Kemik ve İlik
Mahiyeti: Malumdur, kemik manasına.
Hassaları: Yanmış(muhraka) kemikler, eritici/çözücü(muhallil) ve kurutucudur(müceffiftir).
Ziynet: Denildi ki geyiğin veyahut aslanın kemiği ile alaca hastalığı(baras) üzerine pansuman(tıla) olunsa faydalı olur.
Baş Azaları: Denildi ki insan kemiği sar'a için içirilir(saky olunur). Galenos dedi ki bir insan var idi ki sara olan(masru' olunan) insanlara gizlice insan kemiğini içirirdi ve onlardan sara zail olup o tabibe sara isabet eyledi.
Gıda Azaları: Denildi ki tekenin topuğu(ka'bı) sirkencübin ile içilse dalağı izale eder.
Dışarı Atım Azaları: Denildi ki tekenin topuğu(ka'bı) şehveti(bahı) artırır(tehyic eder). Ve sığır bacağının(sakının) yanmışı kanamayı(nezf-i demi) ve mide ishalini(istitlak-ı batnı) keser(kat eder).
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Kemik(İzam): Kemiktir. Kemik makulesi çok nevi olur. İnsan ve hayvan kemiği gibi ve her kemiğin yine sınıfı vardır ve yanmışı vardır ve istimal olunan ekseriya yanmış kemiktir. Galenos'un sözü üzere tabiatları soğuk ve kurudur. Eritici/çözücüdür(muhallildir) ve kurutucudur. Galenos'un sözü üzere insan kemiğinden yanmışını eğer sarası ve eklem ağrısı olanlara kendisi bilmeden içirseler zail eder. Eğer teke ve sığır kemiğini dalaklılara içirseler dalağı giderir ve bal ile yeseler şehveti(bahı) ziyade eder ve eski kemiği yakıp kuru yaralara ki zekerde ve hayada ve sair azada ola, ekseler iyileştirir(onultur). Çürümüş kemiği sirkeyle pişirip burun kanı için başa yakı eyleseler burun kanını keser ve gül suyuyla yaralara yakı eyleseler muvafıktır ve eğer arpa suyu karıştırıp çiçeğe ve kızamığa ve sivilce makulelerine sürseler münasiptir. Sığırın inciklerini çoban değneği(asa'r-rai) özsuyuyla içseler hayzı keser ve mideyi tutar(kabız yapar) ve yanmış kemiği ateş yanığına ekseler muvafıktır. Gelincik inciğini kadın götürse hamile olmaz ve oğlancıkların ilk(ibtida) düşen dişini dahi yere dokunmadan gümüşletip kadın götürse hamile olmaz ve ölmüş insan kemiğini ata asa koysalar cümle atlar et sancısından emin olurlar ve sıtması olan kişiye(isitme sahibine) bildirmeden götürtseler sıtması zail olur ve parmak tırnağının on tanesini yakıp külünü her kime yedirseler muhabbeti ziyade olur. Eğer insan dişini hüdhüd kuşunun sağ kanadı kemiğini uyuyan insanın başı altına koysalar mademki kaldırmayalar uyanmaz ve bazı kapılarda timsah kemikleri asa komuşlardır. O kemikten sağ kolunda götürseler ziyade edeler ve neheng(timsah) kemiğini tilkinin ön dişiyle beraber götürseler sara zail olur ve sırtlan önkisini(ön dişini) başında götürseler yarım baş(şakika) ağrısını giderir, ama her hangi tarafı ağrırsa o tarafa götüre ve horozun sağ kanadının kemiğini ve tilki kemiğini daim sıtma tutan kimesne götürse zail eder. Ve köpeğin insan ısırdığı azı dişi vardır, o dişi sahtiyan(deri) kaplayıp götürseler kuduzdan emin olurlar ve oğlancıklara götürse dişlerini zahmetsiz çıkarırlar ve uykuda sayıklayan kişiler götürseler gayrı uykuda korkmazlar(feza' etmeyeler) ve sarılık için götürseler faydalıdır ve köpekler kendilerine ürmezler(havlamazlar) ve eğer yanmış köpek başı kemiğini kınayla nezle için başa vursalar nezleyi giderir ve dişleri muhkem eder, ama cümle kemiklerin hassaya ve göze zararı vardır, illa menekşe macunu ve taze yağları buruna çekmek ıslah eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Kemik(İzam): Kemiklerdir. Eğer yanmışını yakı edip şişlere sürseler çok çözer, eritir. Eğer insan kemiğinin yanmışını uğurludan bayılma tutan(sara olan) kişiye ve mafsalları ağrıyan kişiye içirseler fayda eder. Eğer it azı dişi ki insanı ısırmış olur bir parça deriye koysalar pazuya bağlasalar kuduz it ısırmasından emin olur. Eğer it azı dişini uykusunda sayıklayan kişinin pazusuna bağlasalar ya da boynuna, artık sayıklamaz. Eğer azı dişini çocukların boynuna asalar dişleri zahmetsiz biter. Eğer sarılık hastalığı olan kişinin boynuna assalar fayda eder, gider. Ona it ürmez. Eğer eskisini yaksalar zekerde, hayada olan çıbanlara ekseler önler. Eğer eski kemikleri sirkeyle pişirseler başa dökseler burun kanını keser. Eğer duvar içinde bulunan kemikleri dövüp, toz haline getirip gül suyuyla karıştırıp çıbanlara sürseler çok fayda eder. Eğer sıcak edip arpa suyu ile karıştırsalar kabarcık ve çiçek eserlerine sürseler giderir. Eğer tekenin topuğunu yakıp külünü sirkencübinle içseler dalak şişlerini dağıtır. Eğer balla karıştırıp içseler cimayı artırır. Eğer sığırın uyluğunda ve incikte olan kemikleri yakıp külünü içseler çoban değneği adlı otun suyu ile kan sızmayı keser. İshale fayda eder. Eğer ayı kemiğini at boynuna assalar sancısı gider. İnsan dişini hüdhüdün sağ kanadının kemiklerini toplayıp uyuyan kişinin başı altına koysalar müdam ki baş altındadır uyanmaz. Eğer teke topuğunu diri iken kadınlar alsalar boynuna bağlasalar hamile(yüklü) olmazlar. Eğer diş çıkaran(dişeyen) oğlancıkların evvel çıkan dişini yere düşmeden alsalar bir gümüş varak üstüne koysalar kadınların boynuna asa koysalar hamile(yüklü) olmazlar. Eğer ölü kemiğini at boynuna asa koysalar sancısı gider. Eğer dört günde bir tutan(rıb') sıtması olan kişinin boynuna assalar geçer(koya). Eğer on tırnağını yaksalar külünü içirseler begayet muhabbet eder. Eğer timsah dişlerinin sağ yanında olanını bir kişinin boynuna assalar cimayı çok istetir. Eğer tilki azı dişini sara(epilepsi) tutan kişi boynuna assa fayda eder. Eğer ölmüş insan kafasının eskimişini güvercin damında kuma koysalar güvercinler artar. Eğer sırtlan kurdunun eğe kemiğini sağ yanı ağrıyan kişi başına assa sağ yanını, sol yanı ağrıyan kişi başına assa sol yan ağrısını yok eder. Sağ yanın dişini başının sağ yanı dişi ağrıyana, sol yanın dişini sol yan ağrıyana koysalar fayda eder. Eğer horoz kanatlarının ucundaki delikli kemiği ki sağ yanındadır devamlı sıtma tutan kişi boynuna assa giderir. Bu iki kemikleri incirle boynuna asalar yorulmazlar, eğer davar boynuna assalar davar yorulmaz.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Ve demişler ki bunda mutlak söylenenden(ıtlak olunandan) murat insan kemiğidir faydası çok olduğu için. Ve bir kavilde demişler ki mutlaka hayvan kemiği murat olunur. Anatomi(teşrih) bölümünde zikrolunsa gerektir. Ve kemik soğuktur ikinci derecede veya üçüncüde ve kurudur evvelkinin ahirinde ve eğer yaksalar. Ve kuruluğu üçüncüde olur. Ve yüzdeki lekeyi(kelifi) ve ıslak hıltları(ahlat-ı ratıbeyi) ve su toplanması hastalığı(istiska)'nı zail eder sürmek ile ve basuru düşürür(iskat eder) fitil eylemek ile ve rahmi safi eder bile(yanında) götürmek ile ve akan yaraları(kuruh-ı seyyaleyi) kurutur. Ve insanın kemiği saraya faydalıdır içmek ile, hususa çürümüş olanı ve kanı akan yaraları kurutur ve sair eserleri söker(kal eder) ve dört günde bir tutan sıtmasını(rıb' ısıtmasını) ve kalp çarpıntısını(darabanı) zail eder ve kanı ve ishali hapseder. Ve layık budur ki içirdikleri zamanda hastaya bildirmesinler. Ve küçük oğlanın dişi düşmeden(sakıt olmazdan) evvel ne zaman ki gümüşte bile(yanında) götürseler hamileliği(hamli) meneder. Ve insan dişi yaramaz uykuları meneder eğerçi yastığı altına koymak ile. Ve sair kemikler insan kemiğinin işini işler lakin faydası ondan daha azdır(ekaldir). Ve sığırın bacağının(sakının) külü ishali keser(kat eder) içmek ile ve derideki leke/çizikleri(sececi) ve mide yaralarını kurutur. Ve köpeğin kemiği insanda kırılan(kesr olan) kemiğin yerini tutar ve tez etlendirir. Ve eğer bir kimse köpeğin insan ısırdığı dişini bile(yanında) götürse köpek onun üzerine ürmez(havlamaz) ve ısırmaz ve korkusu(havfı) ondan zail eder ve düşünde sayıklamaz(söylemez). Eğer köpeğin ve kedinin azı dişlerini bir cemaat içine bıraksalar onların haberi yok iken cemaatin arasına(mabeyninde) husumet düşer. Ve o taşı ki köpek atıp da ısırır eğer alıp bir eve salsalar o eve husumet düşer. Ve köpeğin kemiğinin külü basuru keser tecrübeyle. Ve erkek keçinin(tekenin) topukları maddeleri etlendirir ve mide ishalini(istitlakı) meneder ve şehveti tahriklendirir. Ve kaplumbağanın çürümüş kemiği kılı zail eder ve bitirir(inbat eder) sarısabır(sabr) ile. Ve eğer çıbana(hurrace) yapıştırsalar zail eder. Ve gözü ondan sakınsınlar. Ve hayvanların baki kemikleri asılları ile zikrolunur.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Kemik(İzam): Kemikler demektir, malumdur. Tabiatı soğuk ve kurudur. Tabiplerden bir cemaat dediler ki kemikler hayvan azasının cümlesinden daha kurudur. Eğer yakılsa ziyade eritici/çözücü(tahlil edici) ve kurutucu olur. Tabiplerden bir cemaat demişler ki bu hassa ve bu tesir ancak insan kemiklerindedir. Şüphe yoktur ki insan kemikleri sair hayvanlar kemiklerinden daha faydalıdır(enfa'dır). Kadim zamanda bir şahıs insan kemiklerini yakıp sara(epilepsi) marazı olanlara ve eklem yerlerinde(en yerlerinde) ziyade ağrıları olanlara bir miskal ve iki miskal, üç miskale dek içirirdi ziyade fayda ederdi. Eğer köpeğin(kelbin) azı dişini alıp uykuda sayıklayan kimesnenin üzerine asa koysalar sayıklamasını giderir. Eğer azı dişlerini küçük oğlancık üzerine asa koysalar dişleri elemsiz bitip çıkar ve sarılık(yerekan) marazı olana nef eyler. Eğer beraberinde götürseler üzerine köpekler ürmez(havlamaz). Eğer ziyade eski olan kemikleri yaksalar sinirli ve kuru olan azada olan çıbanlara nef eyler. Kemiklerin iyisi odur ki yağlılığı ve katılığı çok ola. Eğer çürük kemikleri sirkeyle pişirip pişirilmişini baş üzerine dökseler burun kanını dindirir. Eğer duvarlar içinde bulunan çürük kemikleri muhkem dövüp ezip deri soyulmuşu olan yere ve çıbanlara gül suyuyla yakı etseler ziyade nef eyler. Eğer dövüp ezip arpa suyuyla yoğurup çiçek ve gayrıdan kalan nişanlara sürüp sıvasalar giderir. Eğer tekenin topuğu kemiğini yakıp külünü sirkencübin ile içseler dalakta olan şişi indirip giderir. Eğer bal(asel) ile içseler cimaya ziyade tahrik eyler. Sığır inciklerinde ve uyluklarında olan kemikleri yakıp külünden çoban değneği(asa'r-rai) dedikleri bitki ki beyan olunmuştur onun özsuyuyla(uşaresiyle) içseler karından olan ishali ve akar kanı tutar(kabız yapar). Bir miskalden iki dirhemden ziyade içmeyeler. Ölüler(Meyyitler) kemiklerinden dört günde bir tutan sıtması(humma-yı rıb') olana içirseler nef eyler. Ama evla budur ki hastaya bildirmeyeler ki ölü(meyyit) kemiğidir. Zira nefret etmekle, fayda(nef') etmemek vardır. Bazıları derler ki insanın eskimiş olan kemikleri, yani baş tası(kahf) ki başta taş gibi olan kemiktir ki içinde beyin(dimağ) ve sair nesnelerdir o kemiklerin eskimişinden içseler sarhoş edip uyuşturur. Eğer yakılmış kemikler külünü sirkeyle ezip ateş yanığına yakı etseler iyi eder. Kezalik zannederler(zu'm ederler) ki eğer gelincik dedikleri hayvan diri iken topuğu kemiğini çıkarıp kadın üzerine asa koyup götürse gebe kalmaz. Eğer oğlancıkların evvel düşen dişini yere düşmeden alıp gümüşten kap içine berkitip kadın üzerine asa koyup götürse gebe kalmaz. Eğer insan kemiğini hasta olan at üzerine asa koysalar iyi olur. Dört günde bir tutan sıtması(humma-yı rıb'ı) olana dahi bu vecihle nef eder. Eğer insanın ön büyük dişini ve hüdhüd dedikleri kuşun kanadı kemiğini alıp uykuda olan kimesnenin başı altına koysalar mademki başı altında ola uyanmaz. Eğer timsahın sağ canibinde olan dişlerinden alıp bir kimesne üzerine asa koyup götürse cimasını ziyade eyler. Eğer tilkinin(dilkünün) azı dişlerini sara marazı olana asa koysalar nef edip şifa olur. Eğer ölmüş insanın başının kemiğini ki eski ola güvercinlik içine göme koysalar güvercinliklerine alışıp ziyade olurlar ve büyürler. Sırtlan dedikleri hayvanın kaburgaları(eyegüleri) başın bir tarafında olan ağrıya faydalıdır(nafi'dir). Ağrı sağda ise sağ kaburgasını(eyegüyü) sağ tarafına ve sol tarafında ise sol kaburgasını sol tarafına asa koymakla fayda eder. Kezalik azı dişi azı dişi ağrısına ve ön dişleri ön dişler ağrılarına fayda eder. Horoz kanadında iki tarafı delikli olan kemiği üzerine asa koyup götürmekle mecalsizliğe fayda eder. Sağ kanadında olan daima sıtması olana fayda eder. Kitap sahibi eydür: Kemiklerde olan menfaatlerin çoğu hayvanların zikrolunduğu mahalde zikrolunmuştur. Hala zikrolunanda eğerçi tekrar vardır zarar etmez. Hakim Galenos'a uyarak(iktidaen) zikrolunmuştur.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

İliklerin Faydası
On üçüncü organ(endam) iliktir. O bir yağlı yaşlıktır ki kemikler içinde olur. Kemik iliğinin faydası odur ki gıda verir dahi kemiği nemli(ter) ve yağlı tutar ta ki kemikler kuruluğundan ufalınıp(uşanup) parça parça olmasın.
[Tuhfe-i Mubarizi]