🥩 Etlerle İlgili Bilgiler ve Etlerin Tabiatları
Sallallahu ala seyyidina Muhammed ve ala alih. Yenilen hayvanların etlerinin tafsili beyanındadır. Külliyen et cemi gıdaların kuvvetlisidir. Bedene kilo aldırır(semirdür) et verir, kanı çok eder. Genç ve taze olunca ama koca(yaşlı) olanın gıdası zayıftır. Piliçler ve tavuklar cemi etlerin iyisidir gıdası gayet hafiftir kanı çoğaltır iştaha kuvvet verir ve bilcümle cemi insan mizacına yarar ve pak kan tahsil eder, kata bir hususa zararı yoktur. Ama ak tavuktan sakınmak gerek filcümle zira tecrübe ile bulunduğu bir yırtıcı kuş var imiş onu yiyince filhal ölür. Ondan sonra tavuğun beynisini yiyen bilhassa göze ak düşer. Ve ziyade kart tavuğun yemesine idman etmek basurlar(bevâsır) eder, ama yaşlı horozlar gıdası gayet habistir.(pistir) ... Ve hayvan içinde bulunan buzağıların cemisi(hepsi, yani tüm sığır eti çeşitleri) yaramazdır. Ve yabanlarda hasıl olan hayvanların mizaçları kurudur. Ellerde büyüyenden ve ellerde büyüyenin rutubeti artıktır ondan hasıl olan gıda çoktur. Ama haşa şerif huzurdan atık-fazlalık maddeleri çoktur. Kuşların etinden hasıl olan gıda dahi kurutucudur. Ve kanı hafiftir icmalen yabani olan hayvan ve kuş, elde büyüyenden kurudur. Ve az yiyen hayvan çok yiyenden mizacı kurudur. Ve yaş ot otlayan hayvandan kuru ot yiyenin mizacı kurudur. Meyve ve sebze ve ot yiyen hayvanın mizacı nemlidir, onları yemeyenden ve az su içen hayvan çok içenden tabiatı kurudur, tüyü ve saçı çok olan hayvanın tabiatı kurudur saçı tüyü az olandan ve kara olan hayvan külliyen tabiatı kurudur ak olandan ve külliyen berri ve yabani olan hayvanın kuruluğuna sebep olan budur ki onlar beriyyelerden perverde olmuştur beriye hod il içinde kurudur. Ve ondan başka yabani olanlar sürekli bir hareket üzerindedir. Ondan ziyade semiz ve yağlı olmaz il içinde olanlar gibi ve il içinde büyüyen hayvan etinden haşa rahat huzurdan yoğunluğu ve atık-fazlalık maddeleri çoktur. O cihetten hükümdarımın şerif mizacının midesi yabani olan hayvandan artık haz ve intifa bulur elde büyüyen etlere nazaran. ... Semiz et gayet rutubetli ve nemli kan eder. Ve gıdası orta etin gıdasından azdır. Ve arık-cılız et ve orta etten dengeli kan olur.
[Ahmet Şeyhzâde - Tabîbnâme]

Lahm: Cemisi sıcaktır ve yaştır. Dahi etten elbette kan tevellüt eder(kan meydana getirir) ve bedeni kuvvetlendiricidir ve onların yeğreği genç koyundur ve tazesinden bayatı yeğdir.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Efdali genç koyun etidir ve küçücük buzağılar eti ve oğlak eti ekaldir fazlalıklar cihetinden ve kara olan her hayvanda yeğrektir ve lezzeti ziyadedir ve her hayvanın erkeği ve semizi dahi böyledir ve cılız ve yaşlı yaramazdır. Kızıl et ki semiz koyundan kesilmiş ola yeğrektir dahi hafifraktır ve şerha ki et bile kesilmiş ola yukarı gelir midede. Ve et bir gıdadır ki takviye eder bedene (Onun için et yiyen hayvanlarda kahr ve hamle ziyade olur), kana dönmesi yakındır ve biryanının-kızartmasının-mangalının kuruluğu ziyadedir (Bazı rutubetleri dağıldığı/çözüldüğü için) yahnisinin rutubeti ziyadedir (Zira şu su ki onun içinde pişer, ondan çok rutubet olur). ... Kula bahsinde kandan kaynaklı olan sorunlara tedbiri verirken:
"...etleri terk etmek ile. Zira etlerden çok kan mütevellit olur. Öyleye yara ziyade olur def uzvundan aciz olduğu için."
(Not:Yani sağlıklı kişi kansız ise etleri çok yerse çok kan üretir, dana etleri hariç, onlar kara safraya yakın etlerdir ki gelecek)
[İbnü'n-Nefîs - Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]

Pes bil tüm etlerin tabiatı eğerçi sıcak ve nemli ise illa bu kadar var kim hararetleri ve rutubetleri arasında dahi çok fark vardır, pes her hayvan kim küçük yaşta ola onun sıcak ve nemli olur ve her hayvan kim büyük yaşta(ihtiyar) ola onun eti kurudur ve dahi her hayvanın kim yemesi ve içmesi az ola onun eti kuru olur ve kimin ki iliği eğerçi o rutubete meyillidir itidalden illa bu kadar vardır kim yine yakındır itidale ve hem meniyi dahi ziyade eder ve anınlayın et yağı ve gözler ve bağırlar cemisinin mizacı sıcak ve nemlidir, bedene artık gıda verir etten, bu cemisinden artıktır hararette ve rutubette toklu etidir ve ama yumurtalar pes onların tabiatı kuşlarının tabiatıdır. ... ve etlerden yaşlı ve cılız hayvanların etidir ve tavşan etidir ve dahi bil her hayvanın erkeğinin mizacı kurudur dişisinden ve koç mizacı kurudur iğdişinden ve kara hayvan mizacı kurudur ak mizacından ve kılı çok olanın mizacı kurudur kılı az olanın mizacından ve vahşi hayvan mizacı kurudur ehlilerinden ve tuzlanmış ve kurutulmuş etin mizacı kurudur cemi etlerden ve hem iç yağın mizacı kurudur et yağının mizacından.
[Kitâb-ı Güzîde-i İlm-i Tıbb]

Et
Mahiyeti Hakkında: Maruftur. Seçimi Hakkında: Faziletli etler koyun etidir, o et acılığı ile beraber hafiftir. Ve keçi ve buzağıların gençlerinin ve küçüklerinin etleri hazmı kabul edici ve gıdalılığı hafif olur. Ve oğlağın kuzudan fazlalıkları az olur. Ve övülmüş süt emen kuzunun eti iyidir, ama övülmemiş süt emen kuzunun eti kötüdür. Kocayıp pir olan koyunun eti kötüdür. Ve kezalik cılız yani zebun koyun eti dahi kötüdür. Ve siyah koyunun eti daha hafif ve daha lezzetlidir ve erkek koyun eti dahi onun gibidir. Ve ziyade semiz koyundan ayrılan etin kızıl ve beyazı hafiftir ve ala yağlı parça et gıdalılıkta az olur ve mide ağzına faydalı olur. Ve etin efdali ve midede tutulmayı ziyade kabul edeni kemiğe yapışık olup kavi ve semiz olan et olur. Ve sağ et sol etten hafif ve efdal olur. Ve adale ortasında olan et ayıptan naki ve ari olur. Ve sinirli olmayan gevşek etin lezzeti bazı kere ekser olur hususan ki onun gevşek olması meme gibi süt tevellüdü sebebiyle ola veyahut dil gibi tükürük tevellüdü sebebiyle ola ve o etin hazmı katında gıdası iyi olur ve ekseri evkatta balgami olur. Ve gevşek etin gıdası çoklukta sair etlerin ve adale etinin gıdası gibi olur, ondan ekser olmaz velakin memenin ve iğdiş horozun gıdalılığı ekser olur. Ve etten iyiliği az olan, dayanak olsun için mahluk olan etlerdir, ciğerin damarları ve gayrı damarlar beyninde dokunmuş olan etler ve kalp eti ve aslı ve pürüzü gibi. Ve memenin gıdası iyidir ve onda süt var ise o memenin eti kalın/yoğun kıvamlı olur. Ve iğdişin eti diğerlerinden efdaldir. Ve kuş etinin efdali sülün ve tavuk etleridir. Ve keklik ve turaç ve çil onlardan daha hafiftir velakin gıdalı olmaz. Ve kuru mizaçlı olan hayvanın küçüğü büyüğünden efdal olur, mesela oğlak fazıldır ama keçi cidden fazıl değildir belki bazı kere keçinin hıltı cidden kötü olur. Ve ergecin eti mutlakan kötüdür. Ve yırtıcıların etleri kötüdür. Ve su kuşlarının büyükleri ve uzun boyunlu kuşlar ve tavus kuşu ve toy kuşu ve sert güvercinler ve bağırtlak(katâ) ve kara safra tevellüt eden ve onlara müşabih olan ve serçeler bu mezkurlar cemian kötüdür. Ve eti kalın/yoğun kıvamlı kuşların kanatlarında riyazet(spor) olmakla iyi keymuslu olur. Ve vahşi hayvanların etlerinin hayırlısı ceylanların etleri olur ve maahaza kara safralılığa meyli olur. Nasara ve o mecraya cari olanlar dediler ki belki vahşi etlerin hayırlısı yabani domuzun etidir, zira o et ehli domuzun etinden hafiftir ve maahaza gıdalılığı kuvvetli ve çok ve inmesi seri olur ve onun iyi ahvalinin mevsimi kış vakti olur. Ve vacip olur ki hayvanın yaşına ve merasına ve riyazetine ve o misilli olup süt babında zikrolunan ahvallerine nazar oluna. Tabiatı Hakkında: Tüm kuş etleri dört ayaklı hayvan etinden kurudur. Ve sığır eti keçi etinden kurudur. Ve keçi eti kurudur ve hazmı koyun etinden zordur. Ve deve eti ağır gıdalı çabuk inendir. Ve tavşan eti sıcak ve kurudur. Ve büyük kuşların etleri ve kaz ve toy eti kalındır/yoğun kıvamlıdır, ama ördek ve su kuşları şiddetli rutubetlidir ve rutubette koyuna yakındır. Ve bazıları zannettiler ki kirpi eti rutubetlendiricidir. Ve semiz et ve kuyruk yağı sıcak ve nemlidir. Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Et bedeni kuvvetlendirici gıdadır ve gıdalar arasında kana dönmeye yakındır. Ve pişmiş ve kızarmış etin gıdası kurudur ve suda kaynatılmışın daha nemlidir. Ve baharat ve murri misillilerle pişmişin kuvveti baharatının kuvveti misillidir. Ve semiz ve donuk gıdalılığı kötüdür ve onların azı yemeği hafifleticidir ve onlardan yemeğe lezzet verecek miktarı az bir miktar salih olur. Ve tuzlu et her ne kadar aslen rutubetlendirici olur ise dahi kurumaya avdet edip kuru etlerin küllisinden daha kuru olur ve gıdası az olur. Ve semiz et karnı yumuşatır velakin gıdalılığı az ve dumanlılığa ve safraya dönmesi süratli olur ve seri hazmolur. Ve kuyruk yağı semiz etten hazım ve gıdalılıkta daha kötüdür ve kuyruk yağı iç yağından daha sıcak ve daha kalındır/yoğun kıvamlıdır. Ve sığır etinin gıdası çok ve kalın/yoğun kıvamlı olur. Ve sığırın siyah eti kara safra hastalıkları meydana getirir. Ve sığır etinin en üstünü buzağı(yavrusunun) etidir. Ve kavun kabuğu sığır etini iyice dağılıncaya kadar pişirir. Ve sığır eti yemenin efdal evkatı bahar vakti ve yaz evvelleridir. Nasara ve o mecraya cari olanlar dediler ki ve maahaza sığır etinde domuz etinin yapışkanlığı ve metaneti yoktur. Ve domuz yavrularının etleri şiddetli erimesi/çözülmesi(tahlîli) hasebiyle az gıdalı olur. Ve ördek eti gıdası çok olur velakin tavuk eti iyiliğinde olmaz ve taşlıkları lezzetli ve ciğeri lezzetli ve gıdası iyidir ve hıltı fazıldır. Ve ağaçkakan etinin yelleri azdır. Ve etlerin kokuşmaya en uzağı iç yağı az ve cevheri daha kuru olanlardır.
Zinet Hakkında: Sığır eti beyaz leke(behak) tevellüt edicidir. Vahşi eşeğin iç yağı ile siyah lekeye(kelefe) sürülecek ilaç iyidir, semirtici ördek iç yağı dahi onun gibidir. Ve kuzu etinin yanığı ile beyaz lekeye sürülecek ilaç olunur. Ve kurbağa etinin yanığı ile saçkırana sürülecek ilaç olunur.
Şişler ve Sivilceler Hakkında: Sığır eti kanser meydana getirir/üretir ve aynı şekilde sair buna benzer bütün kalın/yoğun kıvamlı etler dahi kanser(seretan) tevellüt eder ve sert şişleri eritir/çözerler(tahlîl eder).
Çıban ve Yaralar Hakkında: Sığır eti uyuz ve kötü temriyeleri(kavâbâyı) meydana getirir ve sair kalın/yoğun kıvamlı etler dahi onun gibidir. Ve koyun etinin yanığı temriyeler üzere sürülecek ilaç olur.
Eklemler Aletleri Hakkında: Sığır eti cüzzam ve fil hastalığı ve varis tevellüt eder ve sair kalın/yoğun kıvamlı etler dahi onlar gibidir. Ve semiz et ve kuyruk yağı sert ve katı sinirlere yakı iyidir. Ve eklem ağrıları sahibi ve gut(nıkris) sahibi tavşan eti suyuna oturtulurlar ve o suyun fiili kaplumbağa suyunun fiiline yakın olur. Ve gelincik eti eklem ağrıları üzere yakı olarak kullanılır. Ve vahşi eşeğin iç yağı kalın/yoğun kıvamlı yelden hasıl olan sırt ağrısına topalak yağı ile karışık iyi olur ve cüzzam babında yazıldığı üzere engerek etinin ona faydası olur. Ve kirpi eti dahi cüzzama iyidir.
Baş Organları Hakkında: Sığır eti zikri geçen sair kalın/yoğun kıvamlı etler kurutuculuğu hasebiyle vesvese ve kuruntular tevellüt eder(meydana getirir). Ve gelincik eti şarap ile karıştırılıp sara için içilir.
Göz Organları Hakkında: Kuzu etinin külü göz aklığına faydalıdır. Ve yırtıcıların etleri ve pençeli olan yırtıcı kuşların etleri faydalı ve kuvvetlendiricidir.
Nefes Organları Hakkında: Nehir yengeci veremliye cidden faydalı olur. Ve piliçlerin etleri boğaza inen şişleri tahrik eder.
Beslenme Organları Hakkında: Zikri geçen kalın/yoğun kıvamlı etler dalağı kalınlaştırır/yoğun kıvamlılaştırır velakin kuru kişniş ve safran ile edinilen sığır eti sirkeli yemeği mideye madde akmasını meneder. Ve mizaç fesadı ve istiska(istiskâ) ve dalak ve ciğer tıkanıklıkları muayenesi için bağırtlak eti dahi zikrolunur ve evla olan o etten istiskalıya soğuk yemek edinmektir susuzluğu tahrik eylemesin diye. Ve insanlardan bazısıdır o kimseler ki yırtıcıların etlerini mide soğukluğu ve mide rutubeti ve mide zayıflığı için methetti. Ve gıdanın sindirilmesinin ve inmesinin sürati ve yavaşlığı gıdanın inceliği/sululuğu ve kalınlığı/yoğun kıvamlılığı hasebiyle değildir, zira yabani ve ehli olan domuzun etleri denildiği üzere yapışkan ve kalın/yoğun kıvamlı ve kuvvetli gıdalı iken maazalik sindirilmesi ve inmesi süratli olur. Ve kezalik geyik eti kalındır/yoğun kıvamlıdır ve maahaza çabuk inendir. Ve kirpi eti sirkencübin ile istiskaya faydalıdır. Ve yırtıcıların ve pençelilerin yani yırtıcı kuşların etleri yenmesini mide kerih görür.
Boşaltım Organları Hakkında: Sığır etleri bağırsağa safranın sızmasını meneder. Ve tavşan kızartması eti bağırsak yaralarına iyidir. Ve kurutucu kirpi eti sirkencübin ile böbrek ağrısına iyidir. Kart horozun suyu kulunca ve kara safra marazlarına iyidir. Vahşi eşeğin iç yağı topalak yağı ile kalın/yoğun kıvamlı yelden hasıl olan böbrek ağrısına iyidir. Ve yırtıcıların etleri ve pençelilerin etleri basurlara(bevâsîre) iyidir. Ve sığır eti sirkeli yemeğinin suyu safravi ishale iyidir ve o ishali keser ve onun etinden kişniş ile edinilen soğuk yemek ve sirke ve sirkeye müşabih olanlar ve kuru kişniş ve azıcık safran dahi iyidir. Kuşların kızarmış ve kızarmamış etleri tabiatı tutar(kabız eder) hususan keklik ve turaçların tutması ekser olur ve bağırtlak onlardan dahi tutmada kuvvetli olur. Ve tarlakuşları ve hususan haşlanıp suyu dökülen tarlakuşları ve geyik eti sidiği idrar eder. Ve semiz etler sair etlerden yumuşatmada şiddetli olur.
Sıtmalar Hakkında: Sığır eti ve geyikler ve yaban keçileri ve büyük kuş etleri dört gün sıtması ortaya çıkartırlar.
Zehirler Hakkında: Gelincik kurutulmuş eti zehirler için şarap ile içirilir. Kuzu etinin yanığı yılanlar ve akrepler ve sürünerek ısıranlar sokmaları için içirilir ve o kuzu etinin yanığı şarap ile kuduz köpek için ve kurbağa etleri haşarat sokması için içirilir. Allahu alem bi-hakikati'l-hal.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]



Tüy: Kuşlar tüyüdür. Her ne türlü kuşun olursa onun külü kanı hapseder ve yaraları bitirir. Ve onda olan rutubet gözde olan beyaza faydalıdır o göze çekmek ile. Ve muayyen şey mahsus olan aslı ile zikrolunsa gerektir.
Lahm: Et gıdaların efdalidir mizaca münasebeti olmakla. Kuvveti zayıf olana en münasip, tavuğun küçükleridir. Ve zahmetli iş yapanlar için ondan büyüğü. Ve ama mevaşidir. Ve iyisi koyundur, sonra keçi, sonra bir yıldan tecavüz eylememiş olan sığır yavrusudur. (Not: Bir yaşını geçtikçe zararlı olmaya başlar) Ve ama hayvanın ehlisi ve erkeği mutlakan ki kendi nefsi ile iyi rayihalı otlar otlaya anberisinden ki bir şart bulunmaya, efdalidir. Ve genç olan ki sütten yeni ayrılmış ola küçüğünden ve büyüğünden yeğrektir. Ve koyunun bir yıldan tecavüz eyleyeni ve dörde ayak basmamış ola, gayrısından evladır. Ve her cinsin ki kem ola, o cinsin küçüğü bakisinden yeğrektir. Ve demişler ki buzağıların küçüğü koyunun dört yıldan tecavüz eyleyeninden yeğrektir. Yeni karından çıkan gayet kemdir kamil olmadığı ecilden. Ve et haddizatında sıcak ve nemlidir. Ve farkları ancak kendi çeşitleri arasındadır. Pes biz dediğimiz gibi sığırın eti soğuk ve kurudur koyuna nispet ne ki mercimeğe göre, sonra aslanın eti, sonra köpek, sonra deve, sonra koyun, sonra keçi, sonra sığır ve camız, sığırın cinsindendir, nitekim zikrolundu ve kuşların sıcak olanı keklik, sonra üveyik, sonra kumru, sonra güvercin. Ve yemesinde münasebet riayet olunsun. Sıcak olanı mefluc gibilere yedirsinler ve nemli olanı yanmış hıltları olana veya veremli ola. Ve nemli olanın yemenin sahihi olan kebap eylemektir ve zayıflıktan kalkan için su(meraka) eylemek ve zahmetli iş yapanlar için keşkek edip. Ve kalın/yoğun kıvamlı olanını iyi pişirip ve ağırlığını boraks ve tohumlar ile keseler ve boğazlayıp kanı safi olunca. Zira ölü olan ve boğazlanmadan önce yaralanmış, yaralı olan avlar gibi kem olur. Zorlu hastalıkları, gut(nıkris) ve felç(fâlic) gibi tevellüt eder. Mizacı fasit(bozulmuş, enfeksiyon dolu) eder ve bedende olan kanı hapseder. Ve deliliği olanın hayvanatın kezalik eti olur. Ve önde olan et arkadan efdaldir. Ve mizacı soğuk olan hayvanın sol yanı ve sıcak olanın sağ yanı efdaldir. Ve rengi siyah olanın eti efdaldir ve kızıl olanın daha mutedildir ve beyazın kem olur ve gayetle semiz olanın dahi eti kem olur. Zira yağ onun etini gevşek eder. Ve kızıl hayvanın eti kuvvet verir ve gözü ruşen-nurlu eder. Ve ısıtması olanın etinden içtinap eylemek lazımdır sıcak beldelerde mutlakan ve soğuk beldelerde eğer ısıtması sıcak ise aynı şekil. Ve gah olur ki adete müracaat olunur. Zira Hint'te ve Geylan'da ehli yemesinde, sahih mizaçlara ve soğuklara ve nemlilere ve kış zamanında kebap eylemek evladır. O şart ile ateşi ve odunu ve istivası iyi ola. Ve bunlardan gayrısını pişirmek evladır ve iyileşmekte olan için gayetle iyice dağılıncaya kadar pişmiş ola. Ve bir kimse ki semiz ve kuvvetli ve bedeni taze olmak dileye ona peksimet ve badem sala ve tuzunu az eyleye ve ekşilerden içtinap eyleye ve üzerine tatlı yiye. Ve eğer bir kimse arık(cılız, zayıf, kilosuz) olmak dilerse aksince kullana. Ve gah kuvveti sakıt olan için suyuna iktisar ederler. O şart ile ki o et parçalarını onunla pişireler eriyinceye dek. Ve ondan nazil olanı ahzedip kullana. Ve sıcak mizaçlı için tohum(bezr) katsınlar. Ve semizlik dileyen karanfil ve gayrı karıştırsın. Ve soğuk olanlar aksince kullanıla. Ve etlerin bazısı ağılı-zehirli olur mahız et ve kaz ve toy eti gibi, ne zaman ki piştikten sonra bir gece kala, bir beldede ki sıcak ve nemli ola.(Sıcak ve nemli ortamda etin bozulması ve bunun zehirleyici olması)
Ve malum ola ki kebap eti eğerçi lezzetlidir lakin yemesine devam eylemeyeler ancak sadece açlık üzerine ve tabiatta yumuşaklık ola ve üzerine de su içmeyeler. Ne zaman ki eti piştikten sonra su değdirseler ve hazım olmadan evvel üzerine su içseler ağuya(gıda zehirlenmesine) ve derde döner. Ve gah olur ki istiskâya uğratır. Ve bir günde iki kere et yemek kuvveti zayıf eder ve sarkma tevellüt eder. Ve gecede yemesi hazımsızlık getirir. Ve ne kadar döverler ise yumuşak oluncaya dek o, yemeğe iyi olur. Ve ona mülazemet(süreklilik sergileme, sürekli devam) eylemek kasavet ve kabalık tevellüt eder. Ve çok zaman et yememek kuvveti sakıt eder ve ervahı(ruhları-kuvvetleri-duyuları) zayıf eder. Ve ekmek ile yemek geç hazmolur ve kezalik süt ile de. Ve onunla yumurta arasında cem eylemek helake uğratır. Ve eğer cem ederler ise de yumurtayı evvel kullanıp sonra eti yesinler ve her birisinin faydası ve zararı kendi bölümünde zikredilecektir vallahu sübhanehu ve teala alem.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Lahm: Et demektir. Etlerin çoğunun ahvali hayvanları zikrolunduğu mahalde zikrolunmuştur lakin fazıl hekim Galenos’a tebaiyyeten başka bab edip zikrolunur. Eğerçi bazı tekrar vaki olur tekrarda zarar yoktur. Etlerin iyisi odur ki hayvanı küçük olup ve rayihası hoş olup otlağı iyi ola ve bedeni sağ olup yaşlı olmayıp genç ola. Etler bedene kuvvet verir ve tazeliğini ve yumuşaklığını ziyade eder ve kanı çok eder ve sıcak eder ve etin tazesi rutubet verir ve kurusu bedeni kurutur. Daima hayvanın yabanisinin kuruluğu ehli olandan ziyadedir ve bazının kuruluğu bazından ziyadedir. Kezalik bazısının harareti bazından ziyadedir. Mesela koç etinin kuruluğu domuz etinin kuruluğundan ziyadedir ve keçi eti ikisinden dahi ziyadedir ve sığır eti keçi etinden ziyade kurudur ve aslan eti cümlesinden ziyade kurudur. Aslan harareti köpek hararetinden ziyadedir ve köpek harareti inenmemiş olan sığır etinden ziyadedir ve inenmişten inenmemiş olanın harareti ziyadedir ve inenmemiş sığır harareti koç hararetinden ziyadedir ve koç harareti keçiden ziyadedir ve bir hayvanın etleri dahi bir değildir, birbirine muhaliftir. Pes şu et ki sinirli ola onda rutubet ve yelmeşiklik vardır ve şu et ki safi kızıl olup içinde sinirler olmaya onun harareti ziyadedir ve şu et ki kemiğe yakın ola onun kuvveti ve kuruluğu ve muhkemliği ziyadedir ve semiz ette rutubet ziyadedir. Sinirli olan etler balgam ziyade eder. Evla budur ki haddizatında rutubet üzere olan hayvanları tamam büyüyüp kuvvetleri kamil oldukta yiyeler ve mizaçları haddizatında kuru olanları küçük ve genç iken yiyeler. Pes bu takdirce buzağıların etleri tamam büyük sığır ve su sığırları etlerinden yeğdir ve genç olan koyun ve keçi etleri ufaklarının etlerinden yeğdir. Otlayıp gezen hayvan eti yem ile beslenen hayvan etinden yeğdir ve gezen hayvan eti bağlı duran hayvan etinden yeğdir. Erkek kuzu etinde atık-fazlalık maddeleri yani bedeninde sindirilmeyip kalır nesneler çoktur ve eti yelmeşiktir, yaramazdır, mideleri ziyade sıcak ve kuru olanlara iyidir ve sıcak ve kuru marazdan henüz kalkıp mideleri kavi ve iştahları yerinde olup hazımları sahih olanlara iyidir. Oğlak eti(keçi değil, yavru yani oğlak olması şartı var, zira keçi eti yaramazdır) kuzu etinden yeğdir ve şu et ki hayvan doğurmayıp karnını yarmakla çıkaralar o makule et cümle etlerden yaramazdır ve uğursuzluğu ziyadedir yani mübarek değildir. Bu makule etler ve erkek kuzu etinin ıslahı budur ki evvela sirke ile haşlayalar ondan sonra süt yağı ile tavada veyahut tencerede kavuralar. Mideleri rutubet üzere olanlara ve mizaçları sıhhat üzere olanlara kebap etmesi evladır. Evla budur ki hoş rayihalı sıcak otlardan katalar. Eğerçi sumak ile yemesi iyidir lakin mideden tez indirmeyip fesada (bozulmaya) iletir. Sirke ve murri ve Frenk kimyonu ve tarçın ve sair sıcak otlar bu makule etleri ve sair her kalın/yoğun kıvamlı ve atık-fazlalık maddeleri çok olan etleri ıslah edicidir ama dişi koyunlar etleri iyi değildir, geç hazmolup ondan hasıl olan gıda zayıftır. Evla budur ki iyice dağılıncaya kadar pişirip hoş rayihalı sıcak otlar ve sıcak tereler yiyeler ama koca(yaşlı) olan hayvanlar etlerinden içtinap evladır, hususan koca tekeler ve koçlar ve su sığırları ve sair koca sığırlar etlerinden içtinap lazımdır. Erkek develer etleri yaramazdır, pektir. Bedenleri büyük olup ömrü uzamış olursa ona göre cümlesinden yaramazlığı ziyade olur. Bu makule etler kara safradan olan bütün marazları peydah eder ve kuvveti ve hazmı zayıf eder. Bir miktar ıslahı budur ki pişirirken kavun kabukları ve kökünden katıp iyice dağılıncaya kadar pişireler ve daima bu makule etleri yiyenler ikide birde bedenlerinden kara safra ve sair kalın/yoğun kıvamlı hıltları ishal ile dışarı çıkarma edeler ve bazı gıdalarını rutubetli nesneler edeler ve hoş rayihalı ayva şarabından kullana. Tilkiler etleri sıcaktır, ısıtıcıdır, gut(nıkris) marazı olanlara iyidir, cinsel münasebete tahrik edicidir. Tilki, güz zamanlarında sair zamanlardan semiz olur. Zira üzüm ve sair yemişlerden yer. Büyük bedenli büyük hayvanlar yaz sonunda semiz olurlar. Onun içindir ki su sığırı ve kara sığır, deve etleri bahar evvellerinde yaramazdır. Pes otluklar bitip uzandıkta doyuncaya yemeye kadir olmakla etleri hoş olur. Pes koyun ve keçiler bahar zamanlarında semiz olur ama keçi güz zamanlarında dahi semiz olur. Zira otlar kuruyunca ağaçlara ve sarp yerlere çıkıp ağaçlar yapraklarını yer. Mutlaka et mizaçları sağ ve kavi olanların ve ağır ve zahmetli işler işleyenlerin gıdalarındandır. Karada yabanlarda olan hayvanların mizaçları kuruluk üzere olmakla etleri hazmolunmakta ziyade kavi kuvvet ister, hususan büyük ahular ve yaban eşekleri etleri ziyade kurudur ve bunlardan genç olanları yaşlısından yeğdir. Ama ehli yani köylerde ve kasabalarda olan hayvanlar böyle değildir. Karada yabanlarda olan hayvanlar etleri balgamlılara ve istiskalılara ve felç(fâlic) marazları olanlara ve yaşlıklar ve soğukluklar arız olan kimselere iyidir. Kızıl et mideden geç iner. Doğranıp köfte olan et itidal üzeredir ve tamam pişmiş ve sıcak otlar katılmış ve sirkeli olan etler tez hazmolur. Oğlaklar etlerinin atık-fazlalık maddeleri gayrı etlerden azdır. Siyah olan hayvanın eti yeğnirek ve lezizrektir. Kızıl olan hayvan eti kavi ve iyidir. Beyaz olan hayvan eti hazımda ve mideden inmede geçrektir. Sağ tarafta olan et solda olandan hafifraktır. Hayvanın ortası ve yüreği tarafında olan et dışarı(taşra) tarafında olan etten nazik ve rutubeti ziyadedir ve taşra tarafında olan et kuru ve mideden inmesi geçtir ve hayvanın önü ardından yeğdir. Semiz olan et gıdası yaramazdır. İç yağı mideye semiz etten hafifraktır. İç yağı gerek yalnız ve gerek gayrı ile yense midede yemeği söndürür. Semiz olan et tez bozulup kokar ama kızıl et böyle değildir, bir miktar durur. Yırtıcı olan hayvanların etleri mideleri soğukluk ve rutubet üzere olup zayıf olanlara iyidir ve bahadır eder. Yemesi eskiden olan basur(bevâsîr) çıbanlarına iyidir ve mide bozgunluğuna fayda eder ve göz nurunu kavi eder ve karnı yumuşatır. Boğazlandığı günde yenen et kuvveti ziyadedir ama boğazlanıp geceleyen et yumuşak olup kuvveti az olur. Boğazlanmayıp kendinden ölmüş et yaramazdır, mideye muvafık değildir, ağırdır. Ondan yaramaz marazlar peyda olur ve tez bozulur ve yüz rengini bozar ve şu hayvanı ki yırtıcı canavar katlede veyahut yılan veya gayrı sokup ölmüş ola veyahut suda boğulmuş veyahut bir tarikle boğulmuş ola veyahut yüksek yerden düşüp bazı etleri veyahut kemikleri sınıp helak olmuş ola veyahut hastalanıp veyahut delirip ölmüş ola bunların cümlesinin etleri yaramazdır, bunlardan olan gıda yaramazdır. Onlardan ırak olmak evladır. Uçar olan hayvan eti yürüyen etinden kuruluğu ziyadedir. Ehli olan hayvanlar etinden en iyisi koyun etidir ve vahşilerden en iyisi geyikler etidir ve karada sakin olan kuşlar etlerinden en iyisi çil ve turaç ve sülün ve keklik etleridir ve ehli olan kuşlardan en iyisi tavuk etidir ve su kuşlarından her kuş ki büyük olup boynu uzun ola onun eti yaramazdır, mideye ağır ve ağırdır. Karada olan kuşlar ve büyük olan kuşlar etleri dört gün sıtmalarını peyda eder. Mizaçları sıcak olanlara sirke ve koruk suyu ve bunlara benzer ekşiler ile ıslah olunur ve mizaçları sıcak olmayanlara murri ve zeytinyağıyla tavada kavurup yemek iyidir ve şunlar ki bedenlerini kurutmak isteyeler kebap ve biryan edip yiyeler. Bu ikisi dahi mideden geç iner ve şunlar ki kanları ve hıltları incelmesini murat edineler eti doğrayıp su ile ve münasip yağlar ile pişirip çorbası ile yiyeler. Kebap ve biryan olanın mideden inmesi suda pişmişten geçtir ve ondan hasıl olan kan daha kuru ve daha kavidir.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]