Sümüklü Böcek ve Kabuklular (Halezûn)
Bir böcektir ki meralarda olur, eti mideye ve kuduz köpek daladığı cerahata faydalıdır. Kamus'ta dahi bu minval üzere tasrih edilmiştir lakin İbnü'l-Kütbi genelleştirip der ki sümüklüböcek kabuğu olan bir hayvanın ismidir ki yaban ve deniz ve nehir olanlara şümulü vardır. Ve zentarih isimlendirilen yaban ki ağaçlara ve otlara asılır, onlar kötüdür. Ve Kanun sümüklüböceğin kabuktan bir hususi sınıf olduğuna kanaat getirip der ki: Mahiyeti Hakkında: Sümüklüböcek kabuk çeşitlerinden bir sınıftır ve ona berus isimlendirilir, sahillerde bulunur. Ve bu kelamda delil vardır ki lügat ehlinin zikreylediği mana murat değildir, zira galip halde deniz sahilinde mera olmaz belki deniz sahilinde olan deniz kabuklularına mülhak bir sınıf olur. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Sümüklüböcek kanın hararetini yatıştırıp söndürür. Göz Organları Hakkında: Yanmış sümüklü böcek gözde olan yaralara faydalıdır.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Sümüklüböcek: Her hayvan ki üstü kabuklu ola gerek deryada ve gerek karada ve gerek ırmaklarda olsun, onun ismidir ama çoğunlukla Türkçede sümüklü böcek dedikleri hayvana derler. İyisi deryada olandır, yaramazı ırmaklarda olandır. Zira eti çirkin rayihalıdır, yaramazdır. Ama karada olanı ki otlara ve ağaçlara yapışır ki ona vanitah derler, o dahi yaramazdır, kusturucudur, rayihası çirkindir, karnı ishal eder ama deryada olanı mideye fayda eder ve kolayca ishal eder. Cümlesinin kabukları soğuk kurudur. Eğer yaksalar sıcak olup kuruluğu ziyade ola. İrinli kaşıntıyı ve uyuzu ve ak lekeli hastalığı ve dişleri pak edip açar. Eğer eti ile yakıp dövseler ve bal ile karıştırıp göze çekseler gözde olan kaşıntıdan kalan nişanları açıp gidere. Eğer kabuklarını yakmayıp dövüp yakı edip davul istiskasından olan şişlere vursalar çözüp/eritip indire ta yaşlıkları gidermeyince üzerinden gidermeyeler ve gut hastalığından olan şişleri sakin eder. Etinde çözme/eritme yani indirmek ve çekmeklik vardır şu mertebede ki yakı etmekle oğlan eşi dedikleri deriyi dışarı çekip çıkarır. Eğer etini kurutup dövseler adet kanını yürüte. Eğer mürsafi ve günlük karıştırsalar yaraları bitiştire, hususen sinirlerde olan yaralara ziyade fayda edip bitiştire. Eğer eti ile çıbanlara yakı etseler iyi ede. Eğer kabuklarını dövüp ve sirke ile karıştırıp alın ve sakal başlarına sürseler burun kanını dindire. Eğer etinden şöyle taze iken yutsalar, hususen Lineva dedikleri vilayetlerde bulunanın etinden yutsalar mide ağrısını sakin eyleye. Eğer kabukları ile dövüp mürsafi ile karıştırıp içseler kuluncu ve kavukda olan ağrıları iyi ede. Eğer eti üzerinde olan yapışkandan iğne ile alsalar göz içinde biten kılı iyi yapıştıracak nesne olur. Eğer kabuksuz ve kabuklu olan sümüklü böcekler etini kuduz köpek daladığı yere vursalar fayda eyleye. Eğer ezip katı olan şiş üzerine koysalar çözüp/eritip indire. Eğer mürsafi ve sabırdan beraber alıp sümüklü böceğin yapışkanı ile yoğursalar yaraları ve dağılır ve ulaşır makulesi olan çıbanları bitiştirmede ve eskiden olanları bitiştirmede ve şişlerin indirmede ona beraber diğer deva olmaz. Sümüğünü çıkarmak yolu budur ki sümüklü böceği taze ve diri iken alıp iğne ile etini delip ateşe karşı edeler, içinden yapışkanı aktıkta alıp zikrolunan devayı onunla macun edeler. ... Şinc: Farsçadan Arapçalaşmış isimdir. Murat, onunla kağıt mühürledikleri büyük sümüklüböcektir yani büyük sümüklü böcektir ki deryada olur. Hakikatte boncuklardan bir nevidir. Hint deryası ve Habeş deryasından getirirler. Bazısı kızıl ve noktalı ve bazısı beyaz ve kızıl noktalı ve bazısı sade ve gayrı türlü olur. Eğer yaksalar gözlerde cila verici olan çoğu devalara girip fayda eder, hususen eğer yakıp yıkasalar ziyade fayda eyleye. Bu takdirce gözün boynuzsu tabakasında olan beyazı cila eder ve göz nurunu kuvvetli edip göze dökülen yaşlıkları kurutup giderir. Yakmasının yolu budur ki boncuğu koyu ve safi balçık ile tamam sıvayıp ateşe koyup ta beyaz olunca ateşi ziyade edeler. Bazıları çömleğe koyup ve çömleği balçık ile sıvayıp bardak ve çömlek fırını içine koyup fırın soğuk oldukta alurlar.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Sümüklü böcek Eğer bir kimsede yine bir başsuz şiş peyda olsa ve taş gibi katı olup onu deşmek murat eyleseler gerektir ki bir miktar sümüklü böcek toplayıp ve muhkem kabuğuyla beraber dövüp daha sonra bir parça pamuk veya üstüpü üzerine sıvayıp o şiş üzerine yapıştırıp yedirmeyip sabahtan ikindiye değin durup daha sonra tekrar taze böcekleri dahi toplayıp ve öncekini değiştirip ve yeniden vurup sabaha dek durup daha sonra bir dahi eylediklerinde ki baş verip deşile, yahut o yerden gayrı yerde dahi peyda olursa ona yine bu tedaviyi ede, Allah'ın izniyle halas ola.
[Hukemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]

Kabuklu: Sümüklü böcek dedikleridir. Sulardan hasıl olur canavarlardandır. Eğerçi kuru yerlerde dahi bulunur. Ama ibtidası sudur. Kabuğunun katılığı taş katılığı ile kemik gevşekliği arasındadır. Bazısının kabuğu gevşek olup tez ufaklanır olmakla heman şöyle dövüp kullanırlar ve bazısı ziyade katı olmağın yakıp kullanırlar. Bazısının tabiatı sıcak ve bazısı soğuktur. Soğuk olanı yaksalar sıcak olup hafif olur. Dağılır makulesi olan yaramaz yaralara ve cila etmeye ve kurutup çürük etleri yedirmeye faydası kuvvetlidir. İçinde eti olan kabukluda bir yere batmış olan hurma yaprağının dikenlerini ve sınmış kemik yaraları dışarı çeker kuvvet vardır. Derler ki eğer yeseler bedenden yelleri sürer ve içeride olan soğuklukları giderir ve eğer göbekten aşağıya onunla yakı etseler cinsel münasebete kuvvet vere. Eğer beyaz olan kabukluyu içerisinde olan ak kabuğuyla dövüp ezip kanı akan burun içine üfürseler kanı tuta. Eğer yaksalar dişleri cilalandıra. Evla budur ki katı ince dövmeyeler ta ki cila etmeye yardım ola. Eğer tuz dahi katarlarsa cila etmekte dahi daha kuvvetli ola ve gevşemiş olan diş etlerini kurutur ve pekiştirir ve yaramaz ve kokmuş yaralara fayda eder. Ama huff-ı gurâb yani karga edüğü demekle malum olan kabukluyu eğer yakıp basur dedikleri çıbanlara tütsüleseler çıbanları gidere, tecrübe edilmiştir. Kurutması ve cila etmesi onun diğerlerinden ziyadedir ve ferfir kabuklusu yani menekşelik arasında bulunan ufak kabukluyu eğer yaksalar çıbanları yiyip eksilte ve karga edüğü dedikleri kabukluyu eğer dövüp ezip ve su ile ezip ateş yanığına, hususen sıcak su veyahut sıcak yağ yanığına koysalar ziyade fayda eyleye. Kabuklulardan şu ki küçüktür, mesela karga edüğü ve gayrıyı dövüp katran ile karıştırıp fazla bitiren göz kapaklarına vursalar fazla kıl bitirmeye. Tüm küçük olan kabukluların etleri karnı ishal eder pişirip çorbasından içmekle. Eğer ferfiri kabukluyu yağ içinde pişirip o yağla dökülmeye başlayan saçları yağlasalar dökülmeye mani ola, tuta. Eğer sirke ile içseler dalağı gidere. Eğer tütsü etseler rahim boğulmasına fayda edip adet kanını yürüte ve oğlan sonu dedikleri deriyi çıkara. Karga edüğü dedikleri kabukluyu eğer yakıp sirke ile siğiller ve basur dedikleri çıbanlar üzerine koysalar gidere.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]