🌿 Hâşâ ( Wild Thyme)
Thymus - Özellikle Thymus capitatus
Haşa kekik demekle maruftur. Türkçede kekik derler diye işaret olunmuştur. Mahiyeti Hakkında: Dioskorides der ki haşa bir nevi nebattır ki nâsın ekserisi onu bilir ve dikenli olur, dalları küçüktür hatta üzerine pamuk sarılıp kandillere fitil kılınır ve dalları etrafında küçük ve ince yapraklar olur ve dallarının uçlarında küçürek başları olur, üzerinde mor çiçekleri olur ve ekserisi taşlıkta biter ve yüksek mevkilerde biter, kızıllığa meyilli beyaz çiçekleri olur ve dalları ince ve idhir dalına müşabih olur ve çiçeği değirmi ve değirmi olur. Tabiatı Hakkında: Üçüncü dereceye varıncaya kadar sıcak kurudur. Rufus dedi ki haşanın kuruluğu yarpuzun kuruluğundan ziyadedir. Fiilleri ve Hassaları Hakkında: Eritici/çözücü(muhallil) ve kesicidir hatta donmuş ve pıhtılaşmış olan kanı dahi kesip eritir/çözer ve ısıtıcıdır hatta haşa şarabı kışın arız olan titremeyi izale eder. Zinet Hakkında: Siğilleri eritir/çözer(tahlîl eder). Şişler ve Sivilceler Hakkında: Taze ve yeni olan balgami şişler için haşa sirke ile yakı olunur. Eklemler Aletleri Hakkında: Sinirlerin zayıflığı için içilir. Ve kavut şarabı ile siyatik(ırku'n-nesâ) hastalığına yakı olunur. Ve kaburga altı kıkırdaklarında olan ağrılar için haşa şarabı faydalıdır. Göz Organları Hakkında: Haşa yemeğe karıştırılır ise onun kuvveti görmeyi hıfz eder ve zayıf olan görmeyi kuvvetlendirir ve bu menfaate Dioskorides şehadet eder. Göğüs Organları Hakkında: Göğsü ve akciğeri temizler ve tükürmeye yardımcı olur ve kaburga altı kıkırdak ağrılarını sakin eder eğer pişirilip bal ile yalanırsa. Ve yalamada kurutma olmakla kan tükürmekten faydası olur. Beslenme Organları Hakkında: Hazma yardımcı olur. Ve haşa şarabı kötü hazmı izale eder ve iştah azlığını dahi izale eder. Boşaltım Organları Hakkında: Sidiği ve hayızı idrar eder ve bağırsaklarda olan kurtları ishal ve ihraç eder. Ve iki dirhemden dört dirheme varıncaya kadar haşa içilse eziyetsiz kafi ve nafi ishal ile balgamı ishal eder.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Meşhur ottur. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. Yelleri eritir/çözer(tahlîl eder). Kalın/yoğun kıvamlı(galiz) yemekleri hazmettirir. Sidiği idrar eder. [Lehçetül Lügat]
Sumşi: Haşadır. Yunan lisanı üzere sumşi derler. Ha babında haşa diye zikrolunur. Haşa: Yabani yarpuz nevi Türkçede; yabani nanesi Türkçede; me'mun Arapçada. Bazıları buna yabani hardalıdır dediler, ama tahkik yabani kekiği ve yabani yarpuzudur. Çiçeği çok olur, mesela hurma çiçeği gibi olur. Ama kızıl şekil olur. Dalları adhir gibi uzun olur. Yaprağı büyük acı yavşan yaprağı gibi olur. Dağ eteklerinde olur. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur, bazıları ikincide demişler. Eritici/çözücü(muhallil) ve kesicidir, hatta donmuş kanı dahi keser ve eritir/çözer(tahlîl eder). Sidiği ve hayızı akıtır ve cenini çıkarır, tıkanıklıkları açar. Siyatik(ırku'n-nisâ) için şarap ve kavut ile yakı etseler faydalıdır. Göğsü ve akciğeri pak eder ve kan tükürmeyi meneder. Eğer tuz ve sirke ile içseler balgami keymusu ishal eder. Eğer sirke ile balgami şişlere yakı olunsa eritir/çözer(tahlîl eder). Ve yemekte yeseler göz zayıflığına faydalıdır ve görme duyusuna kuvvet verir, mide ve ciğeri pak eder. Eğer ezip suyla ve bal ile karıştırıp iki miskalini içseler kuluncu giderir ve böbreğe kuvvet verir ki cinsel münasebeti ziyade eder. Ağız ve boğaz ağrılarına fayda ede. Miktar şerbeti iki dirhemdir. Galenos kavli felce ve yüz felcine(lakveye) ve unutkanlığa faydalıdır. Enderumahes kavli üzere eğer bunu dövüp bal ile yengeç yaralarına dürtseler faydalıdır. Ve cüzama dahi hamamda sürülecek ilaç olunsa muvafıktır. İshak'ın görüşüne göre akciğere muzırdır, ancak nane ıslah eder. Bunun bedeli kendi kadar dağ kekiğidir ve derler ki bir buçuk kendi kadar eftimundur. Ve bundan şarap ederler, hafiftir; yemeğe iştah getirir ve hazmettirir ve balgamı ve kurtları ishal eder. İbni Baytar kavli bunu pişirip bal ile yeseler nefes darlığına ve astım zahmetine fayda eder. Ve şarabı sinirleri kavi eder ve ağılı canavar soktuğuna fayda eder. Mesela bundan bir bez içine bir miktar bağlayıp şıra içine koyalar, yirmi günden sonra o şırayı kullana. ... Ma'mun: Kekik envalarındandır. Haşa diye ha babında zikrolunmuştur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü'l-Edviye]

Haşa: Meşhurdur. Kızdırıcıdır. Ve hayızı yürütücüdür. Ve sidiği yürütücüdür. İçteki ölü oğlanı çıkarır. Tıkanıklıkları açar. Kan tükürmeye fayda eder akciğerden ve göğüsten eğer. Eğer tuzla ve sirkeyle karıştırıp içseler balgamı ishal ede. Eğer balla pişirip yeseler nefes darlığına ve astım(rebv) zahmetine fayda ede. Ve uzun kurdu çıkara. Eğer sirkeyle yakı edip balgami şişlere ve kan donduğuna vursalar çözer(hall ede). Ve siğillere vursalar kopara. Eğer arpa unuyla ve şarapla karıştırıp siyatiğe(ırku’n-nisâya) vursalar fayda ede. Eğer yemek içine katsalar yeseler göz zayıflığını gidere. Ve eğer iki miskalini suyla ve balla karıştırıp içseler ciğeri ve mideyi arıtır. Ve kulunca fayda ede. Ve artık hıltları eritir/çözer(tahlîl eder). Ve böbreği kavi eder. Ve cinsel münasebeti tahrik eder. Ve ağız ve boğaz ağrısına fayda ede. Ve kara safrayı ishal eder. Şerbeti iki miskaldir. Şarapla sirkeyle sinire ve ağılı canavar soktuğuna fayda ede. Ve kış gününde tüy ürperdiğini giderir. Terkibi budur yüz miskalini alalar bir beze koyalar bir küp şıranın içine asa koyalar yirmi günden sonra o şırayı kullana.
[İbni Baytar - Kitabü'l-Cami Fi'l-Müfredat]

Haşa: Yunanca tevmes ve Mağripliler indinde za'teri'l-hımardır. O, baharlarda ve dağlarda ve çöllerde olur. İnce yaprakları olur kekik gibi ve ince budakları var kızıl. Ve bir karış kadarı uzanır. Ve beyaz çiçekleri olur ve hardaldan küçük tohumu olur. Ve kesici olur. Bubun'da yetişir. Sıcak ve kurudur ikincide. Balgamı ve kalp çarpıntısını(hafakânı) ve buharı keser ve gözü ruşen eder hassasiyeti ile yemek ile birlikte yemek. Ve göğüs emrazlarını nefes darlığını ve öksürüğü ve mide zayıflığını ve ciğeri ve dalağı ve tıkanıklıkları ve taşları ezer içmek ile ve tetanozu(küzâzı) ve siyatiği(nisâyı) ve eserleri ve siyah lekeyi sürmek ile ve ağıları mutlakan. Ve ne zaman ki bir cüzünü şıraya koysalar güneşte veya ateşte koyup üçte biri gidinceye dek zikrolunanlarda gayet ile faydalıdır. O iki soğuğu ihraç eder, hususa kara safrayı ve uşağı ve kurtları. Ve o, yürek sürmede eftimuna yakındır. Ve böbreklere zararı vardır. Nane onun düzelticisidir. Ve şerbeti: Beşe değindir. Ve bedeli: Yarım veznince eftimun. Ve üç yıldan sonra onun kuvveti sakıt olur. Ve Davud der ki zannederim ki Mısır'da olur. Zira Şerif der ki onun budaklarını kandillere fitil ederler.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]

Haşa: Yunan lisanınca sumuş derler, Mağrip caniblerinde sa'terü’l-hamir demekle maruftur. Kuds-i Şerif’te ve etrafında ve sair taşlı yerlerde çok bulunur sümnüşi, küçük nebattır. Karış kadar budakları vardır. Ufak ve ince çok yaprakları vardır. Menekşe renginde ucunda çiçeği vardır. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur. İyisi odur ki çiçeği çok olup üzerinde ola ve ağacı az ola. Muhkem sıcak eder ve hıltları keser. Sidiği ve hayızı yürütür ve anaya karnından oğlanı çıkarır ve göğüs perdelerinin tıkanıklıklarını açar ve göğsü tükürmekle pak eder. Akciğeri dahi pak eder. Eğer tuz ve sirke ile iki dirhem miktarını içseler balgamdan olan hıltları çıkara. Eğer pişirip bal ile kullansalar güçle ve doğrulmayınca nefes almaya kadir olmayanlara fayda eyleye ve solucanları çıkara ve hayızı ve sidiği yürüte ve karından oğlanı ve oğlan yatağını çıkara. Eğer bal ile macun etseler balgamları tükürmekle kolay çıkara. Eğer sirke ile yakı etseler henüz peyda olmuş olan şişleri eritip/çözüp(tahlîl edüp) indire. Donmuş kanı eritir, ufak noktaları ve kuru ve dışarı çıkmış olan siğilleri ki Yunanca onlara efruhudi derler, üzerine yakı etmekle ve sirke ile sürülecek ilaç etmekle koparıp giderir. Eğer kavut ile karıştırıp ve şarap ile macun edip siyatik(ırku’n-nesâ) üzerine koysalar fayda eyleye. Eğer sair taze tereler yendiği gibi yemek ile az az yeseler göz zayıflığına fayda eyleye. Eğer dövüp su ve bal ile macun edip iki miskal miktarını içseler kulunca fayda eyleye ve yaramaz fazlaları ve hıltları eritip/çöze(tahlîl eyleye) ve böbrekleri kavi edip pak eyleye ve cinsel münasebeti tahrik eyleye. Boğaz ve rahim ağrılarını giderir. Eftimun ki zikrolunmuştur, onun kaimmakamı olur ama kara safrayı ishal eylemekte ondan zayıfraktır. Eğer yalnız çiçeğinden üç dirhem miktarını içseler kara safra hıltını çıkara. Evla budur ki hamura konacak tuz dahi katalar bazı kimseler sirke ile içerler. Doğraması ve eritmesi ziyade olmak için bazıları su ile ve sirke ile murat olunduğu kadar içerler. Yakıp tütsü edinmesi saralı olan kimselere fayda eder belki bazılarına ifakat verip sarasını giderir. Gah olur haşadan şarap ederler. Şu veçhle ki dövüp elekten geçirirler ve yüz miskal miktarını alıp bir bez içine koyarlar ondan sonra üzüm şırasından bir cerreye ki altmış rıtl olur, ona katıp ta kaynayıp şarap oluncaya dek incitmezler. Bu şarap yemek iyi sinmeyip yaramaz sinmesine ve yemeğe iştah olmamasına fayda eder yani iştahı açar. Sinirler soğukluğunu ve soğuktan olan ağrılarını giderir ve dahi kaburgalar uçlarında olan ağrıları defeder ve soğuktan ve havalar ve karlar soğukluğundan olan titremeleri giderir ve cemian soğuk zehirler zararını defeder; zehir, gerek hayvani ve gerek nebati olsun. Kekik dahi haşaya kuvvette müşabihtir ama haşa cümle ahvalde kaviraktır.
[Hasan B. Abdurrahmân - Ma la yesaüt tabibe cehluhu]