Nardin / Sümbül-i Rûmî (Valeriana celtica) Ve Şarabı

Mahiyeti: Sümbül-i Rûmîdir, onda olan kelamı sin babına tehir eyleriz.
[İbni Sina - El Kanun Fittıb]

Turunç kabuğu ikinci derecede sıcak ve kurudur. Turuncun ağacı, içinden daha yumuşak ve hoştur. Dimağdan soğuk yelleri çözer. Sarı kabuğu ise sıcak ve yumuşaktır. Kabuğunun yağı, nardin -ki sümbül-i rûmîdir- onun tabiatındandır.
[Neşâti Yağı - Risâle]

Ve sümbül-i rûmînin şarabı ciğere ve dalak şişlerine fayda eder ve idrar zorluğuna dahi faydalıdır ve rengi saf eder ve aklı tez eder ve tutucu kuvveti muhkem eder, ama böbreğe ziyan eder, ancak kitre ıslah eder. Galenos'un sözü üzere bunun bedeli güzel kokulu(hoş-bûy) limon otudur(ızhırdır). İki vezni kadar koyalar. Bazıları bunun bedeli Hint defnesidir(sâdecdir) dediler. Sahib-i Takvim'in sözü üzere ıslahı tabâşîrdir. Ve bedeli limon otu ve mastikadır.
Utârid: Sümbül-i rûmîdir, zikrolunmuştur.
Nârdîn: Sümbül-i rûmî derler. Nârdîn dedikleri sümbül-i rûmîye derler. Asarun köküne benzer. Rengi kırlangıç otuna(mâmîrâna) benzer. Üç çeşit olur. Bir çeşidi küçük bir top gibi olur, asıl sümbül-i rûmî derler ve nârdîn o çeşittir. Ve bir çeşidine Talyan sümbülü derler, bunun çiçeğini veyahut yağını miskli sabuna koyarlar, ispîd yağı veyahut ispîd çiçeği derler, gayet güzel kokar ve buna benzer bir çeşidi dahi vardır, lavanta sümbülü derler, ikisi bir cinstir. Ve üçüncü çeşidine Alaman sümbülü derler ve sultani sümbülü dahi derler, ortasında uzun çiçeği ve sapı olur. Rumiler nârdû seltîkû ve Latin ve Efrenciler nârdûs seltikâ derler. Ve iki çeşit sümbül dahi vardır. Dağ sümbülü derler, bu diyarda kullanılmaz ve Arabi kitaplarda yazılmış değildir ama resimli Latin kitaplarında cümlesinin tasviri vardır. Bu çeşit dağ sümbülüne Rumiler nârdûs agriyûs derler, Latin ve Efrenciler nârdûs môntânûs derler. Ve bunlardan maada asarun otu ki Türkçe kedi otu derler, yaban sümbülü çeşidindendir. Geldik maksudumuz olan nardine ki sümbül-i rûmîdir ki kökü kırlangıç otuna ve zerdeçal(urûkü’s-sufr) dedikleri sarı köke benzer ve asarun gibi çok saçaklı olur ama asarundan saçakları dahi ince ve uzun olur. En iyisi güzel kokmak ve taze olmaktır ve aka meyil olanı iyi değildir ve en iyisinin çiçeği, yemişi ve sapı(sâkı) olmaz. Minhac'ın dahi sözü bunun üzerinedir. Yaprağı ve çiçeği olanları yukarıda beyan eyledik. Bu çeşit nardinin, yani sümbülün tabiatı Rûfes'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve üçüncüde kurudur. Bundan sürmeler(kühller) ederler, göz kirpiklerini bitirir, idrarı ve hayzı söktürür. Eğer kaynatılmasında otursalar kadınların rahim şişliklerini giderir ve bir dirhem felce ve yüz felcine faydalıdır. Takvimü’l-Edviye ve Hipokrat'ın(Bukrât) sözü üzere saçkırana, dâ'ü’l-hayyeye, felce ve yüz felcine, soğuk yellere ve yan başı ağrılarına ve istiskaya gayet faydalıdır. Dioskorides'in sözü üzere zekeri kuvvetli eder ve cinselliği ziyade ettirir ve soğuk yelleri ve sevdavi, balgami ağrıları giderir. Fules'in sözü üzere uzvu kuvvetli eder, bedeni semirtir ve zihni kuvvetli eder ve sarılığı giderir. Ve Yûhânîs'in sözü üzere sevdavi vesveseye, felç ve yüz felcine faydalıdır, meniyi ve cinsel şehveti artırır ve bedenin sıhhatini saklar. Bunun şerbet miktarı bir dirhemdir, ziyadesi idrar aletlerine zararlıdır, ancak Arap zamkı ve kitre ıslah eder. İhtiyarat ve İshak'ın sözü üzere akciğere(öykene) zararlıdır, ancak bal veya kitre ıslah eder. Bunun bedeli Hint sümbülüdür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]

Nârdîn: Nârdîn dedikleri sümbül-i rûmîye derler, asarun köküne benzer, iki çeşit olur. Bir çeşidine Talyan sümbülü derler, bunun çiçeği veyahut yağını miskli sabuna koyarlar, ispîd yağı veyahut ispîd çiçeği derler, gayet güzel kokar. Ve bir çeşidi ki maksudumuz olan nardin ki sümbül-i rûmîdir, kökü kırlangıç otu ve urûku’l-musâffer dedikleri sarı köke benzer ve asarun gibi çok saçaklı olur, ama asarun saçakları dahi ince ve uzun olur. En iyisi güzel kokmak ve taze olmaktır. İyisinin çiçeği, yemişi ve sapı olmaz, Minhac'ın dahi sözü budur. Bunun tabiatı Rûfis'in sözü üzere ikinci derecede sıcak ve üçüncüde kurudur. Bundan sürmeler ederler göz kirpiklerini bitirir, idrarı ve hayzı söktürür. Hipokrat ve Takvimü’l-Edviye'nin sözü saçkırana, dâ'ü'l-hayyeye, felce ve yüz felcine, soğuk yelleri ve yanbaşı ağrılarına ve istiskaya gayet faydalıdır. Dioskorides'in sözü zekeri kuvvetli eder ve cinselliği ziyade ettirir ve soğuk yelleri, sevdavi ve balgami ağrılarına faydalıdır. Fules'in sözü uzvu kuvvetli eder, bedeni semirtir ve zihni kuvvetli eder ve sarılığı giderir. Ve Yûhânis'in sözü sevdavi vesveseye, felce ve yüz felcine faydalıdır, meniyi ve cinsel şehveti artırır ve bedenin sıhhatini saklar. Bunun şerbet miktarı bir dirhemdir, ziyadesi idrar aletlerine zararlıdır, ancak Arap zamkı ve kitre ıslah eder. Bunun bedeli Hint sümbülüdür.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]

Dühnü’n-nârdîn: Hint sümbülü yağıdır. Bu yağı Hint defnesi yaprağı(sâdec-i Hindî) dedikleri yapraklar ile edince kuvvetli ve keskin olur. Bazıları ban yağı ve ham zeytinden olan zeyt ile ederler. Bazıları yağını limon otu(ıdhır) ki Mekke ayrığı dedikleri nebattır, onunla kekreltip ederler. Bazıları kırmızı gül dahi katarlar ve bazıları mersin suyu katarlar ve şarap ile kaynatırlar. Bu yağ ne denli ince olup cıvık ve saf olursa iyi olur. Bu yağ ısıtıcı ve incelticidir. Eğer içseler mide ve ciğer ağrılarına, kulunca ve içeride olan soğukluğa fayda eyleye. Eğer ağrısı olan kulağa damlatsalar fayda eyleye. Başının bir tarafı veyahut hepsi ağrıyan kimsenin burnundan içeri koysalar fayda eyleye. Eğer hayaları, mesanesi(kavuğu) gevşemiş olan kimsenin zekerinden içeriye bu yağdan şırıngayla(zerrâkayla) koysalar fayda eyleye. Bunun dahi yapılma usulü diğer beyan olunan yağlar gibidir.
[Hasan B. Abdurrahman - Tercüme-i Mâ-Lâ Yesa‘u’t-Tabîbe Cehluhu]