Ustuhudus / Karabaş (Lavandula stoechas)
Ustuhutus: Manası ruhları durdurucu demektir. Tıkanıklıkları açar. Hıltları latif eder. Gözü cilalandırır. Beyni arıtır. Ve göğüs ağrılarına tamamıyla fayda eder. Eğer üç dirhemini sirkencübinle içseler kara safrayı ve balgamı ishal eder ve sarayı(epilepsi) ve mâlîhülyâyı(melankoli) gidere. Ve eğer beş dirhemini iki dirhem kitre ile karıştırıp buruna damlatsalar beyini gayetle temizleye. (Başka nüshada: bazı hekimler eydür bir dirhemini balla karıştırıp buruna damlatsalar beyni gayetle temizleye). Ve murabbasını(reçelini) yeseler gayetle ferah eyleye. Ve kalbi kavi ede. Ve eğer yumuşak dövseler beş on günde iki dirhem içseler baş titremesini gidere. Ve kaynatsalar suyunu eklem ağrılarına vursalar ağrısını sakin eyleye. (Bir başka nüshada: kaynatsalar suyunu eklem ağrılarına dökseler kendiyi de vursalar ağrısını sakin eyleye). Ve dahi çiçeğinden balla veya şekerle murabba(reçel) eyleseler menekşe murabbası gibi baharda edeler yiyeler nefsi ferah eyleye. Ve kara safrayı gidere. Ve hıltı çıkara ve ağı içene ve yılan soktuğuna begayet fayda ede. Ve ustuhutus şarabını zufa şarabı gibi edeler. Bu şarap yoğun kıvamlı yelleri dağıta/çöze(tahlil eyleye). Ve kaburgalar ağrısına ve sinirler ağrısına ve aşırılıkta olan soğukluklara gayetle fayda ede. Ve uçuk(epilepsi) tutana bu şaraptan akırı karha ile ve sirkencübinle ovsalar fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Ama ustuhudus tıkanıklıkları açar, gözü cilalandırır, beyni arıtır ve göğüs ağrısına müfittir ve eğer üç dirhemini sirkencübin ile içseler, kara safrayı ve balgamı ishal eder ve baş ağrısını ve mâlîhülyâyı(melankoliyi) giderir. Eğer beş dirhemini iki dirhem kitre ile karıştırıp kullansalar, beyni gayetle temizleyip arıta. Ve hem bazı hekimler der ki bir dirhem ustuhudus balla karıştırıp buruna damlatsalar, beyni begayet temizleye ve murabbasını yese, ferah vere ve kara safrayı gidere ve kalbi kavi ede. Ve eğer çiçeğinden balla veya şekerle murabba-reçel eyleyip baharda yeseler, nefse ferah vere ve hem zehir içene ve yılan ve haşerat sokana müfittir.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Ustuhudus: Karabaş Türkçede. Sakız Adası’na Mastiharis derler. Ve bu ot o adada gayet çoktur, dağlar doludur. Ekser çalısı bu ottur. Faraza fırınlar çalı yerine kullanırlar ve gemileri yağlamak lazım gelirse ekser bunu çalı yerine yakarlar. Gayette çoktur. Bu otun tabiatı evvel derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur. Alası yaprakları gayet yeşil ve çiçeği erguvani ve tadı gayet yakıcı ve acı ola. Minhac sahibi sözü üzere bu otun tabiatı hararetten ve soğukluktan mürekkeptir. Ve bazıları soğukluğu vardır ama azdır derler, uzaktır. Ve tıkanıklıkları açıcı/fethedici ve muhallil(eritici/çözücü) ve yıkayıcı-cila edici / temizleyici(mücella) ve olgunlaştırıcı/pişiricidir. İhtiyarat sözü üzere beyni hıltlardan pak eder ve saraya dahi faydalıdır ve beyin tıkanıklığını ve iç organları genişletir ve kara safra kuvvetini ve balgam yapışmasını dahi giderir, gayet faydalıdır. Pişmişi bizzat kara safra müshilidir, hususa kim başta olana gayette faydalıdır . Ve ferahlatıcı ve kalbi ve sair uzuvlar ve bütün bedeni kuvvetlendiricidir. Ve velhasıl kalbe gayet kuvvet verir ve zihni ve fikri ziyade eder. Ve bunun şerbet miktarı üç dirhemdir. Şüphesiz mideyi ve iç organları yaramaz hıltlardan pak eder ve bağırsak sancısına ve göbek burusuna ve o makule içeride olan sancılara gayet münasiptir. Ve zehir yemiş ve canavar sokmuş kimselere fayda eder. Ve pişmişini mafsal(eklem) ağrısı için yakı eyleseler faydalıdır, ağrısını sakin eder. Ve bundan iki cüz ve bir cüz kebere kökünün kabuğunu bal ile karıştırıp kullansalar, midesi soğuk kimselere gayet muvafıktır ve yaramaz hıltları dahi giderir. İbni Baytar sözü üzere gözü cilalandırır ve göğüs ağrılarına dahi fayda eder. Eğer üç dirhem sirkencübin ile içseler kara safra ve balgamı ishal eder ve sarayı dahi giderir. Ve beş dirhemi iki dirhem kitre ile karıştırıp kullansalar adetçe beyni temizler. Ve bazıları der bir dirhemini bal ile karıştırıp burundan beyine damlatalar, beyni pak eder. Ve çiçeğinin macununu yeseler ferah verir, kalbi kavi eder. Ve eğer yumuşak dövüp her gün iki dirhemini on güne dek içseler baş titremesini gidere. Ve macununu baharından ederler. Menekşe murabbası gibi mayasını ederler, yerler, nefse ferah verir. Ve ustuhudus şarabını zufa şarabı gibi ederler, gayette latiftir. Mesela yoğun kıvamlı yelleri dağıtıp/çözüp ve kaburgalar ve sinirler ağrısına ve aşırılıkla soğuk alanlara dahi fayda eder. Ve İbni Baytar sahibi uçuk tutanlara bunun şarabından akırı karha ile sirkencübin ile vereler der. Minhac sahibi sözü üzere bunun akciğere zararı vardır ve çok yeseler mide bulantısı ve tasa ve gam getirir. Ama kakule düzeltir, bulunmazsa tuderi düzeltir. Tuderi kuş etmeği dedikleri ottur, kakuleye bedeldir ve mukl veyahut melisa(bâdrencbûye) dahi düzeltir. Takvim sahibi sözü üzere ustuhudusun bedeli yarım kadarı eftimundur. Zarm: Karabaş çiçeği ve karakan ve berekan dahi derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Ustuhudus ki ona börklü derler, birinci derecede sıcaktır ikinci derecede kurudur balgam hıltını keser soğuk beyni kavi eyler balgamı kara safrayı (sevdayı) ishal eder.
[Mebâhis-i Emrâz]

Mahiyeti Hakkında: Ustuhudus bir nebattır ki onun arpa başakları gibi ince ve kırmızı başakları olur yani arpa kellesi ve sümbülü gibi sümbülleri olur ve yaprağı uzun olur ve dalları eftimun dalları ve dalları gibi kül renginde olur ve üzerinde nuru ve çiçeği olmaz yani çiçeği ile kullanılmaz, faydası sadece bitkisinde ve tohumunda olur.(Bu kısım hata olsa gerektir, zira uçucu yağların %60-70'e yakını çiçeğinde bulunur ve diğer kaynaklarda da hep çiçeği denilmiştir. Çok büyük ihtimalle mütercim hatasıdır, tam tersi yani faydası çiçeğinde demişken çiçeğinde değil olarak okumuş olsa gerektir AllahüAlem.)
Ve ustuhudus yakıcı olur ve az harareti olur ve soğuk topraksı cevheri olur, latif ateşsi cevherden birleşmiş cevheri olur.
Tabiatı Hakkında: Birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kuru olur.
Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Ustuhudusun kendisi eritici/çözücüdür(tahlil edici-muhallil) ve acılığı hasebiyle incelticidir(mulattıf) ve şarabı dahi incelticidir ve tıkanıkları fethedip açması vardır, tıkanıklıkları açar ve yıkayıcı-cilalayıcıdır ve az tutuculuğu-kabızı vardır, bedeni ve iç organları takviye eder ve iltihabı meneder.
Eklem Aletleri Hakkında: Pişmişi sinirlerin ve kaburgaların yani göğüste olan kaburga kemiklerinin ağrılarını sakin eder ve şarabı sinirde olan soğuk marazlara bütün devalardan faydalı olur, pes vacip olur ki sinirlerinde zayıflık ve soğuk marazları olanlara ustuhudus şarabına devam eyleyeler. Şarabı dahi incelticidir(mülattıf) ve şarabı sinirde olan soğuk marazlara bütün devalardan faydalı olur, pes vacip olur ki sinirlerinde zayıflık ve soğuk marazları olanlara ustuhudus şarabına devam eyleyeler.
Baş Organları Marazları Hakkında: Malihülyaya ve saraya(epilepsiye) faydalıdır. Beslenme Organları Hakkında: Mizacında safra galip olanlara gam ihdas eder ve kusturur ve susatıcıdır, susatır.
Boşaltım Organları Hakkında: Sidik aletlerini takviye eder ve balgamı ve kara safrayı ishal eder. Ve bu mezkurları Galenos zikreylemedi. Ve baliğ şerbeti on iki küsünadır. Küsüna on sekiz dirhemdir. Safi şarap ile yahut sirkencübin ve tuz ile içilir.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Ustuhudus: Karabaş. Yunan dilidir. Manası ruhları durdurucu. Ona Hint kimyonu derler. Sıcaktır üçüncünün ahirinde ve kurudur üçüncünün evvelinde ya evvelkinin evvelinde ya da soğuktur evvelkide. Gözenekleri fethedip açıcı ve eritici/çözücüdür(tahlil edicidir). Ve soğuklukları çıkarır, hususa suları. Ve kalbi kavi eder ve beyni safi eder. Göğüste ve öksürükte zufadan daha kuvvetlidir. Pişmişi ya şırada ıslatılmışı, böbrek ve dalak ve mide ve ciğer ve şişler ve istiska eritmesinde bir şey onun yerini tutmaz. Kebere kabuğu ile ve üçte biri kadarıncaya dek şerbet edip içseler ya aşağıdan (fitil gibi) götürseler makat marazına faydalıdır. Ve bal ile buruna damlatsalar beyni ve gözü safi eder. Ve içilmesi buruntu marazını ve yelleri sakin eder. Sirkencübin ile ve Hint tuzu ile batında olan kimüsleri ve iltihapları ishal eder ve sarayı ve mâlîhülyâyı ve eklem ağrısını ve titreme marazını zail eder. Ve şarap ile gazı olanı ve kaburgalar ağrısını sakin eder. Ve onun murabbası bal ile ya şeker ile devam etseler baş ağrısını keser. Eğer üçte birince kişniş ve dörtte biri mercanköşk ve altıda biri mastaki ve altıda biri kabuli ve altıda biri günlük macun edip yatacak zamanda kullansalar nezleleri ve göz ağrısını ve astım marazını ve sağırlığı keser. Ve bu, tecrübe edilmiştir ama adamı zebun(zayıf, takatsiz) eder ve gönül bulandırır. Sirkencübin onun düzelticisidir. Ve boğaz damarlarına zararlıdır. Kitre onun düzelticisidir. Ve şerbeti: İkiden beşe değindir. Ve enfiye gibi çekmesi: Bir kere. Ve bedeli: Boz otu(Ferâsiyûn).
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Ustuhudus: Yunanca ismidir. Manası ruhları durdurucu ve hıfzedici(koruyucu) deva demektir. Türkçede karabaş derler. Bazıları demişler Suthadus nam ada ismi ile isimlendirilmiştir. O adada çok olduğu için yaz evvellerinde biter nebattır. Çok yerlerde, hususan nemli ve yaş yerlerde biter. İyisi Rum vilayetinden, adalarda bitmiş olandır. Yaprağı kekik yani güveyotu yaprağı gibi otluk gibi bir nebattır lakin bunun yaprağı uzunca ve ondan küçücüktür. Başı dahi vardır kekik başı gibi ve tohumu ince ve ufaktır. Çiçeği beyaza meyil gökçil kızıldır. Arpa başağı gibi rengi kızıla meyil başağı vardır. Bazıları demişler, Hint kimyonu budur. Bu nebatın lezzeti dili büzücü ve incitici keskindir ve azıcık acılığı vardır. Tabiatı ikinci derece evvellerinde sıcak ve kurudur. Açar ve hıltları inceltir ve parlatır ve bedeni dışarıdan ve içeriden kavi eder. Su içinde pişirilmişi göğüs ağrılarına iyidir, zufa iyi olduğu gibi. Kara sevdayı ve balgamı ishal eder, daima onun ile ishale meşgul olsalar sara ve mâlîhülyâ marazlarını giderip iyi eyleye. Şerbet miktarı iki dirhemden üç dirheme dektir. Düzeltilmesi kitre iledir. Eğer sirkencübin ile içseler ıslaha muhtaç olmaz. Gah olur dirhem miktarını bal ile macun edip bedenden içeri koyarlar, beyni ziyade pak eder. Ve eğer dirhem miktarını bal suyu ile içseler ziyade haykırmaktan veyahut vurulmaktan veyahut düşmekten dimağ ırgalanmasına fayda eyleye. Hassası kalpten ve dimağdan kara sevdayı ishal etmektir. Pes kalbi bu makule hıltlardan saf etmekle kalbe kuvvet verip kalp içinde ruh cevherini sıkıp muhkem eder ve bedenleri çürümekten meneder ve sidik aletlerini kavi eder. Ve eğer sirkencübin ve Hint tuzu ile ondan içseler ziyade ishal eyleye, ama mizaçları safravi olanlara elem ve ıstırap verip ve gönüllerini döndürüp kusturur ve susuz eder. Onlara düzeltilmesi sirkencübin iledir. Eğer çiçeğinden bal veyahut şeker ile murabba(reçel) edip nebatında çiçeği durduğu kadar zaman miskal miktarını kullansalar ve nice zaman böyle etseler sevdavi olan hıltları giderip nefse ziyade ferah vere ve içilen zehirler zararını defeder. Ve eğer ondan iki cüz ve kebere kökü kabuğundan bir cüz alıp ve bal ile macun edip yeseler mide soğukluğunu giderip midede soğuktan olan bütün marazları çıkara. Eğer yalnız onu dövüp içseler dimağ sebebi ile aza titremesini gidere. Ve eğer su ile pişirip sıcak iken en yerlerine dökseler ve bastırsalar ağrılarını sakin eyleye. Ve eğer kekik ve kereviz tohumu ile pişirseler ve onları yalnız içseler veyahut müshil deva ile içseler müshil içmeden olan bağırsak ağrısını gidere. Eğer şıradan altı cevaris miktara bir batman ustuhudus katıp şarap etseler o şarap bedende olan yoğun kıvamlı hıltları ve şişmeleri ve kaburgalar ve sinirler ağrılarını ve ziyade soğuklukları eritip/çözüp gidere. Sara(epilepsi) marazı olanlara dahi bu şaraptan akırı karha ve sekbineç ile içirirler, fayda eder. Bu makule şaraba ustuhudus şarabı derler. Bazıları şıra yerine sirke ile ederler. Ustuhudus bedeli, ferâsiyûn dedikleri devadır ve bazıları eftimundur demişler.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]