🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Kardamana (Lagoecia cuminoides)
Serbest metin
🌿
Mahiyeti Hakkında: Bir çeşit nebattır ki Ermeniye arzından biter ve Hint beldelerinde ve Arap beldelerinde dahi olur; kardamana o nebattan alınır ve söz konusu beldelerin gayrı beldelerde dahi olur. Tabiatı Hakkında: Üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Özellikleri Hakkında: Onda ısıtıcı ve kızartıcı ve eritici kuvveti vardır ve onun özelliği iç organları kuvvetlendirir. Yaralar Hakkında: Uyuz(cereb) ve temriyeye(kuba) sirke ile sürülse faydalı olur. Eklem Organları Hakkında: Sinir hastalıklarına ve balgami olan kalça ağrısına ve felce ve kas ezilmesine, hülasa bu afetlere faydalı olur. Baş Organları Hakkında: Su ile içilse saraya faydası olur. Göğüs Organları Hakkında: Göğsü arıtıcı ve öksürüğü sakinleştiricidir. Boşaltım Organları Hakkında: Sancıya ve kurtlara ve habbü'l-kar'a (habbü'l-kar-içteki kabak çekirdeği gibi kurtlar) faydalıdır. Ve şarap ile böbrek ağrısına ve sidik zorluğuna faydalıdır. Ve taş için ondan bir dirhemi defne kökü kabuğu ile içirilir. Ve onun dumanı anne karnındaki bebeği katleder. Zehirler Hakkında: Akrep sokmasına ve diğer ısırıklara faydalıdır. Bedelleri Hakkında: Onun bedeli üzerlik(harmel) ve limon otudur(ıdhir).
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Kardamana: Türkçede geyik ziresi derler; Arapçada keravya-yı berri, Frenkçede keravya salvatika; Latincede kerteman. Bunu bazıları şahteredir demişler, ama hatadır. Bu tohum uzunca olur, tadı acıdır ve sıcaktır ve rengi ve yaprağı ve çiçeği ve tohumu kimyona(kemmun) benzer. Tabiatı Maserceveyh'in sözü üzere üçüncü derecede sıcaktır ve kuruluğu dahi var ama Muhammed Temimi ve Takvim sahibinin sözü üzere üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Göğsü pak eder ve öksürüğe faydalıdır. Suyu saraya ve siyatik(ırku’n-nisa) hastalığına ve felce ve gevşemeye ve sancıya faydalıdır ve habbü'l-kar'ı (habbü'l-kar-içteki kabak çekirdeği gibi kurtlar) çıkarır. Eğer şarapla içeler böbrek ağrılarına ve sidik zorluğuna ve kulunca uygundur ve akrep soktuğuna ve tüm zehirli canavarlar soktuğuna münasiptir. Eğer defne ağacının kökünün kabuğuyla bir dirhemini içeler taşları böbrekten ve mesaneden çıkarır. İbni Serafiyun'un sözü üzere bunun beş miskal suyu hindistan ceviziyle(cevz-i hindi) ve tuzla balgam ishal eder. Eğer ezip sirke ile uyuza(cereb) ve kelleşmeye(safe) sürülese faydalıdır, tütününe kadın tütsü eylese çocuğu öldürür. Bunun şerbet miktarı bir dirhemdir, fazlası dalağa zararlıdır, ancak anason(enisun) düzeltir. Ve Erbiyasus'un sözü üzere gözde meydana gelen tıkanıklıklara faydalıdır, mesela zambak yağıyla karıştırıp göz kapağına yakı edeler tıkanıklık dökülmeden engeller. Teyaduk'un sözü üzere bağırsak sıyrığı(sahc) hastalığına yani bağırsak sıyrıntısına belki ishal edici devadan sonra arız olan sıyrığa bir dirhemini on dirhem sirkencübin ile içeler faydalıdır. Bunun bedeli limon otu(ıdhir) ve üzerliktir(harmel) ve derler ki yaban yarpuzu(müşk-i taramşi') ve derler ki iki o kadar karamandır(keravya). ...Kardamomen: Yunanca lisandır. Kardamanadır. ...Fars karamanı ve Şam karamanı ve Rum karamanı ve dağ karamanı: Kardamanadır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Kardamana: Geyik ziresi derler, meşhurdur, kızdırıcıdır. Eğer su ile içeler uçuğa ve öksürüğe ve siyatik(ırku'n-nisa) hastalığına ve felce ve uzuvların gevşeklik/güçsüzlüğüne(süstlüğüne) fayda eder. İç ağrısına fayda ede ve habbü'l-kar'ı (habbü'l-kar-içteki kabak çekirdeği gibi kurtlar) çıkara. Eğer şarapla içeler böbrek ağrısına ve sidik tutulduğuna ve zehirli canavarlar soktuğuna fayda ede. Eğer iki dirhemini defne kökü kabuğuyla içeler taşları dağıta. Eğer tütsü edeler hamile kadınlar içindeki çocuğu öldüre. Eğer sirke ile karıştırıp uyuza dürteler gidere.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Kardamana: Yabani karaman(keravya-yı berri) ve dağ karamanı dahi derler. Onun budakları olur ve yaprakları beyaza ve yeşilliğe meyillidir. Bir arşın kadarı uzanır. Çiçekleri gök ve tohumu sarı ve acı olur. İyisi yenisidir. Üçüncü derecede sıcaktır ve onda veya ikincide kurudur. Sesi ve göğsü ve balgamı saf eder ve öksürüğü ve hıçkırığı ve yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri ve kuluncu ve dalak hastalığını yok eder ve azıcık defne(gar) ile taşı ezer içmekle ve sirke ile kaşıntıyı ve uyuzu sürmekle. Ve onun dalağa zararı vardır. Şeytan saçı(eftimun) veya anason(enisun) düzelticisidir. Ve şerbeti: Bir miskal. Ve bedeli: Kimyon veya limon otu(ıdhir yani lemongrass).
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Kardamana: Geyik ziresidir. Maserceveyh'in sözü, bunun tabiatı üçüncü derecede sıcaktır ve kuruluğu dahi vardır. Göğsü pak eder ve öksürüğe faydalıdır. Suyu saraya ve siyatik(ırku’n-nisa) hastalığına ve felce ve gevşemeye ve sancıya faydalıdır. Eğer defne ağacının kökünün kabuğuyla bir dirhemini içeler taşları böbrekten ve mesaneden çıkarır. Bunun şerbet miktarı bir dirhemdir, fazlası dalağa zararlıdır, ancak anason(enisun) düzeltir. [Hazerfen Hüseyin Efendi - Tuhfetü'l-Erîb]
Kardamana: Yunancada kardamun isminden Arapçalaştırılmıştır. Papatya nebatına benzer bir nebattır. Beyaza meyilli sarıca ve eğrice ve yuvarlak budakları ve yeşil yaprakları vardır. Mağrip vilayetinde çok olur. Mağrip’te dağ karamanı demekle meşhurdur. Zira ona benzer lakin danesi ondan uzuncadır ve kökü ve yaprağı büyücek ve yeşilliği ziyadedir. Düz yerlerde ve sular aktığı yerlerde ve dağlarda ve taşlıkta biter. Hint vilayetinde ve Ermeniye ve Arap beldelerinde biter. İyisi odur ki Ermeniye’den olup kokusu belli ve lezzeti keskin ve acı olup danesi sarı ve uzun ve ağır ola. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Harareti kuruluğundan kuvvetlidir. İçmekle karında olan kurtları kırar. Eğer sirke ile uyuz ve kaşıntı üzerine süreler koparıp gidere. Sara ve öksürük ve siyatik(ırku’n-nesa) hastalığına ve felç ve gevşeklik ve böbrekler ağrılarına ve karaca et ezilmesine ve bağırsak ağrılarına fayda eder. Eğer şarap ile içeler soğuktan ve rutubetten güçlükle işeyenlere fayda eyleye. Şarap ile içeler akrep ve diğer zehirli canavarlar sokmasına fayda edip iyi eyleye. Şerbet miktarı bir miskaldir. Eğer defne ağacının kökünün kabuğuyla içeler sidik yollarında taşları ufalaya. Eğer yakıp tütününe duralar veyahut kadın aşağıdan ala karnında çocuğu katleyleye. Eğer sirke ile karıştırıp yüzde ve diğer bedende olan leke ve ufak siyah ve kızıl noktalara süreler fayda eyleye. Gah olur onunla bazı yağları buruklaştırırlar faydalı olur. Bazıları derler dalağa zarar eder, anason(enisun) düzeltir. Bulunmasa bedeli limon otudur(ıdhir). Bazıları demişler bedeli üzerliktir(harmel). Üzerlik, Türkçede üzerlik dedikleridir.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Mahiyeti Hakkında: Bir çeşit nebattır ki Ermeniye arzından biter ve Hint beldelerinde ve Arap beldelerinde dahi olur; kardamana o nebattan alınır ve söz konusu beldelerin gayrı beldelerde dahi olur. Tabiatı Hakkında: Üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Özellikleri Hakkında: Onda ısıtıcı ve kızartıcı ve eritici kuvveti vardır ve onun özelliği iç organları kuvvetlendirir. Yaralar Hakkında: Uyuz(cereb) ve temriyeye(kuba) sirke ile sürülse faydalı olur. Eklem Organları Hakkında: Sinir hastalıklarına ve balgami olan kalça ağrısına ve felce ve kas ezilmesine, hülasa bu afetlere faydalı olur. Baş Organları Hakkında: Su ile içilse saraya faydası olur. Göğüs Organları Hakkında: Göğsü arıtıcı ve öksürüğü sakinleştiricidir. Boşaltım Organları Hakkında: Sancıya ve kurtlara ve habbü'l-kar'a (habbü'l-kar-içteki kabak çekirdeği gibi kurtlar) faydalıdır. Ve şarap ile böbrek ağrısına ve sidik zorluğuna faydalıdır. Ve taş için ondan bir dirhemi defne kökü kabuğu ile içirilir. Ve onun dumanı anne karnındaki bebeği katleder. Zehirler Hakkında: Akrep sokmasına ve diğer ısırıklara faydalıdır. Bedelleri Hakkında: Onun bedeli üzerlik(harmel) ve limon otudur(ıdhir).
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Kardamana: Türkçede geyik ziresi derler; Arapçada keravya-yı berri, Frenkçede keravya salvatika; Latincede kerteman. Bunu bazıları şahteredir demişler, ama hatadır. Bu tohum uzunca olur, tadı acıdır ve sıcaktır ve rengi ve yaprağı ve çiçeği ve tohumu kimyona(kemmun) benzer. Tabiatı Maserceveyh'in sözü üzere üçüncü derecede sıcaktır ve kuruluğu dahi var ama Muhammed Temimi ve Takvim sahibinin sözü üzere üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Göğsü pak eder ve öksürüğe faydalıdır. Suyu saraya ve siyatik(ırku’n-nisa) hastalığına ve felce ve gevşemeye ve sancıya faydalıdır ve habbü'l-kar'ı (habbü'l-kar-içteki kabak çekirdeği gibi kurtlar) çıkarır. Eğer şarapla içeler böbrek ağrılarına ve sidik zorluğuna ve kulunca uygundur ve akrep soktuğuna ve tüm zehirli canavarlar soktuğuna münasiptir. Eğer defne ağacının kökünün kabuğuyla bir dirhemini içeler taşları böbrekten ve mesaneden çıkarır. İbni Serafiyun'un sözü üzere bunun beş miskal suyu hindistan ceviziyle(cevz-i hindi) ve tuzla balgam ishal eder. Eğer ezip sirke ile uyuza(cereb) ve kelleşmeye(safe) sürülese faydalıdır, tütününe kadın tütsü eylese çocuğu öldürür. Bunun şerbet miktarı bir dirhemdir, fazlası dalağa zararlıdır, ancak anason(enisun) düzeltir. Ve Erbiyasus'un sözü üzere gözde meydana gelen tıkanıklıklara faydalıdır, mesela zambak yağıyla karıştırıp göz kapağına yakı edeler tıkanıklık dökülmeden engeller. Teyaduk'un sözü üzere bağırsak sıyrığı(sahc) hastalığına yani bağırsak sıyrıntısına belki ishal edici devadan sonra arız olan sıyrığa bir dirhemini on dirhem sirkencübin ile içeler faydalıdır. Bunun bedeli limon otu(ıdhir) ve üzerliktir(harmel) ve derler ki yaban yarpuzu(müşk-i taramşi') ve derler ki iki o kadar karamandır(keravya). ...Kardamomen: Yunanca lisandır. Kardamanadır. ...Fars karamanı ve Şam karamanı ve Rum karamanı ve dağ karamanı: Kardamanadır.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Kardamana: Geyik ziresi derler, meşhurdur, kızdırıcıdır. Eğer su ile içeler uçuğa ve öksürüğe ve siyatik(ırku'n-nisa) hastalığına ve felce ve uzuvların gevşeklik/güçsüzlüğüne(süstlüğüne) fayda eder. İç ağrısına fayda ede ve habbü'l-kar'ı (habbü'l-kar-içteki kabak çekirdeği gibi kurtlar) çıkara. Eğer şarapla içeler böbrek ağrısına ve sidik tutulduğuna ve zehirli canavarlar soktuğuna fayda ede. Eğer iki dirhemini defne kökü kabuğuyla içeler taşları dağıta. Eğer tütsü edeler hamile kadınlar içindeki çocuğu öldüre. Eğer sirke ile karıştırıp uyuza dürteler gidere.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]
Kardamana: Yabani karaman(keravya-yı berri) ve dağ karamanı dahi derler. Onun budakları olur ve yaprakları beyaza ve yeşilliğe meyillidir. Bir arşın kadarı uzanır. Çiçekleri gök ve tohumu sarı ve acı olur. İyisi yenisidir. Üçüncü derecede sıcaktır ve onda veya ikincide kurudur. Sesi ve göğsü ve balgamı saf eder ve öksürüğü ve hıçkırığı ve yoğun kıvamlı/kalın(galiz) yelleri ve kuluncu ve dalak hastalığını yok eder ve azıcık defne(gar) ile taşı ezer içmekle ve sirke ile kaşıntıyı ve uyuzu sürmekle. Ve onun dalağa zararı vardır. Şeytan saçı(eftimun) veya anason(enisun) düzelticisidir. Ve şerbeti: Bir miskal. Ve bedeli: Kimyon veya limon otu(ıdhir yani lemongrass).
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Kardamana: Geyik ziresidir. Maserceveyh'in sözü, bunun tabiatı üçüncü derecede sıcaktır ve kuruluğu dahi vardır. Göğsü pak eder ve öksürüğe faydalıdır. Suyu saraya ve siyatik(ırku’n-nisa) hastalığına ve felce ve gevşemeye ve sancıya faydalıdır. Eğer defne ağacının kökünün kabuğuyla bir dirhemini içeler taşları böbrekten ve mesaneden çıkarır. Bunun şerbet miktarı bir dirhemdir, fazlası dalağa zararlıdır, ancak anason(enisun) düzeltir. [Hazerfen Hüseyin Efendi - Tuhfetü'l-Erîb]
Kardamana: Yunancada kardamun isminden Arapçalaştırılmıştır. Papatya nebatına benzer bir nebattır. Beyaza meyilli sarıca ve eğrice ve yuvarlak budakları ve yeşil yaprakları vardır. Mağrip vilayetinde çok olur. Mağrip’te dağ karamanı demekle meşhurdur. Zira ona benzer lakin danesi ondan uzuncadır ve kökü ve yaprağı büyücek ve yeşilliği ziyadedir. Düz yerlerde ve sular aktığı yerlerde ve dağlarda ve taşlıkta biter. Hint vilayetinde ve Ermeniye ve Arap beldelerinde biter. İyisi odur ki Ermeniye’den olup kokusu belli ve lezzeti keskin ve acı olup danesi sarı ve uzun ve ağır ola. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Harareti kuruluğundan kuvvetlidir. İçmekle karında olan kurtları kırar. Eğer sirke ile uyuz ve kaşıntı üzerine süreler koparıp gidere. Sara ve öksürük ve siyatik(ırku’n-nesa) hastalığına ve felç ve gevşeklik ve böbrekler ağrılarına ve karaca et ezilmesine ve bağırsak ağrılarına fayda eder. Eğer şarap ile içeler soğuktan ve rutubetten güçlükle işeyenlere fayda eyleye. Şarap ile içeler akrep ve diğer zehirli canavarlar sokmasına fayda edip iyi eyleye. Şerbet miktarı bir miskaldir. Eğer defne ağacının kökünün kabuğuyla içeler sidik yollarında taşları ufalaya. Eğer yakıp tütününe duralar veyahut kadın aşağıdan ala karnında çocuğu katleyleye. Eğer sirke ile karıştırıp yüzde ve diğer bedende olan leke ve ufak siyah ve kızıl noktalara süreler fayda eyleye. Gah olur onunla bazı yağları buruklaştırırlar faydalı olur. Bazıları derler dalağa zarar eder, anason(enisun) düzeltir. Bulunmasa bedeli limon otudur(ıdhir). Bazıları demişler bedeli üzerliktir(harmel). Üzerlik, Türkçede üzerlik dedikleridir.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Fi'l-Mâhiyyeti: Bir nev' nebâtdur ki Ermeniyye arzından nâbit olur ve bilâd-ı Hind ve bilâd-ı Arab'da dahı olur; kardamânâ ol nebâtdan ahz olınur ve bilâd-ı mezkûrlarıñ gayrı bilâdda dahı olur.
Fi't-Tab'ı: Derece-i sâlisede hârr ve yâbisdür.
Fi'l-Havâssi: Oñda müsahhine ve muhammire ve müzîbe kuvvesi vardur ve onuñ hâssiyyeti a'zâ-i bâtıneyi takviye eder.
Fi'l-Kurûhi: Cereb ve kûbâya hall ile tılâ olınsa nâfi' olur.
Fi-Âlâti'l-Mefâsili: Emrâz-ı asaba ve balgamî olan veca'-ı verike ve fâlice ve radd-ı adaleye, bi'l-cümle bu âfetlere nâfi' olur.
Fi-A'zâi'r-Re'si: Su ile şürb olınsa sar'a nef'i olur.
Fi-A'zâi's-Sadri: Sadrı münekkî ve su'âli müsekkindür.
Fi-A'zâi'n-Nefzi: Magsa ve dîdâna ve habbü'l-kar'a nâfi'dür. Ve şarâb ile veca'-ı külâ ve usr-ı bevle nâfi'dür. Ve hasât içün oñdan bir dirhemi asl-ı gâr kışrı ile saky olınur. Ve onuñ duhânı cenîni katl eder.
Fi's-Sümûmi: Lez'-i akrebe ve sâ'ir nühûşa nâfi'dür.
Fi'l-Ebdâli: Onuñ bedeli harmel ve ıdhirdür.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Fi't-Tab'ı: Derece-i sâlisede hârr ve yâbisdür.
Fi'l-Havâssi: Oñda müsahhine ve muhammire ve müzîbe kuvvesi vardur ve onuñ hâssiyyeti a'zâ-i bâtıneyi takviye eder.
Fi'l-Kurûhi: Cereb ve kûbâya hall ile tılâ olınsa nâfi' olur.
Fi-Âlâti'l-Mefâsili: Emrâz-ı asaba ve balgamî olan veca'-ı verike ve fâlice ve radd-ı adaleye, bi'l-cümle bu âfetlere nâfi' olur.
Fi-A'zâi'r-Re'si: Su ile şürb olınsa sar'a nef'i olur.
Fi-A'zâi's-Sadri: Sadrı münekkî ve su'âli müsekkindür.
Fi-A'zâi'n-Nefzi: Magsa ve dîdâna ve habbü'l-kar'a nâfi'dür. Ve şarâb ile veca'-ı külâ ve usr-ı bevle nâfi'dür. Ve hasât içün oñdan bir dirhemi asl-ı gâr kışrı ile saky olınur. Ve onuñ duhânı cenîni katl eder.
Fi's-Sümûmi: Lez'-i akrebe ve sâ'ir nühûşa nâfi'dür.
Fi'l-Ebdâli: Onuñ bedeli harmel ve ıdhirdür.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.