Peynir Suyu / Peynir Altı Suyu (Mâü'l-cübn / Serum)

Peynir Altı Suyu: Mahiyeti: Meşhurdur. Havassı: Sevda sahiplerine cidden kötüdür. Ne zaman semiz et ile pişirilse biraz salih olur. Boşaltım Uzuvları: Mideye ve makata zararlı olur.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Ma'ül Cübn: Peynir suyudur. Peynir suyunun en iyisi tazesinden ve kızıl keçi sütünden alınıp ve o keçi evde beslenmekten ziyade çoban elinde beslenmek yeğdir ama bazı zamanda evde beslerler ki maraz sahiplerinin illetine göre o keçiye gıda verirler ki o keçinin sütüne bu gıdalardan menfaat tesir ede ve maraz sahiplerine faydalı ola. Ve evde beslenmek lazım gelirse eğer arpa unu, hindiba, marul, hıyar ve rezene yedirip sütünü alalar. İki rıtl buğday ile sütü tencereye koyup hafif ateş ile süt kaynaya ve kaynarken tencere ağzına süt kabarıp çıkarsa üzerine kırk dirhem sirkencübin şekeri ve sirke dökeler, süt kesilip peyniri cem ola. Ve bir çeşidi dahi olur incir dalıyla sütü ateşte karıştıralar, her doksan dirhem süte on sekiz dirhem sirkencübin ve bir dirhem sirke koyalar, kesile ve ağzını kapayıp ateşten indireler ki ta peynirden su ayrıla. Ve bazıları limonla keserler, bu takdirce suyunu alıp doksan dirhemini içeler. Evvel faydası odur ki çileye ve uyuza içireler ve sürme dahi edeler ve bu su gayet safra ishal edicidir ve sarılığa(yerekân) faydalıdır, eftimunla içseler yanmış sevdayı ishal eder ve ciğer hararetini ve safra şiddetini sakin eder. Ve bunun fazileti bahar eyyamında veyahut güz eyyamında içirmektir. Bunun şerbet miktarı odur ki günde üç defa içmek gerektir ama arasında ikişer saat fasıla vereler, geri içip günde üç defa tamam ola. Ve peynir suyunu süzüp aldıktan sonra bazıları geri ateşe koyup köpüğünü alırlar dahi münasiptir. Bazıları içine biraz sütçüğez katarlar imiş, o takdirce en iyisi olur. Melankoliye, epilepsiye(sar'a), çıbanlı uyuza, fil hastalığına(dâ'ü’l-fîle) ve yenür başa fayda eder, çileye, göz kapağına ve göz şişlerine fayda eder. Eğer içine azıcık tuz veyahut deniz suyu katarlarsa ishali ziyade ola ve mesane çıbanlarına, istiskaya(Ascites/Dropsy) ve eski sıtmalara fayda eder, göze, kapağına, göz maddelerine, migren ağrısına ve eski fasit çıbanlara dahi fayda eder. Bu illetlere eftimun veyahut kekik ile içeler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Peynir Suyu: Süt çürüğüdür. Eğer sütü bir yeni taş çömleğe koyalar, incir ağacının taze budağıyla karıştıralar iki üç kere kaynatalar. Sonra her doksan dirhemine on sekiz dirhem sirkencübin koyalar. Kapayalar. Ateşten indireler. Ta ki peynirinden su ayrıla. Evet gerektir ki, bir süngeri soğuk suya batıralar. Çömleğin kenarına süreler. Ta ki taşmaya. Her vakitte doksan dirhem içireler. İçi ishal ede. Melankoliye, uçuğa, çıbanlara, uyuza, fil hastalığına ve gövdede olan sivilceye fayda ede. Evet gerektir ki, üç yüz doksan dirheme dek miktarını içeler. Evet doksanar dirhem içeler. İki doksanın arasında yürüyeler. İçi arıtır. Azmış yaramaz hıltları çıkarır. Ve yüzdeki çileyi giderir. Ve göz şişlerine fayda ede. Eğer pişirseler azıcık tuz veya deniz suyu katıp içseler ishal eder. Ve mesane çıbanlarına fayda ede. İstiskaya, eski sıtmaya, göze ve kapağa inen maddelere, çileye, migren zahmetine ve eski yaramaz çıbanlara fayda ede.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Peynir Altı suyu. Ve o şey ki ondan peynir tutarlar. Zikri önden geçti. Ve ona menekşe ayırıcısı dahi derler. Yapanın muradı hasebince muhtelif olur. Ve onun aslı sıcak illetlere, kaşıntı, uyuz, sıtma ve iltihaba faydalıdır. Ve tedbir ettiklerinde soğuk mizaçlılara, hususan sevdavi marazlara, vesvese, cinnete, melankoli gibiye, istiskaya, iç organlar ve böbrekler zayıflığından ve idrar yanmasına faydalıdır. Yapılışı: Keçi sütü ve ne zaman ki keçi kızıl olup, gözü gök olup tabibin rey'i ile otlayıp mesane marazı için vişne gibi, hararet için ve balgam için aspir ve sevda için susam otlasa o en iyisidir. Ve onun peynir suyu gayrısından daha iyi ve daha güzeldir. Pes üç rıtl ondan bir çömlekte hafif ateş üzerine koyup kaynadığı zamanda dört vakıyye sirkencübin ile sulandıralar. Ve bedelini yerine sirke eylemek iyi değildir. Ağaç ile hareket ettirip incir ağacı gibi kabuğunu aldıktan sonra rutubet isteyen söğüt ağacı ile ve ne zaman ki peyniri çıkar soğutup ve safi edeler. Sonra tekrar ateş üzerine koyup cüzzamı, uyuzu ve cinneti olan kimseler için içine biraz lacivert eriteler. Balgam ve balgamın marazları olanlara tuz, agarikon ve aspir içine koyalar ve safravi olanlara demirhindi ve menekşe şarabı içine koyalar ve kanı kesmede ışkın ve kadıntuzluğu gibilerini katalar. Otuz dirheme değin kullanalar. Ve bu, havassındandır.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Peynir Altı Suyu: Peynir suyudur. Peynir suyunun en iyisi taze sütten ve kızıl keçi sütünden alınıp ve evvel keçi evde beslenmekten çoban elinde beslenmek yeğdir ama bazı zamanda evde beslerler ki maraz sahiplerinin illetine göre o keçiye gıda vereler ki o keçinin sütüne bu gıdalardan menfaat tesir ede ve maraz sahiplerine faydalı ola ve evde beslenmek lazım gelirse eğer arpa unu, hindiba, marul, hıyar ve rezene yedirip sütünü alalar. İki rıtl sütü tencereye koyup hafif ateş ile süt kaynaya, kaynarken tencere ağzına süt kaynayıp çıkarsa üzerine kırk dirhem sirkencübin şekeri ve sirke dökeler ki süt kesilip peyniri cem ola ve bir çeşidi dahi olur incir dalı ile sütü ateşte karıştırırlar ve her doksan dirhem süte on sekiz dirhem sirkencübin ve bir dirhem sirke koyalar, kesile ve ağzını kapayıp ateşten indireler ki ta peynirden su ayrıla ve bazıları limon ile keserler bu takdirce suyunu alıp doksan dirhemini içerler. Evvel faydası odur ki çileye ve uyuza içireler ve sürme dahi edeler ve bu su gayet safra ishal edicidir ve sarılığa(yerekân) faydalıdır, eftimun ile içseler yanmış sevdayı ishal eder ve ciğer hararetini ve safra şiddetini sakin eder ve bunun fazileti bahar eyyamında veyahut güz eyyamında içirmektir. Bunun şerbet miktarı odur ki günde üç defa içmek gerektir ama arasında ikişer saat fasıla vereler, geri içip günde üç defa tamam ola ve peynir suyu süzüp olduktan sonra bazıları geri ateşe koyup köpüğünü alırlar dahi münasiptir, bazıları içine biraz sütçüğez katarlar imiş o takdirce en iyisi olur. Melankoliye, epilepsiye(sar'a), çıbanlı uyuza ve saçkırana fayda eder ve göz kapağına ve göz şişlerine fayda eder. Eğer içine azıcık tuz veyahut deniz suyu katarlarsa ishali ziyade ola ve mesane çıbanlarına, istiskaya ve eski sıtmalara fayda eder ve göz maddelerine, migren ağrısına ve eski fasit çıbanlara dahi fayda eder, bu illetlere eftimun ile içeler.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Peynir Altı Suyu: Peynir suyu demektir yani süt kesilip peyniri ayrılıp suyuna peynir altı suyu derler. Zira süt; peynir, yağ ve sudan terkip olunmuştur. Peynir suyunda keskinlik ve hıltları inceltici(mülattif) ve ishal edici kuvvet vardır. Peynir suyu içmek melankoli, epilepsi(sar'a), irinli kaşıntı, uyuz ve fil hastalığı marazlarına, bedende olan sivilcelere ve fasit ve yanmış olan hıltların ishali için faydalıdır. İçmeksizin yüzde ve bedende olan lekelere peynir suyunu sürseler fayda eyleye. Eğer gözde olan şiş için olan devaları peynir suyu ile karıştırıp göze yakı etseler eritip çözer(tahlil eyleye) ve tesiri ziyade ola. Peynir suyunu içmek yanmış yaramaz hıltları çıkarır. Hıltlar eğer yakın ve eğer bedenin uzak yerlerinde olsun cümlesini çıkarır ve istiska marazına müptela olmadan korkanlara, yani istiska marazı alameti olanlara peynir suyu içmek iyidir. Kelamın özü budur ki peynir suyunun kuvveti yıkayıcı(cila edici) ve temizleyicidir ve herkese iyidir. Ve eğer oğlan, eğer koca ve eğer gayrısıdır ve yazda ve kışta içmesi caizdir. Süt ne denli sulu ve ince olursa suyu ona göre o denli ziyade ishal edici olur ve ne denli koyu olursa ona göre rutubet vermesi ziyade olur. Peynir suyu içmek murat olundukta evla budur ki genç, kızıl, gök gözlü ve burnunun ortası yüksek keçiyi bulup ve ona arpa unu, hindiba ve rezene ve hıyar içi yedireler; şol miktar ki içmesi ve menfaati murat ola ona göre bunlardan yedireler ve o keçi doğuralı kırk gün geçmiş ola. Bu makule keçi sütünden üç rıtl veyahut iki rıtl miktarı alıp taştan tencere içine koyup yavaş ateş ile kaynatalar ve kaynarken ucu ezilmiş kabuğu soyulmuş yaş incir ağacından ağaç parçasıyla sütü karıştıralar. Zira incir ağacında olan sütlügenlik ishale yardım eder. Onun için onunla karıştırmak ihtiyar olundu ve eğer murat ishal olmayıp rutubet vermek murat olunursa söğüt ağacı parçasıyla karıştıralar. Süt kaynarken su ile ıslanmış bez parçasıyla tencerenin taraflarını daima sileler. Bir miktar kaynattıktan sonra tencereyi ateşten indirip üzerine dört vakıyye miktarı sirkencübin şekeri serpeler. Bazıları safi sirke serperler. Peynir suyundan ayrıldıktan sonra suyu seyrek bez parçasıyla veyahut hurma yaprağından olan zembilden süzeler ve asakoyalar ta sululuğu gide, ondan sonra tencereyi yıkayıp suyu geri tencereye koyup azıcık kaynattıkta üzerine ince dövülmüş billur tuzdan yarım dirhem miktarı bırakalar ve tekrar saf edip saf olmuşundan nöbet şekeri ile rıtıldan üç paydan iki pay miktara dek içeler. Bazen olur ona mizacı tebdil edici sefuf katarlar. Pes itidal üzere soğuk ve kuru ile soğuk ve nemli olan devalar katalar. Bazen olur ona ishale yardım eden sefuf katarlar, şu vecihle ki çıkarılması murat olunan hılta göre bazıları ishal için olan devaları onun içinde ıslatırlar devalara ıslah olur mesela eftimunu ve bazıları sakmunyayı ve bazıları sabır, halile ve pelin otunu onun içinde ıslatırlar. Sefuflar ve nuku'lar mürekkebatta zikrolunur. Peynir suyunu içmiş olan kimseye evla budur ki uyumayıp anıl anıl geze ve ama şol su ki peynir ettiklerinde peynir içinden çıkar, o suda rutubet vermeklik, hıltları inceltmek ve semirtmek vardır. Bazıları peynir suyu kaynarken üzerine aspir tohumu suyunu koyarlar. Böylece sevda ve balgam ishal etmesine faydalı olur ve yalnız tuz ile olunca asanlıkla ishal eder.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]

Peynir Altı Suyu: Süt çürüğü bütün şartlarıyla kılınmış ola melankoliye fayda eder, tamamıyla epilepsiye(sar'a) faydalıdır. Peynir suyu gözde olan çileyi giderir ve göze dökülen kan için ilaca katıp içseler münasiptir.
[Kitab-ı Tıbb]