🌿 Gıdalar ve Bitkiler 🌿
Gâfis / Koyun Pıtrağı (Agrimonia eupatoria)
Serbest metin
🌿 Gâfis / Terhelân / Koyun Pıtrağı (Agrimonia eupatoria)
Terhelan: Pire otudur. Bazıları terhela derler. Henüz zikrolunur. Galiba gafistir. Tubbak: Gafis nevindendir derler. Gayın babında zikrolunur.
Gafis özsuyu(Usaretü’l-gafis): Bazılarına göre balık otu sıkıntısıdır Türkçede; kuzu pıtrağı dahi derler Bunun özsuyu sabır gibi acı olur, alası siyah ve acı olmaktır. Erciycanis'in sözü üzere tabiatı sıcak ve kurudur. İhtiyarat'ın sözü üzere soğuk ve kurudur, hafiftir ve kesicidir. Evveli kuvveti dörtte bir sıtmasına(humma-yı rub') ve gün aşırı sıtmaya ve balgami sıtmaya dahi faydalıdır ve uyuza ve kaşıntıya dahi gayet faydalıdır, ama şahtere suyu ve sirkencübin ile vereler. Şerbet miktarı bir buçuk dirhemdir. İki dirheme değin caizdir ve diş ağrılarına ve ciğer ağrılarına dahi fayda verir. Bukrat'ın sözü üzere ciğer tıkanıklığına, Fules'in sözü üzere dalak berkliğine ve ciğer ve mide şişlerine ve mizaç bozukluğuna(su'ü’l-kıniyye) ve istiskaya gayet fayda eder, ama bağırsağı zayıf eder, ancak elma pekmezi ve tabaşir düzeltir, ama İhtiyarat'ın sözü üzere enisin için ziyanı vardır, ancak mastaki düzeltir. Bunun bedeli üç vezni kadar sumak yaprağıdır veyahut üç vezni kadar gafisin kendisidir. ... Gafis: Kuzu pıtrağı derler Türkçede; koyun otu dahi derler Türkçede; ballık dahi derler Türkçede; gafis Farsçada. Gafis dediğimiz ota terhela dahi derler bir ottur, birkaç nevi olur. Şiraz’dan gelen alasıdır ve Rumisi olmaz dediler, Fars dağlarından gayrı yerde olmaz derler, ama çok olur, Rumisi dahi çoktur. Tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) azdır, kekredir, kendir yaprağı gibi yaprağı olur, acı sabır gibi acı olur. İbni Sina'nın sözü üzere tabiatı evvel derecede sıcak ve ikincide kurudur. Bazıları hararet ve soğukluğu mutedildir dediler ve bazıları soğuktur dediler, ama en sahihi odur ki üçüncü derecede sıcak ve kurudur, hafiftir, cilası vardır. Ve saçkıran(da'ü’s-sa'leb) ibtidasına faydalıdır, yaramaz ve fasit çıbanlara ve eski iç yağıyla veyahut keten tohumu yağıyla vursalar fayda eder ve ciğer ve tıkanıklık ağrılarına ve dalağı berk olanlara ve bağırsak yaralarına ve eski sıtmalarına faydalıdır ve yanmış safrayı çıkarır. Şerbet miktarı bir dirhemden iki dirheme değin caizdir, ziyadesi baş ağrıtıcıdır, ancak helile reçeli ve nöbet şekeri düzeltir. Bazıları yalnız dalağa ziyan eder, ancak anason düzeltir demişler. İbni Baytar'ın sözü üzere tohumunu şarapla içseler akciğer ve bağırsak çıbanlarına fayda eder ve ağılı canavarlar soktuğuna dahi fayda eder. Galenos'un(Calinüs) sözü üzere ciğer tıkanıklıklarına sirkencübin ile içeler. Dioskorides'in(Disküridüs) sözü üzere iki dirhem ve kebere ve kebere kökünün kurusunu dövüp kurslar eyleseler, bir dirhem kadarını on dirhem sirkencübin ile içseler dalak yellerine ve ciğer tıkanıklığına ve mesane nevilerine faydalıdır. Fules'in sözü üzere böyle içmek safrayı ishal eder, bedene kuvvet verir, eski rahim ağrılarına faydalıdır ve safrayı indirir, hem içe ve hem yakı edeler. Muhammed Temimi'nin sözü üzere eğer özsuyunu pelin otu(afsentin) özsuyuyla içseler eski sıtmaya faydalıdır. Eğer on dirhem suyunu otuz dirhem şahtere ile içseler kaşıntıya ve uyuza faydalıdır ve yılan hastalığına(da'ü’l-hayye) ve saçkırana dahi faydalıdır. Bunun bedeli kendi kadar asarun ve yarısı kadarı pelin otudur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Gafis: Yaprakları yassı bir ottur. Ortasında içi boş budakları vardır, pürüzlü ve gök çiçekleri olur. Ve bazısı menekşe renklidir ve tadı acı. Baharın ahirinde yetişir. Sıcaktır ikincide ve kurudur evvelkide veya mutedildir. Sıcak hıltları ve yanmışları ishal eder ve tıkanıklıkları açar ve harareti sakin eder ve dalağı ve sidik zorluğunu zail eder ve fazlalıkları yürütür eğerçi adet kanının kesilmesinden sonra olursa da. Ve o, yaraları kurutur üzerine ekmek ile. Ve onun dalağa zararı vardır. Anason düzelticisidir. Ve cisminin şerbeti: Üçe değin ve pişmişinden yedi. Ve bedeli: Mislince asarun, yarısınca anason.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Gafis, koyun pıtrağı dedikleri otun tabiatı İbni Sina'nın sözü üzere evvel derecede ve ikincide kurudur hafiftir ve cilası dahi vardır, saçkıran ibtidasına faydalıdır, yaramaz ve fasit çıbanlara ve eski iç yağıyla yahut keten tohumu yağıyla vursalar fayda eder ve ciğer ve tıkanıklık ağrılarına ve dalağı berk olanlara ve bağırsak yaralarına ve eski sıtmalara faydalıdır ve yanmış safrayı çıkarır, şerbet miktarı iki dirheme değin caizdir.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Terhelan: Pire otudur. Bazıları terhela derler. Henüz zikrolunur. Galiba gafistir. Tubbak: Gafis nevindendir derler. Gayın babında zikrolunur.
Gafis özsuyu(Usaretü’l-gafis): Bazılarına göre balık otu sıkıntısıdır Türkçede; kuzu pıtrağı dahi derler Bunun özsuyu sabır gibi acı olur, alası siyah ve acı olmaktır. Erciycanis'in sözü üzere tabiatı sıcak ve kurudur. İhtiyarat'ın sözü üzere soğuk ve kurudur, hafiftir ve kesicidir. Evveli kuvveti dörtte bir sıtmasına(humma-yı rub') ve gün aşırı sıtmaya ve balgami sıtmaya dahi faydalıdır ve uyuza ve kaşıntıya dahi gayet faydalıdır, ama şahtere suyu ve sirkencübin ile vereler. Şerbet miktarı bir buçuk dirhemdir. İki dirheme değin caizdir ve diş ağrılarına ve ciğer ağrılarına dahi fayda verir. Bukrat'ın sözü üzere ciğer tıkanıklığına, Fules'in sözü üzere dalak berkliğine ve ciğer ve mide şişlerine ve mizaç bozukluğuna(su'ü’l-kıniyye) ve istiskaya gayet fayda eder, ama bağırsağı zayıf eder, ancak elma pekmezi ve tabaşir düzeltir, ama İhtiyarat'ın sözü üzere enisin için ziyanı vardır, ancak mastaki düzeltir. Bunun bedeli üç vezni kadar sumak yaprağıdır veyahut üç vezni kadar gafisin kendisidir. ... Gafis: Kuzu pıtrağı derler Türkçede; koyun otu dahi derler Türkçede; ballık dahi derler Türkçede; gafis Farsçada. Gafis dediğimiz ota terhela dahi derler bir ottur, birkaç nevi olur. Şiraz’dan gelen alasıdır ve Rumisi olmaz dediler, Fars dağlarından gayrı yerde olmaz derler, ama çok olur, Rumisi dahi çoktur. Tutuculuğu/büzücülüğü(kabzı) azdır, kekredir, kendir yaprağı gibi yaprağı olur, acı sabır gibi acı olur. İbni Sina'nın sözü üzere tabiatı evvel derecede sıcak ve ikincide kurudur. Bazıları hararet ve soğukluğu mutedildir dediler ve bazıları soğuktur dediler, ama en sahihi odur ki üçüncü derecede sıcak ve kurudur, hafiftir, cilası vardır. Ve saçkıran(da'ü’s-sa'leb) ibtidasına faydalıdır, yaramaz ve fasit çıbanlara ve eski iç yağıyla veyahut keten tohumu yağıyla vursalar fayda eder ve ciğer ve tıkanıklık ağrılarına ve dalağı berk olanlara ve bağırsak yaralarına ve eski sıtmalarına faydalıdır ve yanmış safrayı çıkarır. Şerbet miktarı bir dirhemden iki dirheme değin caizdir, ziyadesi baş ağrıtıcıdır, ancak helile reçeli ve nöbet şekeri düzeltir. Bazıları yalnız dalağa ziyan eder, ancak anason düzeltir demişler. İbni Baytar'ın sözü üzere tohumunu şarapla içseler akciğer ve bağırsak çıbanlarına fayda eder ve ağılı canavarlar soktuğuna dahi fayda eder. Galenos'un(Calinüs) sözü üzere ciğer tıkanıklıklarına sirkencübin ile içeler. Dioskorides'in(Disküridüs) sözü üzere iki dirhem ve kebere ve kebere kökünün kurusunu dövüp kurslar eyleseler, bir dirhem kadarını on dirhem sirkencübin ile içseler dalak yellerine ve ciğer tıkanıklığına ve mesane nevilerine faydalıdır. Fules'in sözü üzere böyle içmek safrayı ishal eder, bedene kuvvet verir, eski rahim ağrılarına faydalıdır ve safrayı indirir, hem içe ve hem yakı edeler. Muhammed Temimi'nin sözü üzere eğer özsuyunu pelin otu(afsentin) özsuyuyla içseler eski sıtmaya faydalıdır. Eğer on dirhem suyunu otuz dirhem şahtere ile içseler kaşıntıya ve uyuza faydalıdır ve yılan hastalığına(da'ü’l-hayye) ve saçkırana dahi faydalıdır. Bunun bedeli kendi kadar asarun ve yarısı kadarı pelin otudur.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Gafis: Yaprakları yassı bir ottur. Ortasında içi boş budakları vardır, pürüzlü ve gök çiçekleri olur. Ve bazısı menekşe renklidir ve tadı acı. Baharın ahirinde yetişir. Sıcaktır ikincide ve kurudur evvelkide veya mutedildir. Sıcak hıltları ve yanmışları ishal eder ve tıkanıklıkları açar ve harareti sakin eder ve dalağı ve sidik zorluğunu zail eder ve fazlalıkları yürütür eğerçi adet kanının kesilmesinden sonra olursa da. Ve o, yaraları kurutur üzerine ekmek ile. Ve onun dalağa zararı vardır. Anason düzelticisidir. Ve cisminin şerbeti: Üçe değin ve pişmişinden yedi. Ve bedeli: Mislince asarun, yarısınca anason.
[Davud-u Antaki - El Tezkire]
Gafis, koyun pıtrağı dedikleri otun tabiatı İbni Sina'nın sözü üzere evvel derecede ve ikincide kurudur hafiftir ve cilası dahi vardır, saçkıran ibtidasına faydalıdır, yaramaz ve fasit çıbanlara ve eski iç yağıyla yahut keten tohumu yağıyla vursalar fayda eder ve ciğer ve tıkanıklık ağrılarına ve dalağı berk olanlara ve bağırsak yaralarına ve eski sıtmalara faydalıdır ve yanmış safrayı çıkarır, şerbet miktarı iki dirheme değin caizdir.
[Hazerfan Hüseyin Efendi - Tuhfetül Eribin Nafia Lir-Ruhani Vet-Tabib]
Orijinal Tarihî Metin
Eserin özgün nüshasından aktarılmıştır.
Gâfis / Terhelân / Koyun Pıtrağı (Agrimonia eupatoria / الغافت)
Terhelân ترهلان: Pire otıdur. Ba'zılar terhelâ derler. Henüz zikr olınur. Gâlibâ gâfisdür.
Tubbâk: Gâfis nev'indendür derler. Gayın bâbında zikr olınur.
Usâretü’l-gâfis عصارة الغافت: İnde’l-ba'z balık otı sıkındusıdur Türkî; kuzı pıtragı dahı derler Türkî; âb-ı huşk-şüde-i gâfis Fârisî; ra'nâ dâ gafis Süryânî; sûlû anâtriyûn Rûmî; ûpâtûryûm Rûmî, Lâtîn; evzermeneyk Nemse, Mâcar; hûlis târyûn Yûnânî. Bunuñ usâresi sabr gibi acı olur, a'lâsı siyâh ve acı olmakdur. Ercîcânis kavli üzere tabî'atı hârr u yâbisdür. İhtiyârât kavli üzere bârid ü yâbisdür, mülattıfdur ve mukattı'dur. Kuvvet-i evvelîsi hummâ-yı rub'a ve şatrü’l-gıbb ve hummâ-yı balgamiyyeye dahı nâfi'dür ve cerebe ve hikkeye dahı gâyet müfîddür, ammâ şâhtere suyı ve sikencübîn ile vereler. Mikdâr-ı şerbeti bir buçuk dirhemdür. İki dirheme degin câ'izdür ve diş agrılarına ve ciger agrılarına dahı nef' verür. Bukrât kavli üzere ciger süddesine, Fûles kavli üzere talak berkligine ve ciger ve mi'de şişlerine ve sû'ü’l-kıniyyeye (kötü beslenme/hidrops) ve istiskâya gâyet fâ'ide eder, ammâ bagırsagı za'îf eder, illâ alma rubbı ve tabâşîr ıslâh eder, ammâ İhtiyârât kavli üzere enîsûn içün ziyânı vardur, illâ mastakî ıslâh eder. Bunuñ bedeli üç vezni kadar summâk yapragıdur veyâhût üç vezni kadar gâfisüñ kendüsidür.
...
Gâfis الغافت: Kuzı pıtragı derler Türkî; koyun otı dahı derler Türkî; ballık dahı derler Türkî; gâfis Fârisî; agfet Süryânî; evfâtâryun Rûmî; hûbtâzyûz Yûnânî; çencetân Arabî; pâlbûfâne Mâcar, Nemse; agrîmônyâ İspânya; agrimônye Fırânca; asârâdûs ve fâtûrtûs Muhammed Temîmî. Gâfis dedügimüz ota terhelâ dahı derler bir otdur, birkaç nev' olur. Şîrâz’dan gelen a'lâsıdur ve Rûmîsi olmaz dediler, Fâris taglarından gayrı yerde olmaz derler, ammâ çok olur, Rûmîsi dahı çokdur. Kabzı azdur, kekredür, kendir yapragı gibi yapragı olur, acı sabır gibi acı olur. İbni Sînâ kavli üzere tabî'atı evvel derecede hârr ve ikincide yâbisdür. Ba'zılar harâret ve bürûdeti mu'tedildür dediler ve ba'zılar bâriddür dediler, ammâ esahhı oldur ki üçünci derecede hârr u yâbisdür, latîfdür, cilâsı vardur. Ve dâʾü’s-sa'leb ibtidâsına nâfi'dür, yaramaz ve fâsid çıbanlara ve eski iç yagıyla veyâhût bezîr (keten tohumu) yagıyla ursalar fâ'ide eder ve ciger ve südde agrılarına ve talak berk olanlara ve bagırsak yaralarına ve eski isitmelerine nâfi'dür ve yanmış safrâyı çıkarur. Mikdâr-ı şerbeti bir dirhemden iki dirheme degin câ'izdür, ziyâdesi baş agrıdur, illâ helîlec mürebbâsı ve nebât şekeri ıslâh eder. Ba'zılar yalıñuz talaka ziyân eder, illâ enîsûn ıslâh eder demişler. İbni Baytâr kavli üzere tohmın şarâbla içseler öyken ve bagırsak çıbanlarına fâ'ide eder ve agulu cânavarlar sokdugına dahı fâ'ide eder. Câlînûs kavli üzere ciger süddelerine sikencübîn ile içeler. Diskûrîdûs kavli üzere iki dirhem ve kebere ve kebere kökini kurusını dögüp kurslar eyleseler, bir dirhem kadarın on dirhem sikencübîn ile içseler riyâh-ı talaka ve ciger süddesine ve mesâne envâ'ına nâfi'dür. Fûles kavli üzere böyle içmek safrâyı ishâl eder, bedene kuvvet verür, eski erhâm agrılarına nâfi'dür ve safrâyı endürür, hem içe ve hem yaku edeler. Muhammed Temîmî kavli üzere eger usâresin afsentîn usâresiyle içseler hummâ-yı atîkîye nâfi'dür. Eger on dirhem suyın otuz dirhem şâhtere ile içseler giciyige ve uyuza nâfi'dür ve dâʾü’l-hayye ve dâʾü’s-sa'lebe dahı nâfi'dür. Bunuñ bedeli kendü kadar asârûn ve yarım kadarı afsentîndür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Terhelân ترهلان: Pire otıdur. Ba'zılar terhelâ derler. Henüz zikr olınur. Gâlibâ gâfisdür.
Tubbâk: Gâfis nev'indendür derler. Gayın bâbında zikr olınur.
Usâretü’l-gâfis عصارة الغافت: İnde’l-ba'z balık otı sıkındusıdur Türkî; kuzı pıtragı dahı derler Türkî; âb-ı huşk-şüde-i gâfis Fârisî; ra'nâ dâ gafis Süryânî; sûlû anâtriyûn Rûmî; ûpâtûryûm Rûmî, Lâtîn; evzermeneyk Nemse, Mâcar; hûlis târyûn Yûnânî. Bunuñ usâresi sabr gibi acı olur, a'lâsı siyâh ve acı olmakdur. Ercîcânis kavli üzere tabî'atı hârr u yâbisdür. İhtiyârât kavli üzere bârid ü yâbisdür, mülattıfdur ve mukattı'dur. Kuvvet-i evvelîsi hummâ-yı rub'a ve şatrü’l-gıbb ve hummâ-yı balgamiyyeye dahı nâfi'dür ve cerebe ve hikkeye dahı gâyet müfîddür, ammâ şâhtere suyı ve sikencübîn ile vereler. Mikdâr-ı şerbeti bir buçuk dirhemdür. İki dirheme degin câ'izdür ve diş agrılarına ve ciger agrılarına dahı nef' verür. Bukrât kavli üzere ciger süddesine, Fûles kavli üzere talak berkligine ve ciger ve mi'de şişlerine ve sû'ü’l-kıniyyeye (kötü beslenme/hidrops) ve istiskâya gâyet fâ'ide eder, ammâ bagırsagı za'îf eder, illâ alma rubbı ve tabâşîr ıslâh eder, ammâ İhtiyârât kavli üzere enîsûn içün ziyânı vardur, illâ mastakî ıslâh eder. Bunuñ bedeli üç vezni kadar summâk yapragıdur veyâhût üç vezni kadar gâfisüñ kendüsidür.
...
Gâfis الغافت: Kuzı pıtragı derler Türkî; koyun otı dahı derler Türkî; ballık dahı derler Türkî; gâfis Fârisî; agfet Süryânî; evfâtâryun Rûmî; hûbtâzyûz Yûnânî; çencetân Arabî; pâlbûfâne Mâcar, Nemse; agrîmônyâ İspânya; agrimônye Fırânca; asârâdûs ve fâtûrtûs Muhammed Temîmî. Gâfis dedügimüz ota terhelâ dahı derler bir otdur, birkaç nev' olur. Şîrâz’dan gelen a'lâsıdur ve Rûmîsi olmaz dediler, Fâris taglarından gayrı yerde olmaz derler, ammâ çok olur, Rûmîsi dahı çokdur. Kabzı azdur, kekredür, kendir yapragı gibi yapragı olur, acı sabır gibi acı olur. İbni Sînâ kavli üzere tabî'atı evvel derecede hârr ve ikincide yâbisdür. Ba'zılar harâret ve bürûdeti mu'tedildür dediler ve ba'zılar bâriddür dediler, ammâ esahhı oldur ki üçünci derecede hârr u yâbisdür, latîfdür, cilâsı vardur. Ve dâʾü’s-sa'leb ibtidâsına nâfi'dür, yaramaz ve fâsid çıbanlara ve eski iç yagıyla veyâhût bezîr (keten tohumu) yagıyla ursalar fâ'ide eder ve ciger ve südde agrılarına ve talak berk olanlara ve bagırsak yaralarına ve eski isitmelerine nâfi'dür ve yanmış safrâyı çıkarur. Mikdâr-ı şerbeti bir dirhemden iki dirheme degin câ'izdür, ziyâdesi baş agrıdur, illâ helîlec mürebbâsı ve nebât şekeri ıslâh eder. Ba'zılar yalıñuz talaka ziyân eder, illâ enîsûn ıslâh eder demişler. İbni Baytâr kavli üzere tohmın şarâbla içseler öyken ve bagırsak çıbanlarına fâ'ide eder ve agulu cânavarlar sokdugına dahı fâ'ide eder. Câlînûs kavli üzere ciger süddelerine sikencübîn ile içeler. Diskûrîdûs kavli üzere iki dirhem ve kebere ve kebere kökini kurusını dögüp kurslar eyleseler, bir dirhem kadarın on dirhem sikencübîn ile içseler riyâh-ı talaka ve ciger süddesine ve mesâne envâ'ına nâfi'dür. Fûles kavli üzere böyle içmek safrâyı ishâl eder, bedene kuvvet verür, eski erhâm agrılarına nâfi'dür ve safrâyı endürür, hem içe ve hem yaku edeler. Muhammed Temîmî kavli üzere eger usâresin afsentîn usâresiyle içseler hummâ-yı atîkîye nâfi'dür. Eger on dirhem suyın otuz dirhem şâhtere ile içseler giciyige ve uyuza nâfi'dür ve dâʾü’l-hayye ve dâʾü’s-sa'lebe dahı nâfi'dür. Bunuñ bedeli kendü kadar asârûn ve yarım kadarı afsentîndür.
[Sakızlı İsa Efendi - Nizamü’l-Edviye]
Yorumlar
Yorumlar yükleniyor…
Yorum yazmak için giriş yapmalısınız.