Kınneb / Esrar (Cannabis)
Kınneb: Şehdaneç çöpüdür. Ondan ipler yaparlar. Ve onun giymesi iyi değildir, insanı cılız eder ve eklemleri fasit eder. Ve onun çürümüşü yaralara tecrübe edilmiştir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]


Kınnap: Kendir tohumuna şehdaneç derler, yaprağını esrar ederler Türkçede; kanef, kınnab Farsçada; kanavre Frenkçede. Kınnap dedikleri ottur. Kendir urgan ve palamar eyledikleri ve gemiciler demire bağladıkları bütün bundan olur. Üç nevi olur, bir nevi bostani ve bir nevi yabani ve bir nevi Hint olur. Ama Ma-la-yesa' sahibi Hint ve Zenci ve Rumi ve Farisi olur demiş. Zenci, Hint'ten kuvvetlidir der, ondan Rumi kuvvetlidir der ve bazıları Farisi Rumi'den kuvvetlidir dediler. Ve bir nevine dahi Iraki derler, bütününden zayıftır. Bunun yaprağını esrar edip halk yerler. Ona Arabistan’da haşiş derler ve esrar ve gubar ve dervişan zarifleri sırr-ı ali deyip zarafet kastederler ve halk keyiflendirici gibi yer. İlk başta keyfi neşe ve oyun ve gülme getirir ve kuvvetlendiricilik eserleri ve yemeğe iştah ve hareket ve cümbüş ve neşe ve yemeklerde tatlılar ister ve akran ve musahipleriyle muhabbet etmek gibi eserler zuhur eder. Ve ziyadesi ki ona sair keyifler gibi alışkanlık olmaya, vesvese ve baş ağrısı ve renk değişimi ve akıl fesadı ve türlü hayaller ve münasebetsiz tavırlar ve korku ve dehşet ve inat ve manasız konuşma ettirir, katı ziyadesi adamı öldürür. Bunun ilacı sade yağ ve taze süt ile kusturup ondan limon ve koruk ve ekşi rubblar ve yemişler ile sakin etmektir. Ve şarap mahmurluğu(sarhoşluğu) gibi mahmurluğu olur ve türbüt ve kurtboğan(bîş) kökü yemiş kişiler gibi çok ıstırap verir, belki öldürür. Geldik maksadımız olan faydalarına, bostani kabuğunun tohumuna Farsçada şah-dane ve Arapçada dahi şadenc ve Türkçede kendir tohumu derler, yağını alırlar. Şehdaneç diye şın babında zikrolundu. Ve bu otun usaresi ve kökünün tabiatı Fulus sözü üzere sıcak ve kurudur, İbni Cülcül sözü üzere üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Eğer yabani kendirin kökünün pişmişini sıcak şişlere vursalar faydalıdır. İhtiyarat sözü üzere keymuslarda donmuş şişlere ve yılancığa(humreye) dahi faydalıdır ve harekete gelmişi sakin edip ve keymusları arıtır. Ve usaresini kulak ağrısına damlatsalar faydalıdır. Ve tohumunun dahi yaşını sıkıp kulağa damlatsalar ağrısını giderir. Eğer yaprağını dövüp başında olan konaklara sürseler giderir. Eğer yaprağı eğer tohumu mideye yaramazdır ve sindirilmesi dahi yaramazdır, ancak ağaç kavunu(ütrüc) rubbu ve limon şarabı düzeltir. Takvim sözü üzere göze karanlık getirir, ancak frenk kimyonu(kerâvyâ) düzeltir. Bedeli badem ile lahana tohumudur. Hint Kınnabı(Kınnabü’l-Hindî): Esrardır. Farsçada ve Arapçada haşiş dahi derler. Şiraz’da beng derler ve Rum’da gubar ve esrar ve büyük cer(cer-i a'zam) ve bengilik ve kendir yaprağı derler ve sırr-ı ali dahi derler. Rumiler bencbiye derler ve Hintliler dere ve Yunanlılar ferkudilavun derler ve Süryaniler karmardan ve Latinler erşete derler. Bengilik tabiatı üçüncü derece sıcak ve kurudur, bazıları dördüncüde dediler. Ama bazıları bunun sarhoşluğunu soğuklukladır derler, vakıada öyle olmak ister. Eğer neşesi ve eğer faydası ve eğer sarhoşluğu ve eğer zararının defedilmesi henüz kınnap diye zikrolundu. Ama ekseriya kullandıkları esrar, Rumi kınnap yaprağıdır.
Haşiş: Esrardır, gubar dahi derler.
Şadanak: Esrar yaprağı tohumudur ki kınnap tohumu derler, şehdaneç derler ve şah-daneç dahi derler.
Şehdaneç: Kınnap ağacı tohumudur ki kendir tohumu derler. Yaprağı esrar yaprağıdır.
Kıtmîr: Yaban kendiridir. Farsçada deşt kınnabı(kınnab-i deştî) derler ve Latin ve Rumiler kannas agriya derler. Yaprağı bostani kınnaba benzer. Çiçeği Muhammed Temimi sözü üzere kırmızıya meyilli olup ve hatmi çiçeğine benzer. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Eğer pişirip sıcak şişlere vursalar şişleri giderir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Sıcaktır kurudur, eritir/çözer yelleri ve kurutur meniyi ve baş ağrısıdır ve yaprağı sarhoş edicidir. Esrar dedikleri bu kendirin yaprağıdır ki gah olur haşiş diye tabir ederler.
[İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]



Şehdaneç: Farsçadır. O, kınneb ağacıdır. Tanelerine kanbes derler. Ve Mısır ehli ona şeranık derler. Ve yaprakları haşişe ile meşhurdur. Ve Rumisine zikze derler. O, iki nevidir. Bir nevi büyüktür. İki boy kadarı uzanır. Ve yaprakları yassı ve ortası boş. Ve onun çöpünden ipler yaparlar. Keten gibi dövmek ile çıkarırlar. Ve bir nevi küçüktür. İyisi Zencisidir, sonra Rumisi. Ve bu güneş Yengeç burcunda(Seretân'da) oldukta yetişir. O, birleşiktir bir cüzü hararet ve dört cüzü soğukluktan. O ecilden o, soğuk ve kurudur üçüncüde. Eğer kulağa doldursalar kulakta olan maddeleri ihraç eder. Ve eğer şırasını damlatsalar kurtları ihraç eder. Ve eğer pişirip suyu ile gusledeler bitleri öldürür. Ve eğer şişleri onunla yıkasalar eritir/çözer(hall eder). Ve bal ile sıcak ağrıları sakin eder sürmek ile. Ve onu yerler. O ferah getirir ve sonra aklı örter ve tembellik(kesl) getirir. Ve duyuları zayıf eder ve ağız rayihasını fena eder ve ciğeri ve mideyi zayıf eder, soğukluğu ile istiska meydana getirir ve rengi fasit eder fasit iştah getirdiği için. Ve tatlı şeyler ona kuvvet verir. Ve onu kullanırlar. Zannederler ki cinsel münasebete kuvvet verir. Muhtemeldir ki bu ilk anlarda ola. Zira sonraki anlarında(ilerleyen dakikalarda) damarları zayıf eder. Ve adamda kuvvet kalmaz. Ve olur ki alışkanlık ile ondan bir rıtl yerler. Velhasıl fesadı çoktur. Ve layık böyledir ki onu kullanan kusmak ile ve müshil şeyler ile ve rubblar yemek ile zararını defeylesinler. Ve onun taneleri yelleri eritir/çözer(hall eder) ve gönül bulanmasını defeder ve balgamları zail eder ve göğsü pürüzlü eder devam etmek ile. Ve haşhaş düzelticisidir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Kınneb: Kesre ve şeddeli nun fethi ile(Bi’l-kesr ve fethi’n-nûnü’l-müşeddet) kendir otu ki kabuğunu urgan ederler ve yaprağını kurutup toz edip yerler ziyade sarhoşluk verir. Usaresi ve kökünün tabiatı Fulus sözü üzere sıcak ve kurudur. Eğer yabani kendirin kökünün pişmişini sıcak şişlere vursalar faydalıdır. İhtiyarat sözü keymuslarda taşlaşmış şişlere ve yılancığa(humreye) dahi faydalıdır ve harekete gelmişi sakin edip keymusları arıtır. Ve usaresi kulak ağrısına damlatsalar faydalıdır. Eğer yaprağını dövüp başında olan konaklara sürseler giderir. Eğer yaprağı eğer tohumu mideye yaramazdır ve sindirilmesi dahi yaramazdır ancak ağaç kavunu rubbu ve limon şarabı düzeltir.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Kınneb: Kendir ağacının ismidir ki tanesine şahdane derler. Kendir ağacının kabuğu beş arşın miktarına dek uzar. Kamış gibi içi boştur, ince budakları olur. Budaklarında el ayası gibi beş veyahut altı veyahut yedi veyahut dokuz parmaklı yaprağı olur. Parmakları ekseriya tek olur, yeşilliği ziyade koyudur, bir miktar eli tırmalar, iriliği vardır, beyaza meyilli ince çiçeği olur. Çiçekten sonra rengi kızıla meyilli bozrak ve kabuğu yıldırayan değirmi tohumu olur. Bazısı siyah olur. Fars lisanında tanesine şah-dane derler. Arapçalaştırılıp şah-danec derler. Bu ağacın yani kendir ağacının kuvvetleri birkaç türlüdür: Ziyade kurudur, ince harareti ve yoğun soğukluğu vardır, hususan yapraklarında ziyadedir ama tanesinin tabiatı üçüncü derece evvelinde sıcak ve kurudur. Tanesinin kabuğu soğuk ve kurudur, yaramazlıkta nihayettedir. Ağacının kabuğu ki kendirdir mizacı soğuk ve kuruluğu itidal üzeredir. Kendir yaprağı ferah verip sarhoş eder ağaçlardandır. Kendir iki türlüdür: Yabanisi ve bostanisi olur ki hakikatte kınneb dedikleri bostanidir. Bostanisinin nebatı uzun ve doğru olur. Yabanisinin budakları doğru bitmeyip her biri bir ahir tarafa biter ve ondan kendir çıkarılmaz olursa az olur ki onunla faydalanılmaz ve ağaç gibi budaklanır. Kendirin Hint'i ve Zencisi yani Zenciler vilayetlerinden getirirler ve Rumisi ve Farisisi dahi olur. Bütününden kuvvetlisi Zencisidir ondan sonra Hint ve ondan sonra Rumi ve ondan sonra Farisisidir. Bazıları derler Farisisi Rumi'den daha kuvvetlidir. Irakisi yani Bağdat ve Basra caniblerinde olanı bütününden daha zayıftır. Bostanisinin fiili ve tesiri yabanisinin fiili gibidir lakin ondan daha zayıftır. Bağdat ve Basra’da haşişe derler, sarhoş ve bengi olmak için yerler. Türkçede esrar derler. Esrarı çok yeseler katleder. Kurutmakla ve soğutmakla katleder. İptidaen yendikte esrarda olan sıcak cüzü(kısmı,parçası) yiyen kimsede güler yüzlülük ve şenlik ve yüz rengi güzelliği peyda eder ondan sonra sıcak cüzü gittiğinde soğuk olan yeryüzü(arziyye) cüzleri zahir olup uyuşturur ve yüz rengini bozar ve kanı kurutur. Dimağa(beyine) ve dimağ kuvvetlerine ziyade yaramazdır, inciticidir, ebleh(aptal, akılsız, ahmak) ve divane eder ve dahi tembellik(kâhillik) ve korkaklık verir. Su ile pişirilmişi veyahut susuz kavrulmamışı zayıftır. Karında gurultular ve şişmek peyda eder. Zira yelmeşik rutubeti vardır. Su içinde ıslandıkta veyahut su ile pişirildikte o makule rutubeti zahir olur. Kuruluğu üçüncü derece ahirlerine erişir. Maahaza soğukluğu dahi çoktur ve geçersiz-sahte iştah peyda eder. Tohumu şişmeleri ve yelleri eritip(tahlîl edüp) giderir. Ziyade kuruluk ile bir miktar harareti olmakla erlik suyunu kurutur. Kendir yaprağının usaresi kulak içinde olan kurtları kırar. Eğer burundan içeriye koysalar dimağı pak eyleye ama yemesinden hasıl olan hılt yaramazdır, baş ağrıtır ve karnı tutar ve sidiği yürütür. Eğer tanesini kavursalar zararı az ola. Eğer üzerine sade sirkencübin içseler zararını defeyleye. Eğer yaprağını dövüp onunla başı yıkasalar saçları diplerinden konakları giderip pak eyleye ve gözleri karartır. Ekşi yemişlerden üzerine sormak ve soğuk su içmek bu makule zararlarını defedip fayda eder. Eğer köklerini su ile pişirip sıcak şişlere yakı etseler şişleri sakin eyleye ve içinde olan yaramaz hıltları eritip/çözüp(tahlîl eyleye) eyleye. Ama uyuşturucu yaprağı ki esrardır ondan çok yeseler katleder. Daima esrar yiyenlerden bir cemaat hikayet eyledi ki önceden bir dirhem ve iki dirhem miktarını yiyip tamam tesir eder iken gide gide birkaç rıtl miktarını kullanır olmuş. Bir kimse mizacı tahammülünden ziyade yiyip zarar eylese filhal sade yağ ve sıcak su içirip kusturup midesini ondan pak eyleyeler. Kuzukulağı şarabı ve sair ekşiler bu babda ziyade faydalıdır. Letarji(Lîsergus) marazı olanlara ne vechile ilaç olunup uyandırılırsa onu dahi böyle edeler. Letarji(Lîsergus) dimağda ruh yollarında kokmuş balgamdan olan unutkanlığa derler.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]