Asarum europaeum. Asarum caudatum, Asarum hartwegii, Asarum splendens, Asarum canadense hepsi Asarun'dur.

Asarun:
Türkçede çetük otu ve kedi otu. Bazıları sahih yabani sümbül (sümbül-i berri) nevine derler ki nardin demektir. İhtiyarat sahibi "asarun, yabani sümbül (sümbül-i berri) değildir" der. Bu ot laden aldıkları pamukluk otuna benzer bir ottur ve ondan kırıntı/ufak (hurde) olur, onun köküdür. Bu otu kediler görseler yüzünü gözünü sürerler. Halk bunu müşahede ederler, buna o sebeple çetük otu derler. Çiçeği erguvan rengi olur, bazısı menekşe rengi olur. Tohumu demir dikeni tohumuna (hasek-daneye) benzer. Rum’da ve Mısır’da, hususan Hemedan’da çok olur. İki nevi olur. Bir nevi kalın (galiz) ve bir nevi ince (rakik) olur. Ve çok saçaklı kökü olur. Vakıa nardin gibi yani sümbül gibi saçaklı kökleri olur, ince ve yeşil olur. O nevi gayet a'lasıdır. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Bütün içeride olan hastalıklara faydası vardır. İnceltici (mülattıf) ve ısıtıcıdır (müsahhindir). Bundan bir miskalini şarapla içse siyatik (ırku’n-nesa) ve eklem (mafasıl) ağrılarına faydalıdır ve ciğer tıkanıklığını (süddesini) açar, yapışkan balgam (balgam-ı lezic) sürdürücüsüdür (müshilidir), başta ve midede toplanmış yapışkanlığı giderir ve cinsel ilişkiyi (bahı) ziyade eder, ağız kokusunu dahi giderir. Ve saçkırana (daü’s-sa'lebe) ve yılan döküntüsüne (daü’l-hayyeye) faydalıdır, mideye kuvvet verir, unutkanlığa (nisyana) ve beyin (dimağ) marazlarına dahi faydalıdır. Bunun içilecek miktarı (şerbeti) üç miskaldir, bal suyu (maü’l-asel) ile vereler. Tulum ödemine (istiskaya) ve dalak şişliklerine ve sertliğine (berkliğine) faydalıdır ve mesaneye kuvvet verir ve hayzı dahi akıtır. Ve hassalarda gelmiştir ki bunu dövüp taze süt ile karıştırıp iki kasık arasına (sekirdenlere) lapa (zımad) edeler, faydalıdır. Ve cinsel ilişkiyi (bahı) tahrik edip ereksiyon (nu'ut) getirir. İbni Baytar'ın sözü üzere eğer bal suyu ile yedi miskalini içirseler ishal ettirir, hayzı ve sidiği (bevli) yürütür, siyatik (ırku’n-nesaya) marazına dahi fayda eder, tıkanıklıkları açar, yürek ve boğaz ağrısına faydalıdır ve yelleri dağıtır (tahlil eder). Ve sürme gibi göze çekseler göze kuvvet verir. Eğer evde tütsü (buhur) eyleseler ev akreplerini helak eder. Ve günde bir dirhemini iki dirhem şeker ile üç gün yeseler ciğer ve mide yaşlığını giderir ve tabiatı yumuşak tutar, böbrek taşını dağıtır ve sidik yolunda yapışkan (yelmeşik) hıltları giderir ve ağu içmişe ve yılan sokmuşa dahi fayda eder. Ve asarun şarabı dahi istiskaya ve sarılığa ve ciğerinde ve sinirinde zahmeti olana faydalıdır ve sidiği söktürür (bevli idrar eder). Ve otuz dirhem asarun, yüz rıtl şıra ki her rıtl yüz otuz dirhem ola, katalar kıvama gele, iki aydan sonra müselles gibi içeler. Beş dirhemine on dirhem su katıp içerler.
[Süleyman Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Asarun:
Yedi miskal içirseler bal suyu ile ishal eder. Ve dahi sidiği yürütür. Ve siyatik marazına (ırku’n-nesaya) fayda eder. Ve hayız kanını yürütür. Ve tıkanıklıkları (süddeleri) açar. Ve yürek ve boğaz ağrılarına fayda eder. Ve yelleri dağıtır (tahlil eder). Eğer sürme edip göze çekseler gayet kuvvet vere. Ve dalak katılığını gidere. Ve eğer balla yalasalar meniyi ziyade eyleye. Böbreği ve kavuğu kuvvetli eyleye. Ve eğer evde tütsüleseler yaş akrepler ki evde olur kıra. Ve dahi dövseler taze koyun sütüyle karıştırsalar yakı eyleyip iki kasık (sekirden) arasına vursalar cinsel ilişkiyi (cimaı) gayet kuvvetli eyler. Ve günde bir dirhemini iki dirhem şekerle üç güne dek yese kullansa (istimal etse) midenin soğukluğunu ve ciğerin soğukluğunu gidere. Tabiatı yumuşata ve böbrekteki taşı dağıta. Ve ağrılarını gidere. Ve ağu içene ve yılan soktuğuna fayda ede. Asarun şarabı fayda eder istiska olana ve sarılık düşene ve ciğerinde zahmeti olana ve kasığı (sekirdeni) ağrıyana. Ve sidiği gayet yürütür. Terkibi budur ki üç miskal asarun on iki miskal tortulu şıraya koyalar, kıvama getireler, ondan sonra kullana.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Asarun (Esarun):
Mahiyeti: Asarun bir nevi ottur (haşişedir) ki onun tohumu çok olur ve kökleri düğümlü ve eğri büğrü olur, ayrık (sıle) dedikleri nebatlara benzer ve kokusu hoştur (tayyiptir) ve dili ısırıp (lez' edip) dalar. Ve çiçeği köküne yakın olan iki yaprak arasından çıkar ve çiçeğinin rengi erguvani (firfiri) olur ve ban otu (benc) çiçeğine benzer. Ve o nebatın kökü diğer mahallerinden ziyade menfaatlidir. Ve asarunda eğir otu (vecc) kuvveti vardır, ama asarunun kökü eğirden kuvvetlidir. Matbu olan nüshada asarun kökü Çin (Şin) memleketinden getirilmiştir diye yazılmıştır, diğer nüshalarda bu kelam yoktur belki diğer müfredat kitaplarında yazılan İfrikıye ve Frenk beldelerinde bulunur ve iyisi Kuzey Afrika (Mağrib-i Şimali) beldelerinde Yeşil Ada (cezire-i Hadra) nam mahalden getirilir diye yazılıdır. Seçimi (İhtiyarı): Asarunun ziyade iyisi ve menfaatlisi kokusu keskin olandır. Tabiatı: Asarunun tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Ve bazıları der ki asarunun kuruluğu hararetinden azdır, harareti çoktur. Fiilleri ve Hassaları: Asarun tıkanıklık açıcıdır (müfettihtir) ve karında olan ağrıları ve sızıları (evcaı) teskin eder ve hususan bizim istiska babında zikredeceğimiz vech üzere olan ıslatması (nuku'u) bu fiilleri ziyade işler. Ve asarun inceltici (mülattıf) ve dağıtıcıdır (muhallildir) ve soğuk organları sıcak eder ve cilası dahi olur. Eklem Organlarına Faydası: Siyatik (ırku'n-nesa) marazında faydası olur. Ve eski olan kalça (verikeyn) ağrılarından asarunun faydası olur hususan istiska babında zikredeceğimiz ıslatmasının faydası ziyade olur. Göz Organlarına Faydası: Boynuzsu tabakanın (tabaka-i karniyyenin) kalınlığına ve katılığına asarunun faydası olur. Gıda Organlarına Faydası: Asarun ciğerde olan tıkanıklıklara cidden faydalı olur ve ciğerin sertliğine dahi faydalı olur. Asarundan üç miskal alınıp on iki kütül şıra içinde iki ay miktarı terk olunup ıslatıldıktan sonra süzülüp arıtılıp kullanılsa sarılığa (yerekana) ve istiskaya faydalı olur ve sıtmaya (hummaya) faydası ziyade olur ve dalak sertliğine cidden faydalı olur. Boşaltım Organlarına Faydası: Sidiği ve hayzı söktürür ve mesaneyi ve böbrekleri takviye eder ve karnı temizlemede beyaz çöpleme (harbak-ı ebyad) gibi olup ishal eder. Ve bir içimi yedi miskal olur, bal suyu ile içilir ve meniyi ziyade eder.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]


İçilecek miktarı 3 dirhemdir. Üçüncü derecede sıcaktır, ikinci derecede kurudur ve dediler üçüncüde ciğer tıkanıklıklarını açar ve dalak sertliğini (berkliğini) çözer ve yanbaşı ağrısına ki müzmin ola dahi sinirdeki soğuk illetlere fayda eder ve sidiği ve hayzı yürütür.
[Şerh-i Mücez Fi't-Tıb]

Asarun:
Yabani sümbül (sümbül-i berri) derler. O, bir ottur ki bir arşın (zira) miktarı uzanır, ince yaprakları var, çivit otuna (nileye) benzer ve yine aspir (kurtum) ve sarmaşığa müşabeheti vardır. İyisi sarısı ve kokusu iyi olanıdır ve acısı az ola. Temmuz ayında yani yayın ikinci ayında dererler. İkinci derecede sıcak ve kurudur, dağıtıcı (muhallil) ve tıkanıklık açıcıdır (müfettihtir). Mideyi safi eder ve yine ciğeri ve böbrekleri ve dalağı ıslah eder. Ve eğer üç miskal, dört batman ve yine yarım şıradan iki ay ıslatsalar mesanede olan ufak taşları ve sidiği bağlayanı ve diz ağrısını, siyatik (nisa') marazını ve damla (nikris) marazını çözer içmekle. Ve eğer içine sürseler deve veya koyun sütüyle şehvete kuvvet verir. Eğer sürme ile göze çekseler göze faydalıdır. Ve onun dumanı akrepleri kovar (tard eder). Boğaz damarlarına muzırdır. Dağ üzümü (mivizec) ıslah edicisidir. Ve şerbeti: Bir miskalden üçe değindir. Ve bedeli: Eğir otu (vecc) veya zencefil veya papatya havlıcan veya eğir otunun yarısı ve hamamanın üçte biri (sülüsi) veya altıda biri (südüsi) veya aselbentin (kurdumana) yarısı ve iki kadarınca alıç lakin sahih olan o gibilerdir.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]



Asarun:
Kedi otu dedikleri nebattır. Yabani sümbül (nardin-i berri / sümbül-i berri) dahi derler. Bu nebat bitmez, illaki dağlarda ve birbirine girişmiş ağaçlar aralarında biter, otluğa benzerdir. Bu nebat Afrika (Afrıkıyye) ki Mağrip vilayetlerindendir, onda ve Frenk vilayetlerinde iyi olur. İyisi Mağrip vilayetlerinde şimal tarafında Yeşil Ada demekle maruf olan adadan getirdikleridir. Birkaç türlüdür. İyisi odur ki yaprağı büyük sarmaşık yaprağına benzer ama ondan çok küçürek ve yusyuvarlaktır. Ve çiçeği yaprağı ortasında köküne yakındır, kızıla çalar menekşe rengidir, ban otu (benc) çiçeğine benzerdir. Çiçekten sonra aspir tohumu gibi ince ve eğri ve boğumlu çok kökleri vardır. Ayrık dedikleri nebat köklerine benzerdir lakin onlar incedir. Bu nebatın en kuvvetli yeri köküdür ve kullanılan (istimal olunan) köküdür. Bir sınıfı dahi vardır ki zayıf ve yuvarlak baldırı vardır, arşın kadar uzar ve boğumları birbirinden ıraktır. Yaprağı küçük kantaron (kanturyun-ı sığar) dedikleri nebat gibidir, siyaha çalar koyu yeşildir. Yukarısında birbiri üzerine bitmiş budakları olur. Budakları ucunda buğday danesi gibi ufak başları vardır. İçlerinde püs gibi beyaz nesne vardır, küçük parmak inceliğinde kökü vardır. Lezzetleri ve kokuları (rayihaları) hoş ince budakları kökünden budaklanıp gibidir. Bir sınıfı dahi vardır ki onun yaprağı dahi evvelki gibidir ama daha küçüktür ve daha katıdır ve siyaha çalardır. Ve budakları ince ve bucaklıdır yani yuvarlak değildir. Yanında olan ağaçlara sarmaşır loğusa otu (ziravend) nebatının çiçeği gibi menekşe rengi büyük çiçeği vardır. Çiçekten sonra kebere gibi yemişi vardır, içinde hatmi tohumu gibi tohumu vardır, yer altına gitmiş siyaha çalar sarı ve boğumlu kökleri vardır ki kokusu kuvvetli ve lezzeti acıdır, dili yakıp acıdır. Bu sınıfın hassası zehirlere ve yılanlar soktuğuna fayda etmektir. Bir sınıfı dahi diğerlerinin bütününden yaprağı incedir ve budakları yer üzerinde uzanır. Kızıla çalar menekşe renkli, ufak çiçeği vardır ve kokusu hoş ve lezzeti acı, sarı ve boğumsuz ve yumuşak kökleri vardır. Bu sınıf dağlarda ak topraklı yerlerde biter. Bu sınıf diğerlerinin bütününden alçak ve kuvveti zayıftır. Bütün sınıflarının tabiatları ikinci dereceden üçüncüye varıncaya kadar sıcak ve kurudur. Evvela zikrolunan iyisidir ve Bağdat'ta kullanılan odur. İyisi odur ki kokusu hoş ve belli ve kuvvetli olup kendisi yani kök, ince olup tadıldıkta dili yakıp incite. Sidiği ve hayzı yürütür. İçmekle karın şişi ile olan istiskaya ve siyatik (ırku'n-nesa) marazı olanlara iyidir. Eğer bal suyu ile yedi miskal miktarını içseler beyaz çöpleme (hırbak-ı ebyaz) dedikleri deva gibi ishal eyleye. Bu kök hoş koku için ettikleri terkiplere dahi girer. Kitabın sahibi aydır: İshal için yedi miskal miktarı çoktur belki şerbetinin miktarı üç miskaldir. Tıkanıklıkları (süddeleri) açar ve içeride olan ağrıları sakin eder ve hıltları inceltip maddeleri dağıtır (tahlil eder). Bu hususlar için şarap ile miskal miktarı kullanılır. Ve eğer ince dövüp göze sürme gibi çekseler boynuzsu tabakanın (tabaka-i karniyyenin) kalınlığını giderip fayda ede. Ve içmekle dalak katılığını fayda edip ve böbrekleri ve kavuğu kuvvetli eder. Eğer bir dirhemden üç dirhem miktara dek içseler cinsel ilişkiye tahrik edip mizaçları soğuk ve rutubetli olanlarda erlik suyunu ziyade edip midelerini ve ciğerlerini ısıtıp midede ve ciğerde sinmeyip kalan rutubetleri idrar eyleye, çıkara. Tabiatı yumuşatır ve böbrekte olan taşları ufalar ve ağrılarını sakin eder ve koyu hıltlardan sidik yollarını pak eder. Ve eğer üç miskal miktarını dört buçuk rıtl üzüm şırasına katıp iki aydan sonra saf etseler sidiği idrar ede ve istiskalılara fayda ede. Ve tıkanıklıklardan olan sarılık (yerekan) marazını giderir ve ciğerde olan marazları ve gevşek şişlikleri gidere. Bazıları demişler akciğere (öykene) zarar eder. Islahı dağ üzümü (mivizec) dedikleri devadan ki mahallinde zikrolunur, ondan bir miktar iledir. Bu kök hassalarındandır eğer evde onunla tütsü etseler yeşil akrepleri katleyleye. Ve eğer dövüp taze süt ile macun gibi edip uyluklar aralarına yakı etseler cinsel ilişkiye tahrik edip zekeri ziyade kıvama getire. Bedeli ağırlığınca kardamanadır ve dahi eğir otundan (veccden) ve hamamadan asarun ağırlığınca olan miktarın üç paydan bir payı kadardır. Bazıları demişler bedeli eğir otundan misli ve hamamadan altıda bir ağırlığıdır. Bazıları demişler bedeli zencefildir ve bazıları demişler pelesenk (belesan) daneleridir.
[Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Asarun (Kervan Otu / Baş Otu):
Tabiatı sıcaktır ikinci derecede, kurudur üçüncü derecede. Zikrolunan otun kullanılanı köküdür faydası eğer mezkur otun kökünden bal suyu ile içseler hatunların hayzını açar ve balgami hıltları arıtır ve peynir suyu ile içseler sidiği söktürür ve istiskanın tüm çeşitlerine fayda eder ve yan baş ağrısına dahi faydalıdır beden içinde olan bereleri ıslah eder ve göğüs illetlerine fayda eder ve eski öksürüğe faydalıdır ve zehirli hayvanlar soktuğuna fayda eder ciğer tıkanıklıklarını ve dalak tıkanıklıklarını açar ve safrayı kaynamaktan (galeyandan) men eder ve eski sıtmalara faydalıdır ve mezkur kökü dövüp sirkencübin ile içseler kolaylıkla (sühulet ile) kusturur ve mideyi hılttan pak eder. Hala şimdi bu vilayette asarun deyip kullandıkları yanlıştır (galattır) kedi otunu asarun diye kullanırlar halbuki asarunda olan hassalar onda yoktur. Asarun dediğimiz ot dağlarda ve yaylalarda olur mezkur otun olduğu yerde kokusundan insan bayılır (bihuş olur) gaflet olunmaya.
[Terceme-i Cedide Fi'l-Havassi'l-Müfrede]