Bağırsak Ağrısı, Gaz Sancısı (Mağs / Kolik)

Hastalık Tanımı: Metinlerde geçen Mağs (göbek burusu); ince bağırsaklardaki spazm, kolik, az veya orta şiddetli kramp ve gaz sancısıdır. Tam bir tıkanıklık olan ağır bağırsak düğümlenmesinden (Kulunc) ağrısının şiddetinin daha hafif ve aşırı olmamasıyla ayrılır.

Mağs (Türkçe buna göbek burusu derler.) İki üstün ile ya gaynın sükunu ile. Hafif ağrıdır ekser ince bağırsaklarda olur. Bunun sebebi ya hapsolmuş yeldir ya safra fazlalıklarıdır ya tuzlu balgamdır ki kazıyıcıdır ya yoğun kıvamlı/kalın sevdadır ki yapışıcıdır ya yaradır ya veremdir ya kurtlardır. Kâh bazen sebep bedenin tümünde olur kâh olur gıda sebebiyle olur ki bu sebepleri meydana getirir ve kâh bazen buhran ile ilgili olur öylece ishal olacağının alameti olur. Ne zaman idrar ağarsa şiddetli marazlarda ve az olsa ve o kişinin beyninde herhangi bir afete alamet olmasa, akıl karışıklığı ve baş dönmesi gibi, dahi afete alamet olmasa mide ve karaciğer veremi gibi ve göbek burusu icap eder sebepler gibi, iç organlardan da bir nesnede, ve o kişide göbek burusu olsa vacip olur ishalin vaki olması. Ne zaman göbek burusu şiddetlense kulunca benzer olur ve ilacı onun ilacı ile olunur. Zahir budur ki göbek burusu ile kulunç arasında fark vardır ki zira bağırsak ağrısı ki hafif olsa göbek burusudur kavi olsa kulunçtur. Bunların arasında genel ve özel vardır dedikleri kavle itibar olunmaya.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Mağs yani göbek burmak sebep odur ki bağırsaklarda yel eğlenmektir, alamet gur gur etmektir ve ağrı görmek ve yel çıkmak yepinmektir. İlaç yeli sıcak macunlarla ve sıcak otlarla kereviz tohumu ve rezene tohumu anason ve eğirle çıkarmaktır/çözmektir(tahlîl eylemekdür) ve anason ve öd ve mastaki ki gül şekeri ya gülengübin yemektir ya şekerle anason kaynatıp içmektir. Eğer tabiat kabız ise sıcak lavman eylemektir.
[Mebâhis-i Emrâz]

Dahi göbek burusu dedikleri illet bağırsaktan peyda gelmekten olup alameti bağırsak kuruldayıp sancımaktır. İmdi ilaç budur ki bu illete evvel lavman edip ve soğuk yemeklerden hazer edip velakin rafadan yumurta yiyip havuç kavurması ve şalgam çorbası, bir miktar sıcak otlar ile kullana ve dahi su yerine menekşe şarabı içip ve sonra bir miktar kereviz ve rezene tohumu ve anason, eğir, mastaki, tarçın, günlük, küçük hindistan cevizi bunları muhkem dövüp sonra bir miktar şeker ile gülengübin ile mahlut edip kullanalar, ziyade faydalıdır. Eğer bu illet safradan gelirse onun dahi alameti budur ki ziyadesiyle sancıp suyu çok içip ve yine safra gelirse ona dahi soğuk yemekler verip velakin bir miktar karnıyarık otu ve fesleğen tohumu ve sinirli yaprak ve kanun tohumu bunları suyla çalkayıp süzüp sonra şeker ile su yerine verip içireler, velakin hercai menekşe şarabından nilüfer aladır ve dahi her kim turp tohumunu yeseler yürek ağrısını defede. Eğer bir kimse gülengübin ile bir miktar suyu ziyade kaynatıp ve sıcakla içseler ziyade faydalıdır ki kuvvet verip ve içerisini pak eyler ve dahi ağaç kavunu gerçi soğuktur durmasına rağmen bağırsak kuruldamasına yeseler ziyade faydalıdır.
[Hükemâyı Tertîb-i Muâlece]

Bu konuda çeşitli müfredat kitaplarından görüp denk geldiğimiz ve aktardığımız bazı devalar aşağıdadır, bu kitaplardaki bu konuya taallük edebilecek şeylerin hepsi bunlar değildir ve çeviri esnasında bu başlığa eklemeyi unuttuğumuz pek çok deva olabilir.

Kepek: İbni Sina sözü üzere kepek bağırsağı yerinden tahrik edip ıstırabı her neden ise sürer, indirir.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Keten tohumu(Bezr-i kettân): Eğer kaynatsalar suyunu yağla karıştırıp lavman etseler bağırsak ağrılarına gayetle faydalı ola.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Keten tohumu: Eğer her gün yarım dirhem miktarını nesne katmayıp yeseler erlik suyunu ziyade eyleye ve bağırsaklarda olan ağrıyı sakin eyleye.
Ayva çekirdeği lüabı(jeli): Boğaz ve akciğer kamışı irinliğine fayda eder ve kuruluğunu giderip yaşlık verir ve mide yangınını sakin eder, hususan şaraptan olan yangını ve sıcak devalardan olan yangını ziyade sakin eder.
Defne (Gâr): Eğer tanesini dövüp iki miskal miktarı içseler bağırsak ağrısını sakin eyleye, o anda sakin eyleye.
Kebere: Kamihinden (sirke ve hardalla terbiye edilmişinden) veyahut sirkelenmişinden ziyade kullanılıp zarar edip ıstırap verse veyahut bağırsak sıyrındısı marazını peyda etse , kamihten olursa zarar, rafadan pişirilmiş yumurta sarısına azıcık sirke katıp yiyeler zarar defola ve eğer sirkelisinden olursa zarar yumurtayı su içinde pişirip yiyeler zarar defola.
Kereviz: Devaların kuvvetlerini mesaneye ulaştırır ve ishal edici olan devaların zararlarını giderir. Mesela devalardan hasıl olan ıstırap ve gussa ve bağırsak kazıntısı ve sair ağrıları sakin eder. Bu babda faydası ziyadedir ve bu makule zararları def için yalnız ve gayrı ile dahi kullanılır.
Burçak unu: Eğer sirke ile ondan içseler güç ile idrar edene fayda eyleye ve kanlı ishal(zahîr) ve bağırsaklar ağrısı marazlarını sakin eyleye.
[Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]