tersini soğan suyunda ıslatalar ve sıkalar suyunu alalar o suya gül yağı katalar biraz kaynatalar sıcakla sancılı kulağa damlatalar iyi ola. Eğer toynağını ota göme o adama cadılık girmeye. Eğer yağını bel ağrısına dürte emin ola. Eğer tersini yakıp külünü burun damlayana burnuna vuralar kan kesile. Ve damar dişlese ve yarada kan durmasa ona dahi iyidir. Eğer kemiğini evde yakıp külünü yumurta sarısıyla ishal olana yedireler iyidir. Oğlan düşürmek isteyen avrat atın toynağını tütsüleye oğlan düşe.
[İbda'ü'l-A'raz]

Mesela bir adam horluyorsa at dilini tuzlayıp ve kurutup uyumak murat etse o dili başının altına koya gayrı horlamaya. Dahi verem zahmetine müptela olan adam at yağından bir kadeh aç karnına içseler halas ola biiznillahi teala. Dahi masumun dişleri sağ olmak için boyunlarına at dişini gümüşleyip asalar. Dişlerinde zahmet çekmeyip sağ ola, çürük olmaya. Dahi bir evde sivrisinek olsa at kuyruğunu o evin kapısına asa, koya. Sinekler zail olur. Dahi oradan sıçanları kaçırmak için at tırnağından alıp birkaç akşam evin dört tarafına içeriden tütsü etseler cümlesi perakende perişan olup kaçarlar. Dahi doğum zorluğu için nişansız kara atın tırnağını kuru tersiyle karıştırıp avrata aşağıdan tütsü ede (vajinal yolla). Filhal doğurur. Dahi hamile olmamak için avrat katır tırnağının yağından veya terinden içerseler hamile olmaya, doğurmaz ola.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Eğer kurdun dişini at boynuna bağlasalar, sair atlardan yeğrek ola. [Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Eğer atta cerime olsa adam tersini bir bez üzerine yakı edip bağlayalar, bir gece dura. Eğer sağılmazsa kepeği sirkeyle kaynatıp tuz katıp üzerine vuralar ya kil ile sirke vuralar veya taze olduğu gibi bir tavuğun karnını yarıp üzerine vuralar gide ve eğer yumuşanırsa bir iki yerden neşter ile dürteler, delinip sarı su aka üzerine keten tohumu süreler. Eğer atın beslenmesi murat olunursa yerini pak tutasın sidiğini ve tersine basmaya ve yemini gün var iken vereler ve kaba kuşluk vaktinde suyunu vereler, ikindide bir dahi vereler ve üç günde bir kere bineler ve uykusuz komayalar ve çok sık olmayan aralıklarla, arada bir tuz vereler, tımarını da ihmal etmeyeler, murat üzere beslene, ardı önü bite at koşan gaziler at seğirtirken üzerinde söz söylemeyeler, zira atın işitmesi vardır söze mukayyet olur, eksik seğirtir ve çok da üzengi ile böğrünü dövmeye. Ve dahi darülharpte aygıra binmek gerek. Her ne denli yara ziyade ise sağını selamete çıkarır, meğer ki sinirine zarar ermiş ola(o zaman ölme riski olabilir). Ve dahi at bıçılgan olsa araki sabunla sıcak suyla muhkem yıkayalar ondan biraz bal ısıtıp ve biraz kızıl boya karıştırıp süreler, giderir. Ve yahut kızıl boyayla sirkeyi karıştırıp süreler, hemen evvelki ilaç bıçılgan üzere harzeme süreler tüyü gittikten sonra kükürt süreler gide ve bıçılgan iyi olmaya başladıkta domuz yağını ısıtıp bıçılgan üzerine süre, iyi ola hem tüyünü bitire. Ona ilaç bir miktar inciri sarp sirkede ıslatalar bir gece dura sabah sıcak suyla araki sabunla bıçılganı muhkem yıkayalar suyunu kurutup bu ıslanmış inciri hub ezip bir beze yakı edip bıçılgan üzerine bağlayalar, gide. Ama at yemini yese üzerlik tohumundan üç kere yemine katalar, iyi ola. Ve dahi atın diline nazar edeler eğer dili mercimek gibi kırmızı olursa o kızaran yerleri neşter ile deşip şekerle tuzu karıştırıp diline sürüp kavi vereler. Ve dahi o at kim semirmeye(kilo almayıp cılız kalıyorsa), ebegümecinin tohumunu yemine katalar, semirte. Ama at kim öksüre, yemini yemeye labada tohumunu yemine katalar, öksürüğü gide. Eğer evelik tohumunu yemine katsalar öksürüğü gide. Eğer ata bit düşse zeytinyağını şaraptan donmuş sirkeyle karıştırıp muhkem çalkaya ondan atın yelesine ve kuyruğuna süreler, gide. Ve dahi kabak çekirdeğini arpasına katalar yiye, bit düşmeye. Eğer su kokar olsa at içmese o suyun balçığından atın burnuna süre, o suyu içe. Eğer atın sidiği tutulsa karabiberi dövüp üzerine koyalar, açıla. Eğer at sakagı olsa sarımsağı dövüp iç yağıyla karıştırıp atın burnuna damlatalar, iyi ola. Eğer at sancılansa gözü önünde olan damardan kan alalar, gayet tecrübe edilmiştir. Eğer at belini ağrıtsa ve yolcu olsa gerektir ki kuyruğu yerinden dört parmak yassılığınca tutup dahi iç tarafının damarından kan alalar, iyi ola. Eğer katı arpa tutsa adam sidiğiyle yaş külü karıştırıp bulamaç edip burnundan koyalar, tecrübe edilmiştir. Eğer at kolunu ağrıtsa kuru bir koyun derisini sıcakla alıp üzerine işeyip ve eflak tuzunu ekip atın omuzu üzerine koyup muhkem saralar, üç gün üç gece dura. Ondan sonra döndürüp zikrolunduğu gibi aynen yapağı tarafını vuralar o miktar dura ondan gidereler, iyi ola. Eğer atın dili şişse dili altından bir nice yerden neşter ile kan alıp şîrügan yağı süreler. Eğer at öksürük olsa ufacık sümüklü böcekleri kabıyla atın yemine katalar yiye, bir nice gece ede, tecrübe edilmiştir. Ona ilaç dokuz dane tavuk yumurtasını gayet keskin sirke içine koya, üç gün dura ondan çıkarıp görürler yumuşak olmuş, atın boğazına koyalar yuta, tecrübe edilmiştir ama üç gün edeler, üçer yumurta. Diğer ilaç yirmi dirhem meyan kökü ve yirmi dane taze incir ve elli dirhem kara üzüm şarapla kaynatıp bir nice gün çanakla boğazına dökeler, iyi ola. Eğer atın iki ayağına madde dökülse o bir maddedir ki kolu şişer, ayaklar deprenmez. İlacı odur ki iki kıçından kan alalar, hatmi yaprağını, papatya ve ısırgan dikeni ve kepek ve sarımsak sapı bunları sarp sirkede kaynatalar sirkesi gide, sıcakla ayağına bağlayalar bir gece dura iyi ola. Peynir tulumu tuzlu ola şarapla haşlayalar sıcak ayağına saralar bir gece dura ve gündüz bineler, durmaya. Eğer madde bir yere cem olup tombalaklanıp dursa un özünü karıştırıp üzerine vuralar, bağlayalar dura. Eğer atın ayağı dağılsa yani sinirleri gerilse nişanı budur ki yürüyemez, debelenir, o bir illettir ki atın boynundan iner sinirlerini tutar. İlaç sağ tuzu sütle kaynatalar gayet kavi olsun dersen nişadır katasın sıcakla ayaklarına vurasın, üzerine şarap vurasın, bağlayasın açılmazsa atın dizinin üstü yanından kan alasın bir ince damar vardır kanı ondan alasın ve beş dane yumurta sarısını yoğurup macun gibi edesin bir pare beze sürüp o damar üzerine vurup berk bağlayasın bir hafta dura ve atı bağlı tutasın, suya çekmeyesin bir zaman dura, iyi ola. Eğer atın ayağı sıraca olsa nişanı budur ki başçığız gibi çıkar, irinlenir. Tezcek tımar olmaz ise yanından bir dahi çıkar yayılır ayağı şişer, aksar ve kıç ayağında dahi olur. İlacı odur ki göründüğü gibi şekerle dağlayalar ve görünmez ise ufağı sirkeyle çözüp merhem gibi ede ondan bir danek sıçan otu katıp eski pamuk ile üzerine vuralar, bir gece dura, yarınkisi açalar yağ süreler. Eğer at topuğunu çalsa geyik kayışına aşıklar dizip topuğuna bağlayalar, birkaç gün bineler o huyunu kese, artık topuğunu çalmaya. Eğer at baldırgan yese karnı şişip hastalansa ekşi yoğurt içireler, iyi ola. Eğer at çayırda muhalif otlar yese, süt içireler hub(iyi,güzel) ola. Ve dahi bir çayırda atlar muhalif otlar yediler nicesi kırıldı(öldü), bir tatar orada bulundu bal şerbeti içirin dedi içirdiler, sıhhat buldu nicesi can çekişirken şifa buldu. Eğer at sakagı olsa zeytinyağıyla araki şarapla karıştırıp içireler, tecrübe edilmiştir. Eğer at hastalansa veya sancılansa bu dört ırmağın ismini atın dört ayağının tırnağı üzerine yazalar her birini bir tırnağına inşallah şifa ola, zira bunlar cennetten çıkmıştır, Ceyhun, Seyhun, Fırat, Nil. Eğer at uyuzu için üç dirhem ravendi, dört dirhem gülsuyuyla ezip içireler, iyidir ama üç defa böyle edeler, tecrübe edilmiştir. Diğer ilaç andız kökünü doğraya ve biraz tuz ve biraz kurum katıp kaynata ta bulamaç gibi oluncaya dek ondan sonra atı yıkayıp üç gün süre, her sürende atı yıkaya. Diğer at sıracasına gök süsenin kökünü yemine katıp yedire, tecrübe edilmiştir. Diğer atın arkası kalksa yumurtayı kabıyla dövüp melhem gibi edip biraz üstübeci üzerine sürüp o şişen yere vuralar, bir gece dura defola. Eğer at sancılansa yüz dirhem sirkeye yüz dirhem su katıp boğazına dökeler, defola. Ama at kim zahmet gösterse kurbağayı yarıp üzerine bağlayalar, bir günden ziyade durmaya zarardır ve sümüklü böcek de iyidir. Eğer gözündeki belene vursa kuyruğu altından iki üç parmak miktarı tutup keseler bıçak arkası denli ola, tecrübe edilmiştir. Eğer at gözünde kisine adam sidiğini damlatsa iyi ola, tecrübe edilmiştir. Eğer atı arpa tutsa fındıktan azıcık afyon ezip içireler, tecrübe edilmiştir. Eğer at gözünde kisene şap ile eflak tuzunu beraberce yumuşak dövüp gözüne koyalar, şifa ola. Eğer at arpalansa gayetle keskin esrar yoğurup yedireler, meşhurdur. Eğer at sıracasına dili ucundan kesip boynuna asalar hangi tarafta ise tecrübe edilmiştir ama, atın iyi sıfatları odur ki yüce boylu ola veyahut orta boylu ola ve ela gözlü ve yoğun incikli ola ve hub(güzel) suretli ola ve kamış kulaklı ola ve iki kulağının arası geniş ola ve dişleri ufak ola ve aşağı dudağı yukarı dudağından uzun ola ve bütün kemikleri kısa ola ve uyluğu dolu ola ve böğürleri küçük ola ve açık gözlü ola ve hayası yerinde tüyü olmaya ve kıçının arası ve kirpikleri ve hem çenesi altı bütün siyah ola ve her nesneyi tez görür ola ve iki kıçının arasına ne geniş ve ne dar ola ve yolca giderken iki kulağını işaret ede ede gide ve kendini terazilayıp gide. Önüne ne gelirse ok gibi tez sıçrayıp geçe irkilip durmaya önü yumru olursa biri yeri küçük olursa o at kıymetli ola, zira gayet hünerli olur üstüne bindiğinde kahil yürümeye, revan yürüye, inişte ve yokuşta ve düzde bir kaide üzere yürüye ve suya tez meyil eylemeye ve kısrak görünce tez kişneye ve beli ince olup ve kolan yerinin tüyü ufacık ola ve tırnakları uzun ve kara ola ve hem ökçesi yuvarlak ola yani deve tabanlı olmaya ve yelesi bittiği yeri ince ola ve boynuyla omuzu düz ola ve arkası balık arkası gibi ola, yağırı etli ola ve hortumları yoğun ola ve kuyruğunu yukarı götürünce tez yine ve bilekleri yoğun ola ve aşağıları yumru olmaya ve kıç ayağın ön ayağından aşırı ve yürürken ve kaşanacak iki ön ayağına yakın etmeye bil ki ara yerine kaşana ve beli uzun olmaya ve yürüyünce kuyruğunu eğmeye ve arpasını tez tez çiğneye ve kaşanacak belini bükmeye ve nagah belinlemeye ve yolda kara görse kıçın kıçın gitmeye ve eğer sağ eğesinden sol eğesi eksik olsa gayet iyidir, hünerli olur ve suya uğrayınca ve ahıra basınca sağ ayağını evvel basa. Eğer sol ayağını evvel basarsa solaktır, solak at iyi olmaz yani mübarek olmaz. Zikrolunan nişanlar altmış iki nişan iyi nişanlardır. Eğer bunların bütünü bir atta mevcut olsa o atın naziri(eşi benzeri) olmaz bari bütünü olmazsa on iki nişan olmak ve bulunmak gerektir ki üçü avrattan ve üçü deveden ve üçü sığırdan ve üçü katırdan ola. Avrattan olan nişan hub(güzel,hoş) suret ol ve bedeni nazik ola ve saçı ve kuyruğu uzun ola. Ve deveden olan nişanlar kirpikleri ve boynu uzun ola ve sinirleri yoğun ola. Ve dahi sığırdan olan nişanlar budur ki sığır kaburgalı ola ve sığır karınlı ola ve sığır hortumlu ola. Ve katırda olan nişanı budur ki katır kulaklı ve katır kuyruklu ve katır arkalı ola, bu makule at iyi olur, her ne paha derlerse değer. Hurmai doru at iyi olur ve hünerli olur ve zahmete duyar bu donlu at kim ayağı ve tırnağı ve kirpiği ve yelesi ve kuyruğu Farslar sözü üzere olup ve uyluğu arası geniş ve çenesi kara ola, böyle at iyi olur. Ve dahi bilmek gerektir ki atta yirmi dört türlü hastalık vardır, atların adları bunlardır ki zikrolunur. Ka'âb, nefha, milh, hüdâm, şems, gudde, şakâk-ı hamr, seretân, konak, bevâsır, vitiligo(baras), lühûd, nemle, usaf, su'âl bu bütün hastalıklar ata kızmışla su vermekten(burada kastedilen manada 2 seçenek vardır, ya atın vücudu terlemiş veya sıcacıkken su vermek veya ata sıcak su vermek) veya kızmışla-sıpsıcak şekilde bir yerde durdurmaktan veya terlemişle çulsuz koymaktan veya yoldan gelmişken tez eyerini almaktan veya ata ham katı zorla binmekten tütüne bağlamaktan ve hazan vaktinde yağmura bağlasalar veya çulsuz güne karşı bağlasalar veyahut yaz gününde güneşe karşı bağlasalar veya gece ile soğuğa koysalar, atın hasta olmasına sebep bunlardır. Ve dahi atın yaşını bilmektedir evvela aşağıdan iki kolon dişi biter ve iki diş yukarıdan biter bu dört dişe ibtidâ-i enbât derler, onların yanında iki diş dahi biter ona vâsıtât derler onların yanında iki diş dahi biter onlara rubâ'iyyât derler, filcümle atın otuz iki dişi olur, ikisi evvelinde, otuzu azısında olur, üç yaşar olunca kolon dişinin kapağını açar, dördüne değin şöyle kalır, birer kolon dişini bırakır kalan dişinin dibi yoğunlanır, altısında bir yanı gidilir ama, dibi dahi berk olur, yedisinde biri dahi gidilir koca olur dahi sekizinde dişlerin ucu dik olur, dokuzunda katı çukur olur şöyle kim arpa sığar olur, on yaşında tamam düpdüz olur, on yaşını geçtikten sonra atın yaşını arpa belirler şu at kim arpasını ufalar, işinden kalmaz ve bazı at deve dişli olur atın yaşı hiç malum olmaz vakit olur atın dişini dağlarlar yiğit görünsün diye velakin koca at gündüzden malumdur ve hem gündüzün malum olur, zira gözü çukur olur.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]


Feres: At dedikleri maruf hayvandır. Eti yenir, ehlidir yani insan ile olur. Bütün sair hayvanlardan at etinin harareti ziyadedir. At etini yemek bahadırlık ve yürek katılığı verir. Etini yemek mizaçları sıcak olanlara zarar eder, hususan kebabı olursa ziyade zarar eder. Islahı budur ki evvela haşlayıp ve parça parça pişirip kişniş ile yiyeler ondan sonra üzerine tez hazmedip mideden indirir nesneler yiyeler. Mizaçları soğuk ve rutubet üzere olanlarda cimaya tahrik eder. At boğazlandıkta bağırtlağından çıkan kan insanı katleder. Eğer o kan ile vitiligo(baras) ve beyaz lekeye sürseler değiştire. Atın azı dişini bir kimse baldırına bağlasa yorulmaya. Eğer at kuyruğu kılı ile bir hayvanın ayağını bağlasalar aksaya. At etini yiyenlerde evla budur ki üzerine şarap içmeyeler ama süt ile yeseler caizdir. Mizacı sıcak olanlar üzerine mayhoş nar ve yoğurt ayranı içeler.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]