🧠 Sinir ve Kas Hastalıkları (Kramp, Felç, Titreme vs.)
Kötürümlük Tedavisi
Serbest metin
Kötürümlük Tedavisi
Kötürümlerin devasını bildirir. Eğer bir çukur kazıp dibine kum döşeyip o kum üstüne ateş yakalar ta kim sıcak ola ondan o ateşi gidere, çok bozotu(ferasiyun) döşeyeler. Ondan o hastayı içine yatırıp üzerine bol bozotu(ferasiyun) örteler ta uyuya ve ondan kebe ve yorgan örtüp bastıralar ta o kuyunun sıcaklığı gidene dek yata, şifa bula tecrübe edilmiştir. Ve bazıları bozotu yerine eğrelti dahi iyidir derler ve Türkçe dilince bozotuna(ferasiyuna), kokar ot derler. Ve bir kimse var idi, hiç yürümezdi ve gövdesi tamam şiş idi ve beli dahi pek ağrırdı. Bir seyyah ona demiş, var mayıs ayında veya güz ayında bol sığır tezeği topla, ama taze ola, bir fıçıya doldura şöyle ki oturunca boğazına gele, o fıçının içine sığır tezeği(mayıs) suyu koyup ondan deniz suyu koyup muhkem karıştırıp koyu ayran gibi ola. Ondan o tezeğin(mayısın) içine girip oturasın tahammül ettiğin kadar, ziyade oturmayasın zafiyet gelmeye ve o kokar ot ki eğrelti derler, ondan altına döşetip fıçıdan çıktığın gibi üzerinde yatasın ve bir miktar üstünü dahi örtesin kebe ile ve gayrı nesne ile örte, murat üzere terleyesin ve dertten kurtuluş müyesser olduğu gibi derhal sıcak suyla yıkanıp soğuktan gayet sakınıp kalın esvap giyip oturasın, Allah'ın yardımıyla anadan doğmuş gibi olasın ve soğuk sudan ve muhalif yemekten sakınasın, ama yerden çıkan sıcak sular faydalıdır. Eğer özelliği dersen bil ki yerden çıkan sıcak sulara girmek nezleyi ve balgamı eritir/çözer(tahlil eyler) ve uyuza ve kaşıntıya ve kötürümlere ve felçliye(mefluca) külli menfaati vardır, ama ziyade oturunca baş ağrıtır. Ve şöyle bil ki bir kimsenin uzvu tutmaya veya beli ağrısa mezar(makbere) gibi bir çukur kazıp içine bol kuru sığır tezeği yakıp sonra üzerine biraz su koyalar, o buğunun üzerine kebe örteler, duyabildiği kadar bol terleye, teri soğuduktan sonra kalka, ama soğuktan ve soğuk sudan sakına, içmeye. Meğer ılıcak suyla menekşe şarabı veya tatlı erik suyu içe, ama içmese dahi yeğdir ve tavuk çorbası hazır gerektir sıcakla yiye, tecrübe edilmiştir. Ve bazıları der fıçı içinde mayıs ayında ota girmek bu hastalığa katı faydalıdır ve zeylinde yüz altıncı babda yazılmıştır, görüle.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Eğer, mayıs ayında veyahut güz ayında ziyade sığır tezeğini toplayıp, ama tazesi ola, bir büyük insan oturacak kadar, fıçıya doldurup şöyle ola ki insan oturduğu zamanda boğazına çıka, daha sonra o dışkının(tersin) içine bol tuz veyahut deniz suyu ile muhkem karıştırıp ayran gibi oldukta kötürüm olan insan onun içine girip oturdukta boğazına varınca gömüle, tahammül edebildiği kadar ziyadesiyle oturup daha sonra bir ot vardır ki namına kokar ot derler, ve o ottan önce ziyadeler ki hazır olmuş ola, heman dışkıdan(tersten) çıktığı gibi yorganlar gibi o otun üstüne yatıp ve üzerine dahi o ottan örtüp kebe ile muhkem örtüp terleyeler, daha sonra derhal sıcak su ile yıkayıp ve ziyadesiyle esvap giyip oturalar, lakin soğuktan ve soğuk su içmekten sakınalar, Allah'ın izniyle cümle illetlerden müberra olalar, ziyade faydalıdır ve tecrübe edilmiştir. Ve dahi yerden çıkan ılıcak sulara girmek faydalıdır, zira balgamı eritip/çözüp(tahlil edip) uyuzu ve kaşıntıyı ve uzuv titremesini defedip kötürüm olan kimselere ziyade faydalıdır, velakin onda çok oturunca insanın başını ağrıtır, gaflet olunmaya. ... Daralmak ve mayısta ota girmek bahsi: Şimdi her kim mayıs ayında ota girmek murat eylese ziyadesiyle sığır tezeğini toplayıp tazesi ola. Bir fıçıya doldurup insan oturduğu zaman boğazına çıka. O dışkının(tersin) içine bol su doldurup veya deniz suyu katıp muhkem karıştırıp ayran gibi oldukta içine girip boğaza dek çıka, takat getirebildiği kadar otura, daha sonra bir miktar kokar ottan toplayıp fıçıdan çıktığı gibi o otun üzerine yatalar, muhkem terleyeler, daha sonra sıcak su ile yıkanıp ve ziyade esvap giyip oturalar ve soğuk sudan sakınalar, Allah'ın izniyle şifa bulup anadan doğmuş gibi ola ve nice dertlere deva ola, ziyade faydalıdır. Diğer Nevi: Bir dane mezar(makbere) gibi çukur kazıp ve içine bol kuru sığır tezeğini doldurup ateş vurup tamam yanmaya başladığı gibi üzerine bir parça su vurup buğu oldukta o buğunun üzerine bol otlak döşeyip illetli olan kimseyi gömülünce üzerine yatıp ve üzerini otlak ile örtüp ve gayrı kebeler ile örtüp tamam takat getirebildiği kadar içinde yatıp ve muhkem terleyip anlına ne kadar çok tutarsa o kadar faydalıdır, daha sonra kalkıp esvabını giyip oturalar, lakin soğuktan ve soğuk su içmekten sakına. Meğer kim sıcak su ile menekşe şarabını yahut tatlı erik suyunu verip ve bir dane tavuk çorbasını hazır ola verip kullanıp şifa bula, gayet tecrübe edilmiştir.
[Hukemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]
Kötürüm olmuş kimse için devalardır: Hatmi Erkek Eğrelti otu(Serahs) Orman asması(Zayyan) Deve dikeni(Akul) Bozotu(Ferasiyun)
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Kötürüm olmış kimesne içün edviyedür:
Hatmî
Serahs
Zayyân
Âkûl
Ferâsiyûn
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Kötürümlerin devasını bildirir. Eğer bir çukur kazıp dibine kum döşeyip o kum üstüne ateş yakalar ta kim sıcak ola ondan o ateşi gidere, çok bozotu(ferasiyun) döşeyeler. Ondan o hastayı içine yatırıp üzerine bol bozotu(ferasiyun) örteler ta uyuya ve ondan kebe ve yorgan örtüp bastıralar ta o kuyunun sıcaklığı gidene dek yata, şifa bula tecrübe edilmiştir. Ve bazıları bozotu yerine eğrelti dahi iyidir derler ve Türkçe dilince bozotuna(ferasiyuna), kokar ot derler. Ve bir kimse var idi, hiç yürümezdi ve gövdesi tamam şiş idi ve beli dahi pek ağrırdı. Bir seyyah ona demiş, var mayıs ayında veya güz ayında bol sığır tezeği topla, ama taze ola, bir fıçıya doldura şöyle ki oturunca boğazına gele, o fıçının içine sığır tezeği(mayıs) suyu koyup ondan deniz suyu koyup muhkem karıştırıp koyu ayran gibi ola. Ondan o tezeğin(mayısın) içine girip oturasın tahammül ettiğin kadar, ziyade oturmayasın zafiyet gelmeye ve o kokar ot ki eğrelti derler, ondan altına döşetip fıçıdan çıktığın gibi üzerinde yatasın ve bir miktar üstünü dahi örtesin kebe ile ve gayrı nesne ile örte, murat üzere terleyesin ve dertten kurtuluş müyesser olduğu gibi derhal sıcak suyla yıkanıp soğuktan gayet sakınıp kalın esvap giyip oturasın, Allah'ın yardımıyla anadan doğmuş gibi olasın ve soğuk sudan ve muhalif yemekten sakınasın, ama yerden çıkan sıcak sular faydalıdır. Eğer özelliği dersen bil ki yerden çıkan sıcak sulara girmek nezleyi ve balgamı eritir/çözer(tahlil eyler) ve uyuza ve kaşıntıya ve kötürümlere ve felçliye(mefluca) külli menfaati vardır, ama ziyade oturunca baş ağrıtır. Ve şöyle bil ki bir kimsenin uzvu tutmaya veya beli ağrısa mezar(makbere) gibi bir çukur kazıp içine bol kuru sığır tezeği yakıp sonra üzerine biraz su koyalar, o buğunun üzerine kebe örteler, duyabildiği kadar bol terleye, teri soğuduktan sonra kalka, ama soğuktan ve soğuk sudan sakına, içmeye. Meğer ılıcak suyla menekşe şarabı veya tatlı erik suyu içe, ama içmese dahi yeğdir ve tavuk çorbası hazır gerektir sıcakla yiye, tecrübe edilmiştir. Ve bazıları der fıçı içinde mayıs ayında ota girmek bu hastalığa katı faydalıdır ve zeylinde yüz altıncı babda yazılmıştır, görüle.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Eğer, mayıs ayında veyahut güz ayında ziyade sığır tezeğini toplayıp, ama tazesi ola, bir büyük insan oturacak kadar, fıçıya doldurup şöyle ola ki insan oturduğu zamanda boğazına çıka, daha sonra o dışkının(tersin) içine bol tuz veyahut deniz suyu ile muhkem karıştırıp ayran gibi oldukta kötürüm olan insan onun içine girip oturdukta boğazına varınca gömüle, tahammül edebildiği kadar ziyadesiyle oturup daha sonra bir ot vardır ki namına kokar ot derler, ve o ottan önce ziyadeler ki hazır olmuş ola, heman dışkıdan(tersten) çıktığı gibi yorganlar gibi o otun üstüne yatıp ve üzerine dahi o ottan örtüp kebe ile muhkem örtüp terleyeler, daha sonra derhal sıcak su ile yıkayıp ve ziyadesiyle esvap giyip oturalar, lakin soğuktan ve soğuk su içmekten sakınalar, Allah'ın izniyle cümle illetlerden müberra olalar, ziyade faydalıdır ve tecrübe edilmiştir. Ve dahi yerden çıkan ılıcak sulara girmek faydalıdır, zira balgamı eritip/çözüp(tahlil edip) uyuzu ve kaşıntıyı ve uzuv titremesini defedip kötürüm olan kimselere ziyade faydalıdır, velakin onda çok oturunca insanın başını ağrıtır, gaflet olunmaya. ... Daralmak ve mayısta ota girmek bahsi: Şimdi her kim mayıs ayında ota girmek murat eylese ziyadesiyle sığır tezeğini toplayıp tazesi ola. Bir fıçıya doldurup insan oturduğu zaman boğazına çıka. O dışkının(tersin) içine bol su doldurup veya deniz suyu katıp muhkem karıştırıp ayran gibi oldukta içine girip boğaza dek çıka, takat getirebildiği kadar otura, daha sonra bir miktar kokar ottan toplayıp fıçıdan çıktığı gibi o otun üzerine yatalar, muhkem terleyeler, daha sonra sıcak su ile yıkanıp ve ziyade esvap giyip oturalar ve soğuk sudan sakınalar, Allah'ın izniyle şifa bulup anadan doğmuş gibi ola ve nice dertlere deva ola, ziyade faydalıdır. Diğer Nevi: Bir dane mezar(makbere) gibi çukur kazıp ve içine bol kuru sığır tezeğini doldurup ateş vurup tamam yanmaya başladığı gibi üzerine bir parça su vurup buğu oldukta o buğunun üzerine bol otlak döşeyip illetli olan kimseyi gömülünce üzerine yatıp ve üzerini otlak ile örtüp ve gayrı kebeler ile örtüp tamam takat getirebildiği kadar içinde yatıp ve muhkem terleyip anlına ne kadar çok tutarsa o kadar faydalıdır, daha sonra kalkıp esvabını giyip oturalar, lakin soğuktan ve soğuk su içmekten sakına. Meğer kim sıcak su ile menekşe şarabını yahut tatlı erik suyunu verip ve bir dane tavuk çorbasını hazır ola verip kullanıp şifa bula, gayet tecrübe edilmiştir.
[Hukemâ-yı Tertîb-i Mu'âlece]
Kötürüm olmuş kimse için devalardır: Hatmi Erkek Eğrelti otu(Serahs) Orman asması(Zayyan) Deve dikeni(Akul) Bozotu(Ferasiyun)
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Kötürüm olmış kimesne içün edviyedür:
Hatmî
Serahs
Zayyân
Âkûl
Ferâsiyûn
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Kötürümlük tedavisi
Kötürümlerüñ devâsın bildürür. Eger bir çukur kazup dibine kum döşeyüp ol kum üstine od yakalar tâ kim issi ola andan ol odı gidere, çok ferâsiyûn döşeyeler. Andan ol hastayı içine yaturup üzerine vâfir ferâsiyûn örteler tâ uyuya ve andan kebe ve yorgan örtüp basturalar tâ ol kuyunuñ issiligi gidince yata, şifâ bula mücerrebdür. Ve ba'zılar ferâsiyûn yerine eyrelti dahı eyüdür derler ve Türkî dilince ferâsiyûn, kokar ot derler. Ve bir kimesne var idi, hiç yürimezdi ve gövdesi tamâm şiş idi ve beli dahı pek agrurdı. Bir seyyâh aña eyitmiş, var mayıs ayında veyâ güz ayında vâfir sıgır tezegi cem' eyle, ammâ tâze ola, bir fuçıya toldura şöyle ki oturanda bogazıña gele, ol fuçınuñ içine mayıs suyı koyup andan deñiz suyın koyup muhkem karışdırup koyu ayran gibi ola. Andan ol mayısuñ içine girüp oturasın tahammül etdügiñ kadar, ziyâde oturmayasın za'f gelmeye ve ol kokar ot ki eyrelti derler, andan altına döşedüp fuçıdan çıkdugıñ gibi üzerinde yatasın ve bir mikdâr üstüni dahı örtesin kebe ile ve gayrı nesne ile örte, murâd üzere derleyesin ve dertden halâs müyesser oldugı gibi fi’l-hâl issi suyla yunup sovukdan be-gâyet hazer edüp kalın esvâb giyüp oturasın, bi-avni'llah anadan togmış gibi olasın ve sovuk sudan ve muhâlif ta'âmdan sakınasın, ammâ yerden çıkan issi sular nâfi'dür. Eger havâss-ı hukne derseñ bil ki yerden çıkan issi sulara girmek nâzleyi ve balgamı tahlîl eyler ve uyuza ve giciyige ve kötürümlere ve meflûca küllî menfa'ati vardur, ammâ ziyâde oturıcak baş agrıdur. Ve şöyle bil ki bir kimsenüñ a'zâsı dutmaya yâ beli agrısa makbere gibi bir çukur kazup içine vâfir kurı sıgır tezegi yakup soñra üzerine birez su koyalar, ol buguñ üzerine kebe örteler, duyabildügi kadar vâfir derleye, teri sovudukdan soñra kalka, ammâ sovukdan ve sovuk sudan sakına, içmeye. Meger ılıcak suyla benefşe şarâbı yâ tatlu erik suyı içe, ammâ içmese dahı yekrekdür ve tavuk çorbası hâzır gerekdür ısıcakla yiye, mücerrebdür. Ve ba'zılar eydür fuçı içinde mayıs ayında ota girmek bu maraza katı nâfi'dür ve zeylinde yüz altıncı bâbda yazılmışdur, görile.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Kötürümlerüñ devâsın bildürür. Eger bir çukur kazup dibine kum döşeyüp ol kum üstine od yakalar tâ kim issi ola andan ol odı gidere, çok ferâsiyûn döşeyeler. Andan ol hastayı içine yaturup üzerine vâfir ferâsiyûn örteler tâ uyuya ve andan kebe ve yorgan örtüp basturalar tâ ol kuyunuñ issiligi gidince yata, şifâ bula mücerrebdür. Ve ba'zılar ferâsiyûn yerine eyrelti dahı eyüdür derler ve Türkî dilince ferâsiyûn, kokar ot derler. Ve bir kimesne var idi, hiç yürimezdi ve gövdesi tamâm şiş idi ve beli dahı pek agrurdı. Bir seyyâh aña eyitmiş, var mayıs ayında veyâ güz ayında vâfir sıgır tezegi cem' eyle, ammâ tâze ola, bir fuçıya toldura şöyle ki oturanda bogazıña gele, ol fuçınuñ içine mayıs suyı koyup andan deñiz suyın koyup muhkem karışdırup koyu ayran gibi ola. Andan ol mayısuñ içine girüp oturasın tahammül etdügiñ kadar, ziyâde oturmayasın za'f gelmeye ve ol kokar ot ki eyrelti derler, andan altına döşedüp fuçıdan çıkdugıñ gibi üzerinde yatasın ve bir mikdâr üstüni dahı örtesin kebe ile ve gayrı nesne ile örte, murâd üzere derleyesin ve dertden halâs müyesser oldugı gibi fi’l-hâl issi suyla yunup sovukdan be-gâyet hazer edüp kalın esvâb giyüp oturasın, bi-avni'llah anadan togmış gibi olasın ve sovuk sudan ve muhâlif ta'âmdan sakınasın, ammâ yerden çıkan issi sular nâfi'dür. Eger havâss-ı hukne derseñ bil ki yerden çıkan issi sulara girmek nâzleyi ve balgamı tahlîl eyler ve uyuza ve giciyige ve kötürümlere ve meflûca küllî menfa'ati vardur, ammâ ziyâde oturıcak baş agrıdur. Ve şöyle bil ki bir kimsenüñ a'zâsı dutmaya yâ beli agrısa makbere gibi bir çukur kazup içine vâfir kurı sıgır tezegi yakup soñra üzerine birez su koyalar, ol buguñ üzerine kebe örteler, duyabildügi kadar vâfir derleye, teri sovudukdan soñra kalka, ammâ sovukdan ve sovuk sudan sakına, içmeye. Meger ılıcak suyla benefşe şarâbı yâ tatlu erik suyı içe, ammâ içmese dahı yekrekdür ve tavuk çorbası hâzır gerekdür ısıcakla yiye, mücerrebdür. Ve ba'zılar eydür fuçı içinde mayıs ayında ota girmek bu maraza katı nâfi'dür ve zeylinde yüz altıncı bâbda yazılmışdur, görile.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.