🪻 Hüzâmâ / Hazâmî (Lavanta / Lavandula)
Hazami: Yabani şebboy ismidir. Budakları uzun ve yaprakları küçük nebattır. Kızıl çiçeği vardır, rayihası hoştur, yabanlarda biten otluklarda olan çiçeklerde onun rayihası gibi hoş ve güzel rayihalısı yoktur. Kına çiçeğinden rayihası hoştur ve güzeldir, faydası kına çiçeği gibidir, faydada ona benzer, yumuşak ve kumlu ve su yatakları olan yerlerde biter. Tabiatı ikinci derece evvellerinde sıcak ve kurudur. Isıtıcı ve latif edicidir. Dimağda olan soğuklukları defeder. Çiçeğinin harareti nebatından ziyadedir. Eğer çiçeğinden üç dirhem miktarını içseler dalak ve ciğer mizaçlarını ıslah edip tıkanıklıklarını aça. Eğer yakıp tütsü edinseler gayrı yaramaz rayihalı nesne tütsü edinmekle kalan yaramaz ve çirkin rayihaları gidere. Eğer dövüp ve avrat şaf (vajinal fitil) edip götürünse rahminin mizacını iyi edip rayihasını(kokusunu) hoş ede ve sıcak eyleye ve dar eyleye ve yaramaz yaşlıklarını kuruta ve çoktan akan nesnelerini tuta ve gebe olmasına yardım eyleye, tecrübe edilmiştir.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]

Huzama: Yabani şebboy, yabani hiri dahi derler. Şiraziler dervane derler. Bir ottur, uzunca budakları olur ve ufacık yaprakları olur ve kızılca çiçekleri olur. Ekser kum arasında biter, kokusu kına kokusuna benzer. Tabiatı sıcak ve hafiftir. Soğuk dimağı ısıtır, ama başta tepe üstüne yakı gibi edeler. Ve kötü mizaç için içseler gayet faydalıdır. Eğer tütsü eyleseler yaramaz rayihaları giderir ve rahmi kızdırır, eskiden yaşları keser yüklü eyler, vajinal fitil gibi götürseler tecrübe edilmiştir. Ve rahmi kızdırıp akan yaşlarını kurutup rahmi pak eder. Eğer kadın şaf (vajinal fitil) gibi götürünse hamile olur. Eğer ezip un ile karıştırıp yaralara yakı eyleseler eritir/çözer(tahlil eder).
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Huzama: Bir ottur ki, uzunca budakları olur ve ufakça yaprakları olur, kum arasında biter. Kokusu kına kokusu gibi olur. Eğer soğuk başlara vursalar ısıtıp/kızdıra. Eğer içseler ciğer ve dalak zahmetine fayda ede. Eğer tütsü etseler yaramaz-kötü kokuları giderir ve rahmi kızdırır, eskiden beri akmakta olan yaşlıklar varsa keser, yüklü eyler(hamileliği kolaylaştırır), şaf gibi(vajinal fitil olarak) götürseler denenmiştir.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]


Huzama: Bir hafif ottur, menekşeye yakındır. Ve o, martta zahir olur ve haziranda yetişir ve dağlarda ve ovalarda olur. Ve o, şebboy değil belki müstakil çiçeği vardır. Gök ve siyah tohumu olur, rayihası iyidir. Çiçeği ziyade sıcaktır ikincide ya soğuktur evvelkide ve nemlidir ikincinin evvelinde yahut kurudur. Tıkanıklığı dimağdan açar ve kavi eder ve nezle getirir(Not: Osmanlıca harfler çok benzerdir ve "götürür" / "giderir" denmiş olması çok muhtemeldir. Zira diğer özellikleri ile daha uyumlu, çünkü tahlil edici sıcak kuru şeyler nezle getirmez, giderir.) ve kalın/yoğun kıvamlı(galiz) yelleri ve baş ağrısını eritir/çözer(tahlil eder) ve ciğeri ve gönülü ve dalağı ve böbrekleri kavi eder ve fazlalıkları açar ve rahimleri safi eder ve hamileliğe yardımcı olur içmek ile ve beraber götürmek ile. Ve ne zaman ki bedene sürseler rayihayı iyi eder ve terin kokusunu defeder ve uzvu şiddetli eder. Ve ondan çıkan yağı neftin yerini tutar. O, sıcak mizaçlıya/ateşliye baş ağrısı getirir. Ve mersin onun düzelticisidir. Ve şerbeti: Üçe değindir. Ve bedeli: Papatya.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]