Mastaki / Damla Sakızı (Pistacia lentiscus)**
Mastaki: Sıcak ve kurudur. Mideye kuvvet verir, zihni pak eder, balgamı ve sevdayı beyinden çıkarır, hassaları hadden ziyadedir. Eğer mastaki çiğneyip ağzında tutsa, ağzının rayihasını hoş ede.
[Mir Salih B. Havabin - Risâle fi't-Tıb]

Mastaki: Mezdeki ve mastaki Türkçe; sakız Türkçe; ilk-i rumi Arapça. Mastaki dedikleri ağaca zarv derler ve Türkçe meneviş ve menekiş derler. Bir ağacın zamkıdır. Akdeniz adalarından Sakız derler bir hoş/hafif(latif) adanın kıbleden yana olan mevkiinde nevi meneviş ağacına benzer bir ağacın zamkıdır. Yaz ahir ayında ki ağustos derler, yarısında o mastaki ağacını demir alet ile reaya üşüp dürterler yani çentiklerler. O eyledikleri yaralardan zamkı akar ama sair zamklar gibi değildir, bunun azim seyri olur ve zamk ağaçtan akarken cümlesi yere damlamaz. Ve tazesi gayet beyaz olur, mehtapta bir şekil görünür ki bütün bahçelerin ve ağaçların ve dallarının ve budak ve zemini süslü püslü güya cümle yıldızlar zemine inmiş gibi ola veyahut o mevkiyi inci ve elmas ile süslemişler ola. Ve birkaç gün bu hal üzere durur ve bir aya değin devamlı mastaki damlar, gece ile yıldız dökülür gibi dahi kıyas olunur. Nicesi dal budağında ve nicesi zeminde aydınlık ve nicesi asılı görünür. Bunların şaşaası gariplerden bir nesnedir. Mastakinin tabiatı Rufes'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. Evvelki kuvveti beyni balgamdan pak eder, mideye ve ciğere ve bağırsağa kuvvet verir ve cinsel arzuyu artırır. Azıcık tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) ve eritici/çözücülüğü(tahlili) ve yumuşatması dahi vardır ama tutuculuğunun/büzücülüğünün(kabızlığının) kuvveti azdır. Ve ak günlük zamkından daha faydalıdır. Ve hiddeti dahi cümle zamklardan azdır ve ağacının tabiatı İbni Baytar ve Galenos'un sözü üzere su cevherinden mürekkeptir, onun için azıcık harareti vardır ve arz cevherinden mürekkeptir, onun için soğukluğu vardır derler ve azıcık tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) vardır, kuruluğu ikinci derecededir. Mastaki ağacının kökü ve dalları ve cümle ağacı ve yaprağı ve etrafı ve meyvesi ve yaprağının salgısı cümleten tutuculuktan/büzücülükten(kabızlıktan) ayrı değildir yani cümlesi onuldurucudur. Ve kökünün kabuğu bizzat teke sakalı dedikleri teke sakalı derler bir otun salgısına kaimmakam ve bedeldir. Ve bağırsak yarasına ve yüreği gidenlere ve kan gidip ve kan tükürenlere ve kadınların rahminden akan kanları tutucu/büzücüdür(kabızdır) ve rahmi ve makatı çıbanları geri tutar. Dioskorides'in sözü üzere mastaki ağacının tamamı tutucu/büzücüdür(kabızdır) ve kökü ve kabuğu eşittir ve yaprağının pişmişinin eski yaralar için ve kırılmış kemikler ve uyuşmuş azalar için çok faydası vardır. Eskiden ve rahimden akıntı edenleri dahi keser, sidiği akıtır ve eğer pişmişini gargara eyleseler oynayan dişleri muhkem eder. Eğer insan uyuzuna ve eğer hayvan uyuzuna gayet faydalıdır. Ve ağacından misvak eyleseler dişleri yıkar/temizler(cila eder). Mastaki Galenos'un sözü üzere zıt kuvvetlerinden ve tutuculuğundan/büzücülüğünden(kabızlığından) ve yumuşatmasından ve ısıtmasından mürekkeptir, zira mide ve makat ve bağırsak şişlerine ve ciğere kuvvet verir ve ağız kokusunu hoş eder, ciğeri ve mideyi ısıtır ve mide rutubetlerini eritir/çözer(tahlil eder) ve bağırsak ağrılarını sakin eder. Eğer zambak yağıyla eski baş ağrısı için buruna çekseler baş ağrısını zail eder. Ve kimyon ile karıştırıp dudak yarıklarına sürülecek olursa faydalıdır, eğer zeytinyağı dahi katarlarsa dahi münasiptir. Ve bağırsak sancılarına ve cümle iç dertlerine dışarıdan bazı yağlar ile sürme ve pansuman olunsa cümlesine faydalıdır. Ve toz edip suyla içseler mide rutubetini giderir, yemek iştahı getirir ve ciğer veremlerine ve kanamasına faydalıdır. Ve geğirmekle yelleri dağıtır/çıkarır(tahlil eder) ve göz kapağında biten kılları giderir ve benzi güzel eder ve baş ağrısına fayda eder. Eğer ezip bal ile yalanacak ilaç gibi soğuk mide ağrılarına fayda eder ve yakılara karıştırıp her ne illet için bedene ve yüreğe vursalar faydalıdır. Eğer toz edip şeker ile yeseler tıkanıklıkları açar. Ve yumuşak dövüp bazı eczalar ile makat üzerine yakı eyleseler ağrılarını sakin eder ve kusmayı giderir. Eğer bir altın kadar kağıdı iğne ile delik delik edip ve üzerine ateşe karşı bir pare sakız yapıştırıp boğaz altında olan çukurca yere yapıştırsalar asla gayrı kusturmaya, veli hamama varmayınca çıkmak olmaz. Takvim sahibinin sözü üzere şerbet miktarı bir dirhemdir, bir buçuk dirheme varınca caizdir. Ziyade yeseler akciğere ve bazısına göre mesaneye zararlıdır, illa sirkede ıslatıp ondan kurutalar veya kitre ile istimal edeler. Bunun islah edicisi Arap zamkı ve şekerdir. Bunun bedeli bir buçuk kendi kadar sakız ağacı zamkıdır, bazıları günlük bedeldir demişler.
Arat: Sakızdır. Mastaki dahi derler ve hilal dahi derler ki ilk-i rumi ve kiye derler.
Benaset: Benaseb dahi derler. Meneviş ağacı zamkıdır.
İlkü’r-rum: Sakızdır.
Kene: Kiye dahi derler, sakızdır.
Kiye: Kene dahi derler, sakızdır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Mahiyeti: Bir sınıfı Rumidir ve diğer sınıfı Kıbtidir, siyaha bakar ve ağacı az su ve çok toprak mahiyetinden mürekkeptir. Ve mastaki günlükten daha hafif(latif) ve faydalıdır.
Seçimi: Onun iyisi beyaz ve büyük yani ulu ve temiz olanlarıdır. Ve onun islahı sirke içinden birkaç gün terk etmekle eritip/çözüp(tahlil edip) sonrasında kurutmakla olur.
Tabiatı: İkincide sıcak ve kurudur. Ve günlükten ısıtması ve kurutması azdır. Ve ağacında şiddetli soğutma ve ısıtma yoktur ve kendinde mevcut olan ısıtma ağacının ısıtmasından çoktur.
Fiilleri ve Hassaları: Tutucu/büzücüdür(kabızdır) ve eritici/çözücüdür(muhallildir) ve ağacının bilcümle eczası tutucu/büzücü(kabız) ve terkibi sulu ve gevşetici cevher ile toprak cevherinden mürekkeptir. Ve kökleri ve köklerinin kabukları akasya ve hüyukastidas makamlarına kaim olur ve onlara bedel olur ve yaprağı salgısının fiili dahi onun gibi olur. Ve ağacın meyvesinden şiddetli tutucu/büzücü(kabız) bir nevi yağ ittihaz olunur. Ve anlaşılan budur ki Galenos rey eder ki mastakinin bilcümle eczasıyla beraber tutuculuğunda/büzücülüğünde(kabızlığında) yumuşatma vardır ve yağları dahi eczası gibidir. Ve mastakiden Kıbti olup siyaha benzeyenlerin tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) az ve kurutması çoktur. Ve kuvvetli eritmeye/çözmeye(tahlile) muhtaç olanlara Kıbti mastaki daha uygundur. Tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) ve yumuşatması ve kurutması olan devalarda o fiiller eziyetsiz olur ise o deva cidden hafif(latif) olur. Ve hafifliği(letafeti) ve yumuşatması ve ince/sulu-ince kıvamlı(rakik) harareti hasebiyle balgamı eritir ve bununla birlikte onda hiddet dahi olmaz, hiddet ve yoğunluğu diğer zamklardan az olur.
Süs / Zinet: Diş tozları ve yüz parlatıcısına karşılık olunup dişte ve yüz parlatıcısı olunduğu mevkide güzellik ihdas ve iras eder.
Şişler ve Sivilceler: Mastaki tutuculuğu/büzücülüğü(kabızlığı) ve yumuşatması ile iç organ şişlerine faydalı olur. Ve siyah Kıbti olanı batıni sertliklere uygun olur. Ve siyahı karınca şeklindeki şişlere faydalı olur.
Çıbanlar ve Kurdeşenler: Onun salgısı ve yaprağının pişmişi yayılan yarayı yayılmaktan meneder. Ve ağacının yağı uyuza faydalıdır hatta hayvanların ve köpeklerin uyuzuna dahi faydalıdır. Ve yaprağının pişmişi ve salgısı yaralar üzerine dökülüp et bitirir ve kezalik kırık kemikleri dahi sarar.
Baş Azaları: Mastakiyi çiğnemek, baştan balgamı çekip temizler ve kezalik onunla gargara diş etlerini pekiştirir.
Göz Azaları: İçe dönen kirpikler onunla yapıştırılır.
Göğüs Azaları: Öksürüğe ve kan tükürmeye faydalıdır hususan ağacının kökü ve kabuğu ziyade faydalıdır.
Boşaltım ve Sindirim Azaları: Ciğer ve mideyi takviye ve şehveti açma ve mideyi hoş etme ve geğirmeyi tahrik ve balgamı eritme eder ve balgami şişlere faydalı olur. Ve kök ve kabuğunun pişmişi ishale ve dizanteriye faydalı olur. Ve kezalik yaprağının kendi dahi rahimden olan kanamaya ve rahim ağrılarının cümlesine ve rahimden seyelan eden yaramaz rutubetlere ve rahim ve makat çıkmasına faydalı olur ve kezalik ağacının yağı dahi onlara faydalı olur ve idrarı dahi olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Sıcaktır kurudur ikinci derecede, azdır bu ikisinde günlükten. Eritici/çözücüdür(muhallildir), tutucu/büzücüdür(kabızdır) ve bunda yumuşatma vardır ve o hafiftir(latiftir) ziyade ve ince/sulu-ince kıvamlı(rakik) balgamı eritir ve bunu çiğnemek balgamı baştan çeker ve başı pak eder ve öksürüğe ve kan tükürmeye fayda eder ve mideyi kavi eder ve güzel eder ve günlük şehveti dağıtır ve geğirmeyi tahrik eder ve balgamı eritir.
[Şerhi Mücez Fittıb]

Mastaki, yani sakız, sıcak ve kurudur ikinci derecede. Yeli dağıtır/çıkarır(tahlil eder), tutucu/büzücüdür(kabızdır), öksürüğe fayda eder, mideyi ciğeri kavi eyler, iştahı açar. Sakız çiğnemek beyinde balgamı çeker arıtır.
[Mebahis-i Emraz]

Ve eğer mastaki sakızını çiğneseler ağızdaki kokuyu def ede. Eğer bir miktar mastaki dövüp sonrasında iki o kadar şeker katıp birkaç gün yeseler kulunç hastalığı zail ola. Eğer bir miktar mastaki sakızını su ile kaynatıp birkaç gün içseler iç ağrısına faydalıdır. Mastaki sakızını ziyade çiğneseler başta olan balgamı def ede ve mideyi kuvvetli ve ciğeri taze ede. Mastaki sakızı sıcaktır, kurudur mideye kuvvet verip ve zihni pak edip ishal olmaya yardım edip balgamı sevdayı beyinden indirip halas eyler, faydalıdır.
[Hükemâ]

Mastaki: Meşhurdur. Kan tükürmeye ve öksürüğe fayda ede. Ve yelleri dağıtır. Çiğneseler ağız kokusunu iyi eyler. Ve diş diplerini muhkem ede. Ve mideyi ve ciğeri kızdırır. Ve beyne inen balgamı indirir, ve mideyi iyi eyler, ve iştah getirir. Ve benzi güzel eder, ve diş ağrısını sakin eder. Eğer sıcak suyla içseler faydası az ola. Evet soğuk suyla içseler midede olan yaşlığı giderir, yelleri dağıtır, mideyi kavi eder, baş ağrısına fayda eder. Zambak yağı ile karıştırıp buruna damlatsalar eğer zeytinyağıyla ezseler dudaklar yarığına dürtseler gidere. Eğer sakız ağacının kökünün kabuğunu kaynatsalar bal gibi suyu çıksa içseler kan tükürmeye, bağırsak çıbanlarına ve ishale ve rahimden kan sızdığına ve rahim çıktığına fayda eder. Eğer yaprağının suyunu yaramaz çıbanlara ve kırılan kemiklere ve eti gitmiş kemiklere dürtseler fayda ede. Eğer gargara etseler oynayan dişi muhkem ede. İçseler eskiden akan yaşları kese. Ve sidiği yürüte. Sakızı ezseler bala karıştırıp yalanacak ilaç etseler soğuktan olan mide ağrısına fayda eder. Yakılara karıştırıp karna vursalar bağırsaklar ağrısına fayda eder. Yumuşak dövseler iki o kadar şeker katıp yeseler tıkanıklıkları aça mideyi ve ciğeri kızdıra. Zahmetlerine fayda ede. Eğer soğuk suyla ve gülbeşeker karıştırıp yeseler içi yumuşata. Birkaç gün istimal etseler içi tutucu/büzücüdür(kabızdır). Göğüsten ve akciğerden kahırıp tükürmeyi asan eder. Şarabı içteki azayı kavi eder. Eğer kabız şeylere karıştırıp diş diplerine dürtseler muhkem eder ve birkaç gün gargara etseler diş oynadığını gidere ağrısını sakin ede. Eğer yağlarla terbiye edip (kullansalar) soğuk balgamdan ve yelden olan ağrıları gidere. Yumuşak dövseler yağlarla karıştırıp yakı edip mideye vursalar ağrılarına ve kusmaya fayda ede. Ve baş ağrısıdır. Eğer sakızı ezip balla karıştırıp yalanacak ilaç etseler soğuktan olan mide ağrısına fayda ede. Eğer yakılara katıp karna vursalar bağırsaklara fayda ede. Eğer yumuşak dövüp iki o kadar şeker karıştırıp yeseler içi yumuşata.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]