🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Çivit Otu (Isatis tinctoria)
Serbest metin
Çivit Otu (Isatis tinctoria / Nîl)
Nil: Türkçe çivit otudur. Üç nesneye dahi denilir. Bunun yaprağına vesme derler, saç ve sakal yıkar. Ve ağacına izlem derler ve çivitin kendisine dahi derler. Nil Türkçe; çivit otudur Türkçe'de; nilec Arapça. Nil çivit otudur. Nilec bu otun özsuyudur ki çivit derler, boyacılar kullanırlar. Vesme yaprağına derler. Geldik bu mahalde maksadımız olan nilec ve nil iki çeşit olur, yabani ve bostani olur. Temimi sözü üzere bostanisinin yaprağı sinirli yaprağa benzer, ama yabani çeşidinin yaprağı marul yaprağına benzer. Alası bostanisi ve çiviti bostanisinden alınan ola. Çivitin dahi üç ismi vardır, her biri bir vilayete mensuptur. Bir çeşidine Lahuri derler, alasıdır. İkinci çeşidine Perçemi derler, ondan aşağıdır. Üçüncü çeşidine Çerkezi derler, gayet kumlu olur, alçaktır. Alasının tabiatı Takvimü'l-Edviye ve Rufes sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İhtiyarat sözü üzere soğukluğu vardır. Ve bazıları rutubet ile kuruluk arasında mutedildir ve tutucu/büzücüdür(kabız), akan kanları tutar. Temimi sözü üzere birinci kuvveti ziyade kurutucudur, ikinci kuvveti onarıcıdır ve eritir/çözer(muhallil), üçüncü kuvveti bedende sonradan olan sert yaraları onarır. Eğer yaprağını yaramaz ve pis yenir yaralara vursalar eritir/çözer(muhallil), kan tükürenlere dahi faydalıdır, alacayı ve çili ve sedef hastalığını giderir ve saçkıran hastalığına dahi faydalıdır. Bunun menfaati budur ki yaralara gayet faydalıdır ve bedenden batmış dikeni çıkarır ve küçük çocuklar öksürüğüne fayda eder. Su toplanması hastalığına(istiska) hıyarşenbe ile içireler, İshak sözü üzere faydalıdır. Eğer özsuyunu yani çiviti sirke ile baş yaralarına ve köpüğünü yılancık dedikleri ateş kabarcıkları gibilere sürseler islah ve domuzcuk/lenf bezi şişliklerine dahi sürseler İhtiyarat sözü üzere fayda eder. Eğer yiyici/kangren yarasını bal ile temizleyip yıkadıktan sonra kangren üzerine çivit ekseler onarır. Ve eğer insan necaseti ile gece kangren üzerine sürülse Temimi sözü üzere ve tecrübesi üzere onara. İbni Baytar sözü üzere eğer çivitin dört arpa ağırlığını ezip içseler veremleri ve kan galebesini sakin ede ve aşkı giderir ve küçük çocuklar öksürüğüne ve göğüs çıbanlarına ve nefes darlığına fayda verir, adet kanını keser. Eğer iki dirhemini gülbeşeker ile yeseler yalnızlığı(yanlızlık hissini, ıssızlık duygusunu) ve kalpteki çarpıntıyı giderir. Ama çivite yarı kadar mürdesenk ve azıcık gül yağı ve mum ve karabiber katıp ve yiyici/kangren illetini sinirli yaprak suyuyla ve bal ile muhkem yıkadıktan sonra bu devayı üzerine vursalar onara. Ve nil otunun bir çeşidi dahi vardır, yabanidir, onun dahi ameli bunun gibidir. Bu iki çeşit dahi bedende şişler olsa başlangıcında arpa unuyla hangi şiş olursa olsun uygundur. Çivitin şerbet miktarı yarım miskaldir. Ziyadesi duyulara keder verir, illa(ancak) nergis ve nesrin koklamak islah eder. Takvim sözü üzere dalağa zarar eder, illa kızıl sandal ve mukl-ı ezrak islah eder. Bunun bedeli kendi kadar arpa unu ve iki dank mamisadır.
Nilec: Nil özsuyudur ki çivit derler.
Sedrus: Çivittir. Nil ve nilec derler.
Acb: Çivit tohumudur.
İzlam: Çivit ağacıdır, ama erkek çivittir. Nil dedikleri bunun özsuyudur ve yaprağına vesme derler ve kütüm dahi derler, çivit izlem ağacından olur.
Kurtum-ı hindi: Çivit tohumudur.
Lenc: Çivittir, Nil çivit ağacıdır. Özsuyuna nilec derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Birinci derecede sıcak, ikincide kurudur, tutucu/büzücüdür(kabız), kan gitmesine fayda eder ve çile ve sedef hastalığına yıkar(cila eder) ve yaş cerahatlara fayda eder ve yaprağı iyi renktir.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Nil çivit otudur yaprağına vesme derler saç ve sakalı boyar ve ağacına izlem dahi derler ve çivitin kendisine dahi nil derler alası bostanisidir. Bu çivitin dahi üç ismi vardır her biri bir vilayete mensuptur. Bir çeşidine Lahuri derler alasıdır. İkinci çeşidine Brahmi derler ondan aşağıdır. Üçüncü çeşidine Çerkezi derler gayet kuvvetli olur ama alçaktır. Alasının tabiatı Rufes sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İhtiyarat sözü üzere soğukluğu vardır ve bazıları rutubet ile kuruluk arasında mutedildir ve tutucu/büzücüdür(kabız) akan kanları tutar. Temimi sözü üzere birinci kuvveti gayet kurutucudur, ikinci kuvveti onarıcıdır ve eritir/çözer(muhallil), üçüncü kuvveti bedende sonradan olan sert yaraları onarır. Bunun menfaati budur ki yaralara gayet faydalıdır ve bedende batmış dikeni çıkarır. İbni Baytar sözü: eğer çivitin dört arpa ağırlığını ezip içseler veremleri ve kan galebesini sakin eder, eğer iki dirhemini gülbeşeker ile yeseler yalnızlığı ve çarpıntıyı giderir. Çivitin şerbet miktarı yarım miskaldir. Ziyadesi duyulara keder verir illa nergis ve nesrin islah eder. Kalamuk ile ve dalağa dahi zarar eder illa sandal ve mukl-ı ezrak islah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Nil ve nilec: Türkçede çivit dedikleri boya hasıl olduğu nebat ismidir ki ona azlam dahi derler. İki türlüdür: Birisi yabanidir ve birisi bostanidir ki bostanlarda ekilip biter. Üç budaklı baldırı var bir nebattır. Üzerinde iki taraftan birbirine karşı beraber bitişmiş ufak yaprakları vardır ki kebere yapraklarına benzer lakin onun yuvarlaklığı ziyadedir ve rengi göklüğe ve bozluğa meyillidir ve baldırı dil gibi uzun zarflar ile doludur, içinde kızıla meyilli tohumları vardır. Keçi boynuzu dedikleri yemiş çekirdeklerinin ufaklarına benzer yapraklarından çivit ederler şu vecihle ki su ile muhkem yıkayıp üzerinden göklüğü ve bozluğu gider ondan sonra bir küp içine koyup ve su koyup küpü balçık ile sıvarlar. Dura dura çiviti balçık gibi dibine iner ondan sonra suyunu döküp çiviti alıp kuruturlar. Yabanisi dahi bostani gibidir lakin eğri büğrü bitip yaprakları ufak ve pırtık ve siyahtır ve tohumu yoktur. İkisinin dahi tabiatları birinci derece ahirinde sıcaktır ve ikinci derece ahirinde kurutuculardır. Katı olan bedenlerde cerahatleri onarırlar, sinirli etlerde dahi olursa onarırlar ve kan akmasını keserler ve gevşek olan şişleri eritip/çözüp(muhallil) indirirler ve kanlı yaralara ekseler yaraları yapıştırır ve ulaşır ve dağılır makulesi olan çıbanları ve karınca ve yılancık dedikleri çıbanları ve şişleri eritip/çözüp(muhallil) iyi eder. Yabanisinde kurutmaklık ziyadedir. Onun içindir ki dalağa fayda eder ama keskinliği olmakla şişlere iyi değildir. Zira tahrik eder ama meşhur olan ki Hindistan vilayetinden özsuyunu getirirler ve olanın iyisi dahi odur. Bunun tabiatı hararet ve soğuklukta mutedildir ve ikinci derecede kurudur. Kan akmasını meneder ve şişleri başlangıcında meneder ve derler ki eğer dört arpa miktarını soğuk su ile içseler şişler hareketine ve sivri kızıl çıbanlar çıkmasına mani ola ve aşk ki şehvet marazıdır tam etki etmiş olmasa onu gidere. Küçük çocuklarda olan öksürüğe ki çocukları kusturur ona faydalıdır ve akciğer ve göğüs perdelerinde olan sevdavi çıbanlara faydalıdır ve adet kanını tutar ve yüzde ve diğer bedende olan lekeyi yıkar (cila eder) giderir ve yakılmışı saç sakal dökülmesi marazına fayda eder. Bağdat vilayetine getirdikleri yaramazdır. Zira bozulmuş olur. Eğer Hint nili veyahut Kirman nilinden iki dirhem miktarını gül murabbasından bir okka ile içseler vahşeti yani yalnızlık sevmek marazını ve tasalanmayı giderip fayda eyleye ve hararetten olan yürek oynamasını gidere ve eğer yarım ağırlığı mürdesenk ve azıcık gül yağı ve bal mumu ile karıştırıp yiyici/kangren(ākile) üzerine sürseler fayda eyleye. Evla budur ki evvela kuzu dili dedikleri nebat suyu ve bal ile yıkayalar ve eğer sirke ile ezip başta olan çıbanlara sürseler fayda eyleye. Eğer akar makulesi olan domuzcuk/lenf bezi şişliklerine(hanazir) yakı etseler ve daima böyle etseler katılıklarını giderip onara. Bedeli ağırlığınca arpa unu ve üçte bir ağırlığı mamisadandır.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Çivit-i hindi ve kirmani iki dirhem alsalar bir okka gül murabbası katalar tasayı gidere ve vahşeti bile gidere. Zivit sıcaktır kurudur, nikris ağrısına fayda eder. Çiriş otunun dibi sıcaktır kurudur ve keskindir, onun dibinden zehirli canavarlar soktuğuna üç dirhem miktarı şarapla içirseler büyük fayda kıla dahi çiçeğini veyahut yaprağını ne zaman şarapla kaynatıp yılan soktuğu yere vursalar fayda ede.
[Kitab-ı Tıbb]
.....................................................
Vesme (Çivit Yaprağı / Nil Yaprağı)
Kamus'ta der ki "vesimet" ferihat vezni üzere nil yaprağına derler ve o nebata dahi derler ki onun yaprağı ile boyanır ve onda eritici/çözücü(muhallil) kuvveti olur. Muhammed el-Vani tercümesinde der ki el-vesimet şol nesnedir ki kadınlar onu rastık gibi kullanırlar ve Farsçada ona berg-i nil derler ve sini sakin kılmakla dahi kullanırlar; vavın ötresiyle "vüsme" demek caiz değildir. Mahiyeti Hakkında: Nilin yaprağıdır. Halimi der ki "nil" çivit manasınadır ki onunla gök renk boyarlar, hakikatte onun otunun adıdır. Tabiatı Hakkında: Birinci derecenin ahirinde sıcak ve ikinci derecede kurudur. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Tutucu/büzücülüğü(kabız) ve yıkayıcılığı(cila) vardır. Süs Hakkında: Saçı boyar.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]
Hınna-i mecnun: Çivit otunun yaprağıdır.
Hıtır: Çivit otu yaprağıdır. Nil yaprağı derler.
Ketem: Çivit yaprağıdır. Bazıları mersin yaprağına benzer dağda biter bir ağaçtır derler. İbni Baytar sözü üzere yaprağını kınaya katıp satarlar. Eğer sıkıp on iki dirhemini suyunu içseler kustura ve kuduz it daladığına dahi fayda eder. Ve tohumunu yumuşak dövüp göze sürme eyleseler göze inen suyu meneder, giderir. Ama İhtiyarat ve gayrılar sözü üzere çivit yaprağıdır derler.
Varakü'n-nil: Çivit yaprağıdır.
Vesme: Çivit otunun yaprağıdır Türkçe. Çivit yaprağı ve ağacı iki çeşit olur. Bir çeşidi yabanidir ve bir çeşidi bostanidir. İki çeşidinin dahi kırmızı rakamlı musavver kitapta tasviri vardır. Alası Hindi ve yaş ve taze ve bostani çeşidi ola. Yuhanna sözü üzere tabiatı birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur, tutucu/büzücülüğü(kabız) ve yıkayıcılığı(cila) vardır. Birinci kuvveti kına ile kılları karartıp ve yaraları onarmaktır. Ercicanis sözü üzere ala boyadır. Ve bedende olan yaramaz ve onulmaz yaralara şarap sirkesiyle ve arpa unuyla vuralar. Ebu Cerih ve Huneyn sözü üzere bedende sert olan yaraları onarır, hususan eski ola, kurutur. Razi sözü üzere hararet ve soğuklukta mutedildir ve eritici/çözücü(muhallil) kuvveti vardır ve tutucu/büzücü(kabız) dahi olduğu için yaraları onarır ve kılları karartır. İbni Maseveyh sözü üzere hararete meyilli ve tutucu/büzücüdür(kabız). Bunun ağacına dahi nil diye ve özsuyuna nil ve nilec diye zikrolunmuştur. Ve çivit yaprağının faydası dahi çivit ağacının faydasına yakındır. Dışarıdan yakı ile dahi olur. Kullanım miktarı dört dirhemdir. Ziyadesi baş ağrısı verir ve duyulara zarar eder, illa güzel kokular islah eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Ketem: Meşhur olan niledir. Ve bir sözde demişler ki bir ottur. İnce yaprakları vardır ve çiçeği sarı ve yemişi siyah karabiber gibi. İkinci derecede sıcak ve kurudur. Ve nil yerini tutar boyada. Ve pek şişleri eritir/çözer(muhallil) ve yaralara ve nezleye faydalıdır buhur eylemek ve sürmek ile. Ve kılı kuvvetli eder ve döküleni meneder.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Vesme, sinin esresi ve sakinliğiyle çivit yaprağıdır. Yuhanna sözü üzere tabiatı birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur ve tutucu/büzücülüğü(kabız) ve yıkayıcılığı(cila) vardır. Birinci kuvveti kına ile kılları karartıp ve yaraları onarmaktır. Alası boyadır ve bedende olan yaramaz ve onulmaz yaraları onarır hususan eski ola, kurutur. Razi sözü: ve soğuklukta mutedildir ve eritici/çözücü(muhallil) kuvveti vardır ve tutucu/büzücü(kabız) dahi olduğu için yaraları onarır ve kılları karartır. İbni Maseveyh sözü: hararete meyilli ve tutucu/büzücüdür(kabız). Kullanım miktarı dört dirhemdir. Ziyadesi baş ağrısı verir ve duyulara zarar eder, illa güzel kokular islah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Hutr: Vesme dedikleri devadır ki çivit ondan hasıl ettikleri nebatın yaprağının çiviti çıkarıldıktan sonra zamk gibi kalanına vesme derler.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Nil: Türkçe çivit otudur. Üç nesneye dahi denilir. Bunun yaprağına vesme derler, saç ve sakal yıkar. Ve ağacına izlem derler ve çivitin kendisine dahi derler. Nil Türkçe; çivit otudur Türkçe'de; nilec Arapça. Nil çivit otudur. Nilec bu otun özsuyudur ki çivit derler, boyacılar kullanırlar. Vesme yaprağına derler. Geldik bu mahalde maksadımız olan nilec ve nil iki çeşit olur, yabani ve bostani olur. Temimi sözü üzere bostanisinin yaprağı sinirli yaprağa benzer, ama yabani çeşidinin yaprağı marul yaprağına benzer. Alası bostanisi ve çiviti bostanisinden alınan ola. Çivitin dahi üç ismi vardır, her biri bir vilayete mensuptur. Bir çeşidine Lahuri derler, alasıdır. İkinci çeşidine Perçemi derler, ondan aşağıdır. Üçüncü çeşidine Çerkezi derler, gayet kumlu olur, alçaktır. Alasının tabiatı Takvimü'l-Edviye ve Rufes sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İhtiyarat sözü üzere soğukluğu vardır. Ve bazıları rutubet ile kuruluk arasında mutedildir ve tutucu/büzücüdür(kabız), akan kanları tutar. Temimi sözü üzere birinci kuvveti ziyade kurutucudur, ikinci kuvveti onarıcıdır ve eritir/çözer(muhallil), üçüncü kuvveti bedende sonradan olan sert yaraları onarır. Eğer yaprağını yaramaz ve pis yenir yaralara vursalar eritir/çözer(muhallil), kan tükürenlere dahi faydalıdır, alacayı ve çili ve sedef hastalığını giderir ve saçkıran hastalığına dahi faydalıdır. Bunun menfaati budur ki yaralara gayet faydalıdır ve bedenden batmış dikeni çıkarır ve küçük çocuklar öksürüğüne fayda eder. Su toplanması hastalığına(istiska) hıyarşenbe ile içireler, İshak sözü üzere faydalıdır. Eğer özsuyunu yani çiviti sirke ile baş yaralarına ve köpüğünü yılancık dedikleri ateş kabarcıkları gibilere sürseler islah ve domuzcuk/lenf bezi şişliklerine dahi sürseler İhtiyarat sözü üzere fayda eder. Eğer yiyici/kangren yarasını bal ile temizleyip yıkadıktan sonra kangren üzerine çivit ekseler onarır. Ve eğer insan necaseti ile gece kangren üzerine sürülse Temimi sözü üzere ve tecrübesi üzere onara. İbni Baytar sözü üzere eğer çivitin dört arpa ağırlığını ezip içseler veremleri ve kan galebesini sakin ede ve aşkı giderir ve küçük çocuklar öksürüğüne ve göğüs çıbanlarına ve nefes darlığına fayda verir, adet kanını keser. Eğer iki dirhemini gülbeşeker ile yeseler yalnızlığı(yanlızlık hissini, ıssızlık duygusunu) ve kalpteki çarpıntıyı giderir. Ama çivite yarı kadar mürdesenk ve azıcık gül yağı ve mum ve karabiber katıp ve yiyici/kangren illetini sinirli yaprak suyuyla ve bal ile muhkem yıkadıktan sonra bu devayı üzerine vursalar onara. Ve nil otunun bir çeşidi dahi vardır, yabanidir, onun dahi ameli bunun gibidir. Bu iki çeşit dahi bedende şişler olsa başlangıcında arpa unuyla hangi şiş olursa olsun uygundur. Çivitin şerbet miktarı yarım miskaldir. Ziyadesi duyulara keder verir, illa(ancak) nergis ve nesrin koklamak islah eder. Takvim sözü üzere dalağa zarar eder, illa kızıl sandal ve mukl-ı ezrak islah eder. Bunun bedeli kendi kadar arpa unu ve iki dank mamisadır.
Nilec: Nil özsuyudur ki çivit derler.
Sedrus: Çivittir. Nil ve nilec derler.
Acb: Çivit tohumudur.
İzlam: Çivit ağacıdır, ama erkek çivittir. Nil dedikleri bunun özsuyudur ve yaprağına vesme derler ve kütüm dahi derler, çivit izlem ağacından olur.
Kurtum-ı hindi: Çivit tohumudur.
Lenc: Çivittir, Nil çivit ağacıdır. Özsuyuna nilec derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Birinci derecede sıcak, ikincide kurudur, tutucu/büzücüdür(kabız), kan gitmesine fayda eder ve çile ve sedef hastalığına yıkar(cila eder) ve yaş cerahatlara fayda eder ve yaprağı iyi renktir.
[Şerh-i Mûcez fi't-Tıbb]
Nil çivit otudur yaprağına vesme derler saç ve sakalı boyar ve ağacına izlem dahi derler ve çivitin kendisine dahi nil derler alası bostanisidir. Bu çivitin dahi üç ismi vardır her biri bir vilayete mensuptur. Bir çeşidine Lahuri derler alasıdır. İkinci çeşidine Brahmi derler ondan aşağıdır. Üçüncü çeşidine Çerkezi derler gayet kuvvetli olur ama alçaktır. Alasının tabiatı Rufes sözü üzere ikinci derecede sıcak ve kurudur. İhtiyarat sözü üzere soğukluğu vardır ve bazıları rutubet ile kuruluk arasında mutedildir ve tutucu/büzücüdür(kabız) akan kanları tutar. Temimi sözü üzere birinci kuvveti gayet kurutucudur, ikinci kuvveti onarıcıdır ve eritir/çözer(muhallil), üçüncü kuvveti bedende sonradan olan sert yaraları onarır. Bunun menfaati budur ki yaralara gayet faydalıdır ve bedende batmış dikeni çıkarır. İbni Baytar sözü: eğer çivitin dört arpa ağırlığını ezip içseler veremleri ve kan galebesini sakin eder, eğer iki dirhemini gülbeşeker ile yeseler yalnızlığı ve çarpıntıyı giderir. Çivitin şerbet miktarı yarım miskaldir. Ziyadesi duyulara keder verir illa nergis ve nesrin islah eder. Kalamuk ile ve dalağa dahi zarar eder illa sandal ve mukl-ı ezrak islah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Nil ve nilec: Türkçede çivit dedikleri boya hasıl olduğu nebat ismidir ki ona azlam dahi derler. İki türlüdür: Birisi yabanidir ve birisi bostanidir ki bostanlarda ekilip biter. Üç budaklı baldırı var bir nebattır. Üzerinde iki taraftan birbirine karşı beraber bitişmiş ufak yaprakları vardır ki kebere yapraklarına benzer lakin onun yuvarlaklığı ziyadedir ve rengi göklüğe ve bozluğa meyillidir ve baldırı dil gibi uzun zarflar ile doludur, içinde kızıla meyilli tohumları vardır. Keçi boynuzu dedikleri yemiş çekirdeklerinin ufaklarına benzer yapraklarından çivit ederler şu vecihle ki su ile muhkem yıkayıp üzerinden göklüğü ve bozluğu gider ondan sonra bir küp içine koyup ve su koyup küpü balçık ile sıvarlar. Dura dura çiviti balçık gibi dibine iner ondan sonra suyunu döküp çiviti alıp kuruturlar. Yabanisi dahi bostani gibidir lakin eğri büğrü bitip yaprakları ufak ve pırtık ve siyahtır ve tohumu yoktur. İkisinin dahi tabiatları birinci derece ahirinde sıcaktır ve ikinci derece ahirinde kurutuculardır. Katı olan bedenlerde cerahatleri onarırlar, sinirli etlerde dahi olursa onarırlar ve kan akmasını keserler ve gevşek olan şişleri eritip/çözüp(muhallil) indirirler ve kanlı yaralara ekseler yaraları yapıştırır ve ulaşır ve dağılır makulesi olan çıbanları ve karınca ve yılancık dedikleri çıbanları ve şişleri eritip/çözüp(muhallil) iyi eder. Yabanisinde kurutmaklık ziyadedir. Onun içindir ki dalağa fayda eder ama keskinliği olmakla şişlere iyi değildir. Zira tahrik eder ama meşhur olan ki Hindistan vilayetinden özsuyunu getirirler ve olanın iyisi dahi odur. Bunun tabiatı hararet ve soğuklukta mutedildir ve ikinci derecede kurudur. Kan akmasını meneder ve şişleri başlangıcında meneder ve derler ki eğer dört arpa miktarını soğuk su ile içseler şişler hareketine ve sivri kızıl çıbanlar çıkmasına mani ola ve aşk ki şehvet marazıdır tam etki etmiş olmasa onu gidere. Küçük çocuklarda olan öksürüğe ki çocukları kusturur ona faydalıdır ve akciğer ve göğüs perdelerinde olan sevdavi çıbanlara faydalıdır ve adet kanını tutar ve yüzde ve diğer bedende olan lekeyi yıkar (cila eder) giderir ve yakılmışı saç sakal dökülmesi marazına fayda eder. Bağdat vilayetine getirdikleri yaramazdır. Zira bozulmuş olur. Eğer Hint nili veyahut Kirman nilinden iki dirhem miktarını gül murabbasından bir okka ile içseler vahşeti yani yalnızlık sevmek marazını ve tasalanmayı giderip fayda eyleye ve hararetten olan yürek oynamasını gidere ve eğer yarım ağırlığı mürdesenk ve azıcık gül yağı ve bal mumu ile karıştırıp yiyici/kangren(ākile) üzerine sürseler fayda eyleye. Evla budur ki evvela kuzu dili dedikleri nebat suyu ve bal ile yıkayalar ve eğer sirke ile ezip başta olan çıbanlara sürseler fayda eyleye. Eğer akar makulesi olan domuzcuk/lenf bezi şişliklerine(hanazir) yakı etseler ve daima böyle etseler katılıklarını giderip onara. Bedeli ağırlığınca arpa unu ve üçte bir ağırlığı mamisadandır.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Çivit-i hindi ve kirmani iki dirhem alsalar bir okka gül murabbası katalar tasayı gidere ve vahşeti bile gidere. Zivit sıcaktır kurudur, nikris ağrısına fayda eder. Çiriş otunun dibi sıcaktır kurudur ve keskindir, onun dibinden zehirli canavarlar soktuğuna üç dirhem miktarı şarapla içirseler büyük fayda kıla dahi çiçeğini veyahut yaprağını ne zaman şarapla kaynatıp yılan soktuğu yere vursalar fayda ede.
[Kitab-ı Tıbb]
.....................................................
Vesme (Çivit Yaprağı / Nil Yaprağı)
Kamus'ta der ki "vesimet" ferihat vezni üzere nil yaprağına derler ve o nebata dahi derler ki onun yaprağı ile boyanır ve onda eritici/çözücü(muhallil) kuvveti olur. Muhammed el-Vani tercümesinde der ki el-vesimet şol nesnedir ki kadınlar onu rastık gibi kullanırlar ve Farsçada ona berg-i nil derler ve sini sakin kılmakla dahi kullanırlar; vavın ötresiyle "vüsme" demek caiz değildir. Mahiyeti Hakkında: Nilin yaprağıdır. Halimi der ki "nil" çivit manasınadır ki onunla gök renk boyarlar, hakikatte onun otunun adıdır. Tabiatı Hakkında: Birinci derecenin ahirinde sıcak ve ikinci derecede kurudur. Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Tutucu/büzücülüğü(kabız) ve yıkayıcılığı(cila) vardır. Süs Hakkında: Saçı boyar.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]
Hınna-i mecnun: Çivit otunun yaprağıdır.
Hıtır: Çivit otu yaprağıdır. Nil yaprağı derler.
Ketem: Çivit yaprağıdır. Bazıları mersin yaprağına benzer dağda biter bir ağaçtır derler. İbni Baytar sözü üzere yaprağını kınaya katıp satarlar. Eğer sıkıp on iki dirhemini suyunu içseler kustura ve kuduz it daladığına dahi fayda eder. Ve tohumunu yumuşak dövüp göze sürme eyleseler göze inen suyu meneder, giderir. Ama İhtiyarat ve gayrılar sözü üzere çivit yaprağıdır derler.
Varakü'n-nil: Çivit yaprağıdır.
Vesme: Çivit otunun yaprağıdır Türkçe. Çivit yaprağı ve ağacı iki çeşit olur. Bir çeşidi yabanidir ve bir çeşidi bostanidir. İki çeşidinin dahi kırmızı rakamlı musavver kitapta tasviri vardır. Alası Hindi ve yaş ve taze ve bostani çeşidi ola. Yuhanna sözü üzere tabiatı birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur, tutucu/büzücülüğü(kabız) ve yıkayıcılığı(cila) vardır. Birinci kuvveti kına ile kılları karartıp ve yaraları onarmaktır. Ercicanis sözü üzere ala boyadır. Ve bedende olan yaramaz ve onulmaz yaralara şarap sirkesiyle ve arpa unuyla vuralar. Ebu Cerih ve Huneyn sözü üzere bedende sert olan yaraları onarır, hususan eski ola, kurutur. Razi sözü üzere hararet ve soğuklukta mutedildir ve eritici/çözücü(muhallil) kuvveti vardır ve tutucu/büzücü(kabız) dahi olduğu için yaraları onarır ve kılları karartır. İbni Maseveyh sözü üzere hararete meyilli ve tutucu/büzücüdür(kabız). Bunun ağacına dahi nil diye ve özsuyuna nil ve nilec diye zikrolunmuştur. Ve çivit yaprağının faydası dahi çivit ağacının faydasına yakındır. Dışarıdan yakı ile dahi olur. Kullanım miktarı dört dirhemdir. Ziyadesi baş ağrısı verir ve duyulara zarar eder, illa güzel kokular islah eder.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Ketem: Meşhur olan niledir. Ve bir sözde demişler ki bir ottur. İnce yaprakları vardır ve çiçeği sarı ve yemişi siyah karabiber gibi. İkinci derecede sıcak ve kurudur. Ve nil yerini tutar boyada. Ve pek şişleri eritir/çözer(muhallil) ve yaralara ve nezleye faydalıdır buhur eylemek ve sürmek ile. Ve kılı kuvvetli eder ve döküleni meneder.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Vesme, sinin esresi ve sakinliğiyle çivit yaprağıdır. Yuhanna sözü üzere tabiatı birinci derecede sıcak ve ikinci derecede kurudur ve tutucu/büzücülüğü(kabız) ve yıkayıcılığı(cila) vardır. Birinci kuvveti kına ile kılları karartıp ve yaraları onarmaktır. Alası boyadır ve bedende olan yaramaz ve onulmaz yaraları onarır hususan eski ola, kurutur. Razi sözü: ve soğuklukta mutedildir ve eritici/çözücü(muhallil) kuvveti vardır ve tutucu/büzücü(kabız) dahi olduğu için yaraları onarır ve kılları karartır. İbni Maseveyh sözü: hararete meyilli ve tutucu/büzücüdür(kabız). Kullanım miktarı dört dirhemdir. Ziyadesi baş ağrısı verir ve duyulara zarar eder, illa güzel kokular islah eder.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Hutr: Vesme dedikleri devadır ki çivit ondan hasıl ettikleri nebatın yaprağının çiviti çıkarıldıktan sonra zamk gibi kalanına vesme derler.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]
Erişim kontrol ediliyor…
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Çivit Otu (Isatis tinctoria / Nîl)
Nîl: Çivid otıdur Türkî. Üç nesneye dahı ıtlâk olınur. Bunun yapragına vesme derler, saç ve sakal yuyar. Ve agacına ʿızlem derler ve çividün kendüsine dahı derler. Nîl Türkî; çivit otıdur Türkî; nîl Fârisî; nîliyye Fârisî; nîlec ʿArabî, ʿusâresine derler; nîlâ Süryânî; şaʿîʿâ dîhâ Süryânî; agrestâs Rûmî; alsâtîn Yûnânî; îsâtîs Yunânî; berâbkâ Hindî; mutreye Lâtîn; tîn-i ahdar ʿArabî; mûrsînâ Temîmî; indikûm Rûm ve Lâtîn; isâtis ʿİbrî; lûlâkî Rûmî; isâtis Rûmî; isâtis sâtiva Lâtîn; uvît Mâcar, Nemse; pâstel İspânya; pâstel de lingô âzûk Fırânca; hıtır ʿArabî. Nîl çivid otıdur. Nîlec bu otun ʿusâresidür ki çivit derler, boyacılar kullanurlar. Vesme yapragına derler. Vav bâbında vesme deyü tahrîr olınur. Geldük bu mahalde maksûdumuz olan nîlec ve nîl iki nevʿ olur, berrî ve bôstânî olur. Temîmî kavli üzere bôstânîsinün yapragı lisânü’l-hamel yapragına benzer, ammâ berrî nevʿinün yapragı mârul yapragına benzer. Aʿlâsı bôstânîsi ve çividi bôstânîsinden alınan ola. Çividün dahı üç ismi vardur, her biri bir vilâyete mensûbdur. Bir nevʿine Lâhûrî derler, aʿlâsıdur. İkinci nevʿine Perçemî derler, andan aşagadur. Üçünci nevʿine Çerkezî derler, gâyet kumlu olur, alçakdur. Aʿlâsınun tabîʿatı Takvîmü’l-Edviye ve Rûfes kavli üzere ikinci derecede hâr u yâbisdür. İhtiyârât kavli üzere bürûdeti vardur. Ve baʿzılar rutûbet ile yübûset mâbeyninde muʿtedildür ve kâbızdur, akan kanları tutar. Temîmî kavli üzere kuvvet-i evvelîsi ziyâde müceffifdür, kuvvet-i sâniyesi onıldıcıdur ve tahlîl eder, kuvvet-i sâlisesi bedende hâdis olan berk yaraları onıldur. Eger yapragını yaramaz ve habîs yenür yaralara ursalar hall eder, kan tükürenlere dahı nâfiʿdür, barası ve kelefi ve behakı zâʾil eder ve dâʾü’s-saʿlebe dahı müfîddür. Bunun menfaʿati budur ki yaralara gâyet müfîddür ve bedenden batmış dikeni çıkarur ve oglancuklar öksürügüne fâʾide eder. İstiskâya hıyârşenbe ile içüreler, İshak kavli üzere nâfiʿdür. Eger ʿusâresin yaʿnî çividi sirke ile baş yaralarına ve köpügini nâr-ı fârisî dedükleri atlâs kabarcıkları gibilere sürseler ıslâh ve hanâzîre dahı sürseler İhtiyârât kavli üzere fâʾide eder. Eger âkile yarasın ʿasel ile pâk edüp yudukdan sonra âkile üzerine çivid ekseler onıldur. Ve eger âdem necâseti ile gece ile âkileye tılâ olınsa Temîmî kavli üzere ve tecribesi üzere onılda. İbni Baytâr kavli üzere eger çividün dört arpa agırını ezüp içseler veremleri ve kan galebesin sâkin ede ve ʿaşkı giderür ve oglancıklar öksürügine ve gögüs çıbanlarına ve zîku’n-nefese nefʿ verür, hayz kanını keser. Eger iki dirhemini gülbeşeker ile yeseler yalınuzlıgı ve hafakânı giderür. Ammâ çivide yaru kadar mürdeseng ve azacık gül yagı ve mûm ve fülfül katup ve âkile ʿilletini sinirlü yaprak suyıyla ve bal ile muhkem yudukdan sonra bu devâyı üzerine ursalar onılda. Ve nîl otınun bir nevʿi dahı vardur, berrîdür, anun dahı ʿameli bunun gibidür. Bu iki nevʿ dahı bedende şişler olsa ibtidâsında arpa unıyla her kankı şiş olursa olsun muvâfıkdur. Çividün mikdâr-ı şerbeti yarım miskâldür. Ziyâdesi havâssa keder verür, illâ nergis ve nesrîn koklamak ıslâh eder. Takvîm kavli üzere talaka zarar eder, illâ kızıl sandal ve mukl-ı ezrak ıslâh eder. Bunun bedeli kendü kadar arpa unı ve iki dânk mâmîsâdur.
Nîlec: Nîl ʿusâresidür ki çivid derler. Henüz zikr olındı.
Sedrûs: Çividdür. Nîl ve nîlec derler. Nun bâbında zikr olınur.
ʿAcb: Çivid tohmıdur. Hâ bâbında habbü’n-nîl deyü zikr olındı. Ve Mâlâ Yesiʿ sâhibi habbü’l-külâdur der. Elif bâbında enâgûris ve hâ bâbında habbü’l-külâ deyü zikr olınmışdur.
ʿIzlâm: Çivid agacıdur, ammâ erkek çividdür. Nîl dedükleri bunun ʿusâresidür ve varakına vesme derler ve kütüm dahı derler, çivid ʿızlem agacından olur. Bunun envâʿı mahallinde zikr olınmışdur.
Kurtum-ı hindî: Çivid tohmıdır. Hâ bâbında habbü’n-nîl deyü zikr olınmışdur.
Lenc: Çividdür, Nîl çivid agacıdur. ʿUsâresine nîlec derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Nîl: Çivid otıdur Türkî. Üç nesneye dahı ıtlâk olınur. Bunun yapragına vesme derler, saç ve sakal yuyar. Ve agacına ʿızlem derler ve çividün kendüsine dahı derler. Nîl Türkî; çivit otıdur Türkî; nîl Fârisî; nîliyye Fârisî; nîlec ʿArabî, ʿusâresine derler; nîlâ Süryânî; şaʿîʿâ dîhâ Süryânî; agrestâs Rûmî; alsâtîn Yûnânî; îsâtîs Yunânî; berâbkâ Hindî; mutreye Lâtîn; tîn-i ahdar ʿArabî; mûrsînâ Temîmî; indikûm Rûm ve Lâtîn; isâtis ʿİbrî; lûlâkî Rûmî; isâtis Rûmî; isâtis sâtiva Lâtîn; uvît Mâcar, Nemse; pâstel İspânya; pâstel de lingô âzûk Fırânca; hıtır ʿArabî. Nîl çivid otıdur. Nîlec bu otun ʿusâresidür ki çivit derler, boyacılar kullanurlar. Vesme yapragına derler. Vav bâbında vesme deyü tahrîr olınur. Geldük bu mahalde maksûdumuz olan nîlec ve nîl iki nevʿ olur, berrî ve bôstânî olur. Temîmî kavli üzere bôstânîsinün yapragı lisânü’l-hamel yapragına benzer, ammâ berrî nevʿinün yapragı mârul yapragına benzer. Aʿlâsı bôstânîsi ve çividi bôstânîsinden alınan ola. Çividün dahı üç ismi vardur, her biri bir vilâyete mensûbdur. Bir nevʿine Lâhûrî derler, aʿlâsıdur. İkinci nevʿine Perçemî derler, andan aşagadur. Üçünci nevʿine Çerkezî derler, gâyet kumlu olur, alçakdur. Aʿlâsınun tabîʿatı Takvîmü’l-Edviye ve Rûfes kavli üzere ikinci derecede hâr u yâbisdür. İhtiyârât kavli üzere bürûdeti vardur. Ve baʿzılar rutûbet ile yübûset mâbeyninde muʿtedildür ve kâbızdur, akan kanları tutar. Temîmî kavli üzere kuvvet-i evvelîsi ziyâde müceffifdür, kuvvet-i sâniyesi onıldıcıdur ve tahlîl eder, kuvvet-i sâlisesi bedende hâdis olan berk yaraları onıldur. Eger yapragını yaramaz ve habîs yenür yaralara ursalar hall eder, kan tükürenlere dahı nâfiʿdür, barası ve kelefi ve behakı zâʾil eder ve dâʾü’s-saʿlebe dahı müfîddür. Bunun menfaʿati budur ki yaralara gâyet müfîddür ve bedenden batmış dikeni çıkarur ve oglancuklar öksürügüne fâʾide eder. İstiskâya hıyârşenbe ile içüreler, İshak kavli üzere nâfiʿdür. Eger ʿusâresin yaʿnî çividi sirke ile baş yaralarına ve köpügini nâr-ı fârisî dedükleri atlâs kabarcıkları gibilere sürseler ıslâh ve hanâzîre dahı sürseler İhtiyârât kavli üzere fâʾide eder. Eger âkile yarasın ʿasel ile pâk edüp yudukdan sonra âkile üzerine çivid ekseler onıldur. Ve eger âdem necâseti ile gece ile âkileye tılâ olınsa Temîmî kavli üzere ve tecribesi üzere onılda. İbni Baytâr kavli üzere eger çividün dört arpa agırını ezüp içseler veremleri ve kan galebesin sâkin ede ve ʿaşkı giderür ve oglancıklar öksürügine ve gögüs çıbanlarına ve zîku’n-nefese nefʿ verür, hayz kanını keser. Eger iki dirhemini gülbeşeker ile yeseler yalınuzlıgı ve hafakânı giderür. Ammâ çivide yaru kadar mürdeseng ve azacık gül yagı ve mûm ve fülfül katup ve âkile ʿilletini sinirlü yaprak suyıyla ve bal ile muhkem yudukdan sonra bu devâyı üzerine ursalar onılda. Ve nîl otınun bir nevʿi dahı vardur, berrîdür, anun dahı ʿameli bunun gibidür. Bu iki nevʿ dahı bedende şişler olsa ibtidâsında arpa unıyla her kankı şiş olursa olsun muvâfıkdur. Çividün mikdâr-ı şerbeti yarım miskâldür. Ziyâdesi havâssa keder verür, illâ nergis ve nesrîn koklamak ıslâh eder. Takvîm kavli üzere talaka zarar eder, illâ kızıl sandal ve mukl-ı ezrak ıslâh eder. Bunun bedeli kendü kadar arpa unı ve iki dânk mâmîsâdur.
Nîlec: Nîl ʿusâresidür ki çivid derler. Henüz zikr olındı.
Sedrûs: Çividdür. Nîl ve nîlec derler. Nun bâbında zikr olınur.
ʿAcb: Çivid tohmıdur. Hâ bâbında habbü’n-nîl deyü zikr olındı. Ve Mâlâ Yesiʿ sâhibi habbü’l-külâdur der. Elif bâbında enâgûris ve hâ bâbında habbü’l-külâ deyü zikr olınmışdur.
ʿIzlâm: Çivid agacıdur, ammâ erkek çividdür. Nîl dedükleri bunun ʿusâresidür ve varakına vesme derler ve kütüm dahı derler, çivid ʿızlem agacından olur. Bunun envâʿı mahallinde zikr olınmışdur.
Kurtum-ı hindî: Çivid tohmıdır. Hâ bâbında habbü’n-nîl deyü zikr olınmışdur.
Lenc: Çividdür, Nîl çivid agacıdur. ʿUsâresine nîlec derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.