Daphne mezereum ve Cneorum tricoccon
Mazeryun
Mahiyeti Hakkında: Çok bulunan bir sütleğendir(yetu'dur) ve o sütleğen iki sınıftır. Bir sınıfının yaprağı büyük ve ince olur ve diğer sınıfın yaprağı küçük ve kalın olur ve bu diğer sınıf daha kötüdür(erdedir) ve siyah olanı öldürücüdür(kattaldır).
Seçimi Hakkında: Mazeryunun en iyisi yaprağı çok olup zeytin yaprağına benzer ve daha latif olanlarıdır, ama yaprağı küçük olup kıvırcık olanlar kötü(redi) olur. Ve mazeryunun zararı/yan etkisi bazı kere çözmek/eritmek(tahlil) ile kırılır.
Tabiatı Hakkında: Dördüncü derecede sıcak ve kurudur.
Fiilleri ve Özellikleri Hakkında: Keskin, temizleyicidir/arındırıcıdır(münakkidir) ve kırıcıdır(mükassirdir) ve yakıcılığı şiddetlidir.
Süsleme/Güzellik Hakkında: Bilcümle mazeryun çeşitleri beyaz leke hastalığına(behaka), alaca hastalığına(barasa) ve çile(nemeşe) dışarıdan sürülür(tıla olunur) ve bazı kere ona kükürt karıştırılıp hepsi beraber sürülür.
Çıbanlar ve Yaralar Hakkında: Bütün çeşitleri temriye(kuba) ve kirli yaralar için bal ile kullanılır ve onda çözücü/eritici(muhallil) ve yiyici(ekkal) cevher olmakla kuru yaraları(huşk-rişatı) söküp atar ve keza uyuzu(cerebi) dahi kurutur.
Baş Organları Hakkında: Diş ağrısı için mazeryun suyu ile bilhassa siyahının suyu ile ağız çalkalanıp(mazmaza olunup) onunla ağrı sakin olur. Ve bazı kere mazeryundan az bir şey ve bir parça mum ile ağrıyan dişe yapıştırılır.
Beslenme Organları Hakkında: Mideye ve ciğere mazeryun cidden zararlı olur.
Boşaltım Organları Hakkında: Mazeryun suyu ishal eder, bilhassa çiçeği zamanında yaş olarak alınan ziyade ishal eder ve onun keskinliği sirke içinde ıslatılıp daha sonra kurutulmakla kırılır. Ve onun şerbeti ıslatılmış olarak altı dirhemdir, o miktar mazeryun bir buçuk rıtl su içinde yarısı ve dörtte biri baki kalıncaya kadar yani buharlaşıncaya kadar pişirilir ve daha sonra içilir. Ve yılanları(hayyatı) ve kabak çekirdeği kurtlarını ishal eder bilhassa yaban yarpuzu suyu ile ondan bir oksibafon(eksubafi) içile. Ve bazı kere yirmi dirhem mazeryun şaraptan iki cüzde ıslatılıp iki ay bırakılır ve daha sonra şişkinlik/ödem(istiska) ve lohusa temizliği(tenkiye-i nifas) için içilir. Ve mazeryunun suyu sidiğin şiddetli zorluğuna/tutukluğuna faydalı olur. Bazıları dediler ki o deva sevdayı ve balgami hıltları dahi ishal eder bilhassa iki misli pelin otu(efsentin) ile karıştırılıp ondan sarı su ishal edilmek murat olunsa vacip olur ki ona başka ishal ediciler karıştırıla. Ve eğer onunla sevda ishali murat olunsa yine evvelki şekil gibi kullanılıp ona sevdayı ishal edici nesne karıştırıla.
Zehirler Hakkında: Zehirli hayvan sokması için mazeryun sokulan kişiye şarap ile içirilir. Ve mazeryun bilhassa siyahı öldürücü zehirdir. Ve ne zaman mazeryun kavrulmuş un(sevik) ile karıştırılıp ve su ve zeytinyağı ile bir araya getirilse fareleri, köpekleri ve domuzları öldürür. İnsanı mazeryunun iki dirhem miktarı katleder ve onun katli sıkıntı, kusma ve ishal meydana getirmekle olur.
[İbni Sina - El Kanun fi't-Tıbb]

Yer Aslanı(Esedü’l-arz): Mazeryundur ki Türkçede kulapa. Sütleğen çeşidindendir. Ve Yunanlıların hamalavun dediği mazeryundur ve hamalavun dediği bukalemun ismi olduğu için galat edip yanılmıştır der
Mazeryun Külü(Remâdü’l-mâzeryûn): Sütleğen çeşidinin bir çeşidi mazeryundur, şuan bahsedilen bunun külüdür. Arındırıcılığı/temizleyiciliği(cilası) ve çürütücülüğü(ufuneti) vardır. Gözün aydınlığını artırır, bilhassa kırlangıç devası(devaü’l-hatatif) ile birlikte ola. Kırlangıç devasına kırlangıç devası derler.


Mazeryun(Mâzeryûn): Sütleğen çeşididir Türkçede; sarı sütleğen Türkçede; kunapa ve kulapa dahi derler Türkçede; heft-berg Farsçada; mest-ru Şirazicede; lesya'a terfa Mazeryun sütleğenine hamalavun derler. Minhac'ın sözü üzere siyah çeşidine kemaliyun ve hamaliyun ve hamalan derler. Sütleğenlerdendir(yetu'at) yani sütleğen çeşididir. İhtiyarat'ın sözü üzere iki çeşittir. Bir çeşidine işhis derler, ak mazeryundur Latinler şemilya derler. Elif babında ihtilaf eyledikleri cevaplar ile işhis diye yazılıp ha babında hamalavuna havale olunmuştur. Ama bu çeşidine sarı sütleğen derler, yaprağı zeytin yaprağına benzer ve kuvveti şebrem sütleğeni kuvvetine benzer, belki daha kuvvetlidir, bunun rengi sarı çıkar. İyisi İhtiyarat'ın sözü üzere küçük yapraklısıdır, Minhac ve Temimi'nin sözü üzere büyük yapraklısıdır. İhtiyarat'ın sözü üzere üçüncüde sıcak ve kurudur, keskinliği ve arıtıcılığı/temizleyiciliği(tenkiyesi) vardır. Beyaz leke hastalığına, çile(nemeşe) ve alaca hastalığına sürülse(tıla olunsa) uygundur ve uyuza bal ile yakı eyleseler sarı su ishal eder. Tazesi çiçeği zamanında alına. Ve solucanı ve barsak kurdunu ve devaları ile sevdayı dahi ishal eder. Eğer şarapla iki dank kadarı dahi yerlerse hayvanlar ısırdığına faydalıdır ama terbiye olmayınca kullanmayalar. Mesela yapılışı odur ki mazeryunun tazesini alıp sirkede iki gün ve iki gece ıslatıp ondan sonrasını geri üç defa böyle değiştirip ondan çıkarıp tatlı suyla üç defa yıkayıp gölgede, eğer acele varsa güneşte kurutup ondan kullanalar. Dalağa sirke ile yakı eyleseler dalağı arıtır ama ciğere ve diğer bedene gayet zararlıdır, rutubetini alır. Ama terbiye olan mazeryunu dövüp ve kitre katıp ve tatlı badem yağıyla yağlayıp(cerb edip) her ne zaman murat ederlerse böyle düzelteler. Ve ilaç ile karıştırıp mesela türbit, küsküt(eftimun), sarı halile, kızıl gül, yaban balı, kimyon ve Hint tuzu, bunlar tümü yanmış safradan sevda olanı çıkarır, ishal eder ve balgami dertlere dahi faydalıdır, ama sarı su ishal ettirir. Meğer murat olursa işbu terbiye olan mazeryunu süsen kökü(irsa), bakır cürufu(tubalü’n-nuhas), asarun, mürsafi(mürr-i safi), sekbineç ve Hint tuzu ve sarı halile ve bostan kerevizi tohumu ve koyunpıtrağı(gafis) özsuyu ve pelin otu(afsentin) özsuyu ve sümbül ve mastıka ile karıştıralar ve köpeküzümü(inebü’s-sa'leb) ve taze kaynamış rezene suyu ile içeler. Eğer tabiatı sağlamsa bu otlar suyunu ve hıyarşenbe içini fazla koyalar, sarı su ishal eder. Ve bazı hekimler bundan hap ve tablet(kurs) eder, hatadır, caiz değildir, zayıflıktan ona tahammül edilmez. Gayet kuvvetlidir ve hararetli(mahruri) mizaca ve sıcak yerlerde yani sahillerde kullanmamak gerektir. Ve bunun bir çeşidi dahi olur, siyah çeşididir, öldürücüdür, iki dirhemi adamı öldürür. Alameti odur ki ıstırap verip kusma, ishal ve baygınlık(gaşy) eder. Buna ilaç odur ki taze süt ve gülsuyu içireler, tekrar tekrar içireler. Eğer ziyade ıstırap olursa bunun büyük ilacı misrudatus tiryaki vereler. Eğer bunu un ile veya zeytinyağı ile ve suyla karıştırıp fareye, köpeğe ve domuza yedirseler öldürür. Takvimü’l-Edviye ve Galenos'un sözü üzere şişkinlik/ödem(istiska) hastalığına ve tüm nezlelere ve sarı suya ve cümle balgamdan ve ciğer kanından olan sular ki kan suyu(mâ'iyyetü’d-dem) itibar olunur, cümlesine faydalıdır. Fules'in sözü üzere tıkanıklıkları açar, şişkinlik/ödem(istiska) ve ciğerde olan ağrılara faydalıdır, adet kanını yürütür ve bağırsak tıkanıklıklarına dahi faydalıdır. Takvim sahibinin sözü üzere eğer dişlere sürseler ağrısını sakin eder, eğer basurlara tütsü eyleseler basurları düşürür. İbni Baytar'ın sözü üzere eğer on iki dirhemini üç yüz altmış dirhem suyla yüz yirmi dirhem kalıncaya dek pişireler, sonra el vurup iyice ovup özünü sıkıp sonra on iki dirhem tatlı badem yağı koyup yağ kalıncaya dek pişireler. O yağdan bir dirhemden beş dirheme değin içseler bu zikrolunan hususlara fayda eder. Eğer yaprağından budağıyla on iki dirhem miktarını şıranın içine koyup iki ay durup ondan sonra başka kaba koyup kullansalar şişkinlik/ödem(istiska) ve ciğer ağrılarına ve güçsüzlüğüne fayda eder ve lohusa(nifas) kanını arıtır. Bunun şerbet miktarı bir buçuk danktır ama sirke ile iki dirhemdir. Fazlası baygınlık ve gam(gussa) getirir, ancak semizotu ve tebeşir(tabaşir) Takvimü’l-Edviye'nin sözü üzere düzeltir. Takvim sahibinin sözü üzere ciğere zarar eder, ancak sirke düzeltir. Bunun bedeli şebrem sütleğenidir. İhtiyarat'ın sözü üzere bunun bedeli üç kendi kadar süsen kökü ve iki dank ağırlığı kadar Yahudi muklüdür(mukl-ı yehuddur).
Mazeryun Yaprağı(Varak-ı mâzeryûn): Mazeryun yaprağıdır. Mersin yaprağına benzer, incedir. Tabiatı üçüncü derecede sıcak ve kurudur, tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) ve keskinliği vardır ve kuvvetli ishali dahi vardır. Balgami rutubetleri ve sarı suyu ishal eder. Şerbet miktarı iki danktır. Sıcak mizaçlılara verile. Sakınmak gerektir ki kanamaya alışkanlık ettirir. Evla budur ki gece sirke içinde yatıralar, ondan sonra kurutup ve dövüp badem yağıyla yağlayıp(cerb edip) kullansalar.
....İsimler: Habbüʼl-harât: Mazeryundur.
Hâmâlâʾ: Yunancada yer zeytini(zeytünü'l-arz) demektir. Mazeryundur.
Yer Zeytini(Zeytûnü’l-arz): Mazeryundur.
Kemâliyûn: Siyah mazeryundur, hamaliyun derler.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]


Âzeryû: Meryem buhuru(buhur-ı Meryem) dedikleri bitkinin köküdür.
Mazeryun: Farsça ismidir. Sütleğenlerden bir bitkidir. Yunancada hamala derler. Otsudur(sümnüşidir), budakları karış kadar uzar. Yaprakları zeytin yapraklarına benzer lakin ondan daha incedir. Lezzeti acıdır, yoğun kıvamlı/kalındır(galizdir), dili acıtır. Bu bitki iki türlüdür: Bir sınıfının yaprakları büyük ve incedir ve bir sınıfının dahi yaprakları küçük ve kalın ve sıktır. Bu ondan daha kötüdür. Tabiatı dördüncü dereceye yakın sıcak ve kurudur lakin bitkinin kuvveti sütünden daha zayıftır, keskindir, yakıcıdır. Sütünü alaca hastalığı(baras) ve beyaz leke hastalığı(behak) üzerine sürseler fayda eyleye. Keza yaprağını ince dövüp sirke ile sürseler fayda eyleye. Bu deva bedende olan yaşlığı yer, bilhassa ciğerde olan yaşlığı ziyade yer. Eğer yaprağını ince dövüp ve bal ile karıştırıp kirli irinli çıbanlara ve yaralara sürseler pak edip kabuğunu(mühresini) kopara ve merhem(kıruti) dedikleri merhem ile irinli uyuz ve kaşıntılara sürseler fayda ede, iyi devadır. Düzeltilmeden(ıslah olunmadan) kimse ondan içse gam ve ıstırap ve mide bulantısını(gönül dönmesini) peyda eyleye. Bu deva dahi ziyade kusturur. Düzeltilmiş olmayınca bedende olan bozuk(fasid) suları çıkara. Zira beden yaşlıklarını çıkarıcıdır. Bu devadan içirmeyeler ancak bedeninde yaşlığı ziyade olup ve bedeni kuvvetli olan kimseye içireler ve ziyade soğuk veyahut ziyade sıcak zamanlarda vermeyip hava itidal-denge üzere olduğu vakitlerde vereler. Küçük çocuğa ve mizacı zayıf olan kocalara(yaşlılara) ve mizaçları sıcak olanlara vermeyeler. Mizacı kuvvetli olan kocaya ve sakalları tamam ağarmamış olanlara verseler caizdir. Düzelticisi budur ki büyük olan sınıfının yapraklarından alıp ziyade keskin ve sarp sirke içine koyup iki gün ve iki gece sirkede dura ve iki üç kere sirkesini değiştireler daha sonra sirkesini döküp yaprakları iki üç kere tatlı ve soğuk su ile yıkayalar daha sonra yaprakları gölgede veyahut güneşte kurutalar daha sonra irice döveler ve badem yağı veyahut menekşe yağı ile veyahut susam yağı(şir-i rugan) ile karıp ve dahi ona yardım eder ve düzeltir devalardan mesela türbit ve küsküt ve sarı halile ve gül ve meyan kökü pekmezi(rubbı) ve Kirman kimyonu ve Hint tuzu şu miktar katalar ki sevdayı ve balgamı ishal etmek murat oluna. Eğer bedenden sarı su çıkarmak murat olunursa gök süsen kökü ve bakır cürufu ve mürsafi ve sekbineç ve Hint tuzu ve sarı halile ve bostan kerevizi tohumu ve koyunpıtrağı(gafis) dedikleri bitki özsuyu ve pelin otu(afsentin) ve Hint sümbülü ve mastıka ile köpeküzümü(tilkü üzümü) suyu ile ve rezene suyu ile ki kaynatılmış olalar. Eğer tereler suyu ile hıyarşenbe katsalar keza sarı suyu ishal eder ola. İshal için sıtmalı olan kimseye ve kuvveti zayıf olan kimseye içirmeyeler. Düzeltilmişinden şerbet miktarı yarım dirhemden dirhemin dört payından üç paya dektir ama mizaçları kuvvetli olanlara altı çekirdek miktara dek caizdir. Bazıları caiz görmüşler ki on iki dirhem miktarını üç rıtl su içinde ta üç paydan bir pay kalınca pişireler daha sonra ezip saf edeler ve üzerine on iki dirhem miktarı tatlı badem yağı döküp ve tekrar tüm suyu gidip yağı kalınca pişireler ve o yağdan bir dirhemden beş dirhem miktara dek içeler. Kötü olanından iki dirhem miktarı öldürücüdür(katledicidir), ıstırap ve gam verip kusturur ve ishal eder. İlacı budur ki henüz sağılmış taze sütten birbiri ardınca içireler ve gülsuyu ve mühürlü toprak tiryaki(tin-i mahtum tiryakı) vereler ve ziyade soğutucu ve söndürücü nesneler vereler ve üzerine soğuk su dökeler ve hoş kokulu ayva şarabı içireler.
[İbnü’l-Kütbî - Ma La Yesaü't-Tabibe Cehluhu]

Frenkçede astiraatiko, Arapçada mazeryun, Türkçede kulapa. Tabiatı ikinci derecede sıcak ve kurudur. Faydası: Eğer zikrolunan otun yaprağını bir gün bir gece keskin sirkede ıslatıp kurutup su ile kaynatıp içseler çocukların havale/ümmü sübyan hastalığına ve insanlarda(nasda) olan sara hastalığına fayda eder. Eğer zikrolunan otun yaprağını ezip(sahk edip) yılan soktuğu yere yakı etseler acısını(elemini) defeder ve mide üstüne yakı etseler ağrısını sakin eder ve bağırsakları ayıklar ve tüm ağrıları sakin eder. Zatülcenp(akciğer zarı iltihabı) ve zatürreye fayda eder. Eğer kaz yağıyla karıştırıp kuduz köpek ısırdığı(daladığı) yere yakı etseler acısını defedip kurtuluşa sebep olur Allahü tealanın emriyle. Eğer söz konusu otu ateşte tütsü etseler tüm yılanlar Allahü tealanın izniyle kaçar. Ve eğer söz konusu otun yaprağını terbiyeden sonra uzman hekim(tabib-i hazık) özünü(hülasasını) çıkarıp kullansa daha önce zikrolunan hastalıklara gayet lütufla fayda eder ve hem kullanım miktarı az olur hasta(alil) yemede iğrenmez(istikrah eylemez). Velakin şimdiki tabipler düzeltmede(ıslahda) titizlik göstermezler, nerede kaldı ki özünü çıkarmak, gaflet olunmaya.
[Terceme-i Cedîde Fi'l-Havâssi'l-Müfrede]